قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى, سان قىرلى تالانت يەسى بەيىمبەت ءمايليننىڭ شىعارماشىلىق قىزمەتىنىڭ جۋرناليستىك قىرىنا توقتالۋدى ءجون كوردىك. ول بار سانالى عۇمىرىن باسپاسوزگە ارنادى. بۇل سالاداعى العاشقى قادامىن بولاشاق جازۋشى ۋفا قالاسىنداعى «عاليا» مەدرەسەسىندە وقىپ جۇرگەندە-اق «ساداق» اتتى قولجازبا جۋرنال شىعارۋعا اتسالىسقانى كوزىقاراقتى وقىرمانعا ءمالىم. بەيىمبەت ونىڭ ءارى رەداكتورى, ءارى تۇراقتى اۆتورى رەتىندە تانىلدى.
ايگىلى «شۇعانىڭ بەلگىسى» پوۆەسىنىڭ العاشقى نۇسقاسى وسى جۋرنالدا جاريالاندى. قازاق جازۋشىسىنىڭ ءىزى قالعان وقۋ ورنىندا ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلعانىن ماقتان ەتكەن ونەر يەسى قاپان بادىروۆ: «مەن بياعانى العاش رەت 1922–1923 جىلدارى ورىنبور قالاسىندا كەزدەستىردىم. ءجۇزى جىلى, كىشىپەيىل, كىسىگە وتە جاقىن, جاقسى ادام بولاتىن... 1972 جىلى گاسترولمەن ۋفا قالاسىنا باردىق. مۋزەيلەرىندە, تاريحي جەرلەرىندە بولدىق. سوندا ەرتەدە بەيىمبەت وقىعان مەدرەسە عيماراتىنا ەسكەرتكىش ەتىپ مەموريال تاقتا قويىپتى. قانداي قۋانىش! باشقۇرت حالقىنا ريزالىعىمدى جازۋشىلارى ارقىلى ايتىپ, شاتتىق كوڭىل بىلدىردىك», دەپ ەسكە الادى. قالامگەرلىك قىرى مەدرەسەدەگى قولجازبا جۋرنالدان باستاۋ العان ب.مايلين باسپاسوزدەن قول ۇزبەگەن.
1922 جىلى س.سەيفۋلليننىڭ شاقىرۋىمەن ب.مايلين ورىنبورعا كەلىپ, ءباسپاسوز قىزمەتىنە قىزۋ كىرىسەدى. ول قوستانايدا باسىلىپ شىعاتىن «اۋىل» گازەتى مەن ورىنبورداعى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە كەزەكپەن قىزمەت اتقارادى. ناقتىلاپ ايتساق, بەيىمبەت 1923 جىلدىڭ 14 شىلدەسىنەن باستاپ قوستانايدىڭ «اۋىل» گازەتىندە قىزمەت ەتەدى. جاۋاپتى حاتشى, كوپ ۇزاماي رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالادى. بۇل گازەتتە 1925 جىلدىڭ ناۋرىزىنا دەيىن ەڭبەك ەتتى. كوپتەگەن نوۆەللاسى, سىقاق اڭگىمەسى, «راۋشان كوممۋنيست» حيكاياتى وسى گازەت بەتتەرىندە جاريالانادى. دەمەك «اۋىل» گازەتىن بەيىمبەتتىڭ سان الۋان جانردا قالام تەربەپ, جازۋشىلىق شەبەرلىگىن شىڭداعان مەكتەبى دەۋگە بولادى. زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىنشا, تەك 1924 جىلى عانا بەيىمبەتتىڭ جەتپىسكە جۋىق شىعارماسى جارىق كوردى.
ول «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ ەسىگىن ەكى رەت اشتى. بەيىمبەتتىڭ بۇل گازەتتەگى قىزمەتى 1922–1923 جانە 1925–1928 جىلداردى قامتيدى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 1925–1928 جىلدارى «ەڭبەكشى قازاقتا» بەيىمبەتتىڭ 60-قا جۋىق ولەڭى, 80-نەن استام وقشاۋ سوزدەرى, فەلەتون, اڭگىمەلەرى, 160-قا جۋىق ماقالاسى جاريالاندى. بەيىمبەتتىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, باسپاسوزدەن ەش ۋاقىتتا قول ۇزبەگەن. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى (1934–1937) «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ جاۋاپتى رەداكتورى بولدى. بەيىمبەتتانۋشىلاردىڭ انىقتاۋىنشا, مايليننەن مۇراعات قالماعان, ونىڭ بارلىق ەڭبەگى 1912–1937 جىلدارداعى مەرزىمدى باسىلىم بەتتەرىندە جاريالانعان.
تۇراقتى تۇردە ءونىمدى جازاتىن وسىناۋ ارىپتەسى تۋرالى س.مۇقانوۆ: «جۇمىسىنىڭ كوپتىگى مەن ونىمدىلىگى جاعىنان بەيىمبەتكە تەڭەسەتىن قازاق جازۋشىسى, اسىرەسە قازاق ءجۋرناليسى از بولاتىن. كوركەم ادەبيەت مايدانىندا شيرەك عاسىر بويىنا ەڭبەك ەتكەن بەيىمبەت قالامىنان تۋعان شىعارمالار ۇلان-بايتاق. سول كەزدە قازاقستاندا شىعاتىن «قىزىل قازاقستان», «ايەل تەڭدىگى», «لەنينشىل جاس» باسىلىمدارىنىڭ بارىندە دە ولەڭ, اڭگىمەلەرىن, وقشاۋلارىن ۇزدىكسىز جاريالايتىن ول مەرزىمدى ءباسپاسوز ىسىنە مەيلىنشە كانىگەرلەنىپ العان كىسى», دەپ ەسكە الادى. كەيىن ولەڭدەرى «قازاق» گازەتى مەن «ايقاپ» جۋرنالىندا جاريالانىپ تۇرادى. ترويتسك قالاسىندا «ايقاپتا» قىزمەتتە جۇرگەن س.تورايعىروۆپەن, م.سەرالينمەن تانىسادى.
بياعاڭنىڭ قالامگەرلىك قابىلەتىنىڭ جان-جاقتىلىعى, ءونىمدى ەڭبەكتەنەتىنى تۋرالى ع.مۇسىرەپوۆ: ء«ومىر تىرشىلىگىنەن ءبىرجولا قوشتاسقانشا قولىنان قالامى تۇسپەگەن, ادەبيەتتىڭ قاي سالاسىن بولسا دا بيىككە كوتەرە بىلگەن», دەيدى. اكەسى تۋرالى قىزى گۇلسىم مايلينانىڭ ەستەلىگىنەن الىنعان مىنا ءبىر ۇزىكتە تاقىرىپتى ناقتىلاي تۇسەدى: «اكەم مەيىرىمدى, كىشىپەيىل, ەڭبەكقور جان بولاتىن. ونىڭ قولىنان قالامى تۇسكەن ءساتى تىم سيرەك ەدى. ءتىپتى رابفاكتا وقىپ جۇرگەن ماعان ءۇي تاپسىرماسىن ورىنداۋعا كومەكتەسە وتىرىپ تا, ءوزى جازا بەرەتىن...». بۇل تۋراسىندا بەيىمبەتتىڭ ءوز جازعانى دا بار: «قولىمنان قالامىم تۇسكەنشە جازا بەرەمىن. جاڭا ءومىر تۋرالى جانە ونى ورناتىپ, وركەندەتىپ جاتقان ادامدار تۋرالى جازامىن. مەنىڭ جازعانىم حالقىما از دا بولسا پايدا كەلتىرەتىن بولسا, جان سالىپ جازاتىن بولامىن».
بەيىمبەتتىڭ جۋرناليستىك قىزمەتىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, قاشاندا ۇقىپتىلىق پەن مۇقياتتىلىق تانىتاتىنىن ونىمەن قىزمەتتەس بولعان اقىن جاقان سىزدىقوۆ بىلايشا ەسكە الادى: «سول كەزدە «جارشى», «ادەبيەت مايدانى», «ايەل تەڭدىگى» جۋرنالدارى باسپا جانىنان شىعاتىن. جۋرنالدارعا باسىلاتىن ماتەريالداردىڭ ۇلكەن-كىشىسى بياعانىڭ رەداكتسيالاۋىنسىز تەرۋگە جىبەرىلمەيتىن. مەن ءوزىم كۇنى بۇگىنگە دەيىن ونداي ۇقىپتى, جاناشىر رەداكتوردى كەزدەستىرگەم جوق. جاقسى ءبىر شىعارما وقىسا, جانى جادىراپ سالا بەرەتىن».
جازۋ ىسىنە توسەلگەنىنە قاراماستان, بەيىمبەت قاشاندا كوپ وقىپ, تىنىمسىز ىزدەنەدى. ول تاتار, شىعىس ادەبيەتىن وتە جاقسى بىلەتىن. باتىس ادەبيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن ءوزى وقىپ-ۇيرەنە ءجۇرىپ, وزگەلەرگە دە ۇلگى ەتەتىن. كوپ وقىپ, تىنىمسىز ىزدەنۋ قاجەتتىگىن كەيىنگى جاستارعا ەسكەرتىپ وتىراتىن. ايتالىق, قالامگەرلىككە بەت بۇرعان ءماريام حاكىمجانوۆاعا بياعا بىلايشا اقىل-كەڭەس بەرەدى: «كۇندەلىكتى گازەت-جۋرنالداردى كوپ وقى. ولاردا بولعان ولەڭ-اڭگىمەلەردى بوسقا جىبەرمەي وقى. نەعۇرلىم كوپ وقىساڭ, سوعۇرلىم ويىڭدى تەرەڭدەتىپ, ءتىلىڭدى ۇشتايتىن ناعىز مەكتەپ – سولار». سونداي-اق جازۋ ىسىنە اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, ءار سوزگە مۇقيات بولۋ قاجەتتىگىن «بىلەم ەكەن دەپ ءسوز بىتكەندى قۇيىلتىپ, قۇيعىتا بەرۋ شىعارمانىڭ شىرايىن ەنگىزبەيدى, شىرقىن بۇزادى. سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەگەن سوزدەرىمەن بىلدىرەدى. ب.ءمايليننىڭ شاراپاتى تيگەن ءانشى ەلۋباي ومىرزاقوۆ بىلايشا اعىنان جارىلادى: «بەيىمبەت ەكەۋمىز اقتوبە اۋىلىنانبىز.1921 جىلى قوستانايداعى ميليتسيالار دايارلايتىن التى ايلىق كۋرسقا جىبەرتتى. كەيىن ورىنبوردا اشىلعان قازاقتىڭ حالىق اعارتۋشىلار ينستيتۋتىنا تۇسۋىمە جاعداي جاسادى. بەيىمبەتتىڭ مەنى ەلدە باستاعان ۇيىرمەدەن ۇلكەن ساحناعا دەيىن سۇيرەگەن ولشەۋسىز كومەگىن ايتىپ جەتكىزە المايمىن. 1936 جىلى موسكۆاعا ونكۇندىككە باردىم. پارتيا مەن ۇكىمەت قىزمەتىمدى باعالاپ, ومىراۋىما وردەن تاقتى. سوعان قۋانعان بەيىمبەت پەن عابيت, كۇلجامال, قۇسني ماعان ارناپ توي جاسادى. ونەر ەسىگىن اشىپ, ونىڭ تورىنە شىعارىپ, مەنى ادام ەتكەن بەيىمبەت. «جاقسىمەن جولداس بولساڭ, جەتەرسىڭ مۇراتقا» دەگەن وسى».
ءمايليننىڭ جۋرناليستىك قىزمەتى ونىڭ قالامگەرلىك تالانتىنىڭ جان-جاقتى اشىلۋىنا زور ىقپال ەتتى: ول اقىن, پروزايك, دراماتۋرگ رەتىندە تانىلدى. ايتالىق, تالانتتى قالامگەردىڭ ءتۇرلى تاقىرىپتاعى ولەڭدەرىمەن, ليريكالىق جانە ساتيرالىق جىرلارىمەن قاتار, «بايدىڭ قىزى», ء«رازيا قىز», «زايكۇل», «مارجان», «قاشقان كەلىنشەك» سىندى ون ءتورت داستانى, «شۇعانىڭ بەلگىسىمەن» قاتار, قازاق ايەلىنىڭ تاعدىرىن تولعايتىن ەكى شىعارماسى «راۋشان-كوممۋنيست», «بەرەن», تاعى باسقا تۋىندىلارى دۇنيەگە كەلگەن. مايلين دراماتۋرگياسىنداعى ىرگەلى تۋىندى «مايدان» ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ع.مۇسىرەپوۆپەن بىرلەسىپ «امانگەلدى» پەساسىن جازعان. ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستا جاقىن ارالاسقان ولار ءبىر-ءبىرىن جاقسى تانىعان.
ب.ءمايليننىڭ جازۋشىلىق قابىلەتى اڭگىمە جانرىندا ايقىندالدى. ونىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ نەگىزگى مازمۇنى – قازاقستانداعى جاڭا اۋىل شىندىعى. جازۋشى شىعارمالارىنىڭ ءتىلى – قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنىڭ ءتىلى, سوندىقتان دا ونىڭ شىعارمالارىن كوپشىلىك ءتۇسىنىپ وقيدى. قازاق اڭگىمەسىنىڭ ۇزدىك ۇلگىسىن كورسەتكەن ب.مايلين تۋرالى م.اۋەزوۆ: «قازاق اڭگىمەلەرىنىڭ اسا كوركەم ۇلگىلەرى بەيىمبەت ءمايليننىڭ مۇراسىنان تابىلاتىن», دەپ باعا بەرگەن. زاڭعار جازۋشىنىڭ شاكىرتى زەينوللا قابدولوۆ: «ساڭلاق سۋرەتكەر ولشەۋلى عانا تۆورچەستۆولىق عۇمىرىندا ولشەۋسىز ەڭبەكسۇيگىشتىگى ارقىلى جازۋشىلىق, جازۋ, جاقسى جازۋ, جاقسى جازا الساڭ, قالام قۇرعاتپاي جازۋ ەكەنىن تىنىمسىز دا مىگىرسىز ءىس-ارەكەتىمەن قولما-قول دالەلدەپ كەتتى». ورىس ادەبيەتىندە اڭگىمە جانرىنىڭ وركەندەۋىنە ا.چەحوۆ ۇلكەن ۇلەس قوسسا, ب.مايلين قازاق اڭگىمەسىنىڭ قاس شەبەرى اتانادى. زامانداستارىنىڭ ءبىرى ونى «قازاقتىڭ چەحوۆى» دەگەندە, بەيىمبەت: «چەحوۆتىڭ اۋىلى الىس قوي» دەپ, قاراپايىمدىلىق تانىتقان كورىنەدى. بەيىمبەتتىڭ قاراپايىمدىلىعى تۋراسىندا عابەڭ: «گازەت-جۋرنال بەتتەرىندە قىم-قيعاش ايتىستار بولىپ جاتقان كۇندەردە ول ءبىر جازۋشى تۋرالى جامان ءسوز ايتقان ەمەس... بەيىمبەت جينالىستاردا, پرەزيديۋمدا وتىرمايدى. تالاي جينالىستا اشەيىن توپتىڭ ءبىر شەتىندە وتىرا بەرەتىن ەدى. ول كەرەمەت قاراپايىم, ەڭبەكقور ادام ەدى», دەپ جازادى. ونىڭ تازالىعىنا, قاق-سوقپەن جۇمىسى جوقتىعىن تانىعان مۇسىرەپوۆتىڭ «بەيىمبەت جاۋ بولسا, مەن دە جاۋمىن» دەپ ايتۋى سوندىقتان.
جازۋشى, جۋرناليست ب.مايلين اۋدارما ىسىنە دە ەلەۋلى ۇلەس قوستى. قازاق اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىن, قازاق اقىندارىن وزگە جۇرتقا تانىتۋدى كوزدەگەنىن مىنا ءبىر سوزدەرى ايعاقتاسا كەرەك: «ەگەر ءبىز فولكلورىمىز بەن ابايىمىزدى ورىس تىلىندە جەتكىزە الساق, بۇكىلوداقتىق كوركەم مادەنيەتىمىزدى بايىتقان بولار ەدىك». 1932 جىلى پ.بىكوۆتىڭ «رومانوۆتاردىڭ سوڭعى كۇندەرى», ۆ.بونچ-برۋەۆيچتىڭ «جولداس لەنينگە جاسالعان قاستاندىق» ەڭبەكتەرىن قازاقشالادى. كوركەم شىعارمالارمەن قاتار, حالىق ءۇشىن اسا قاجەتتى وقۋلىقتار, «شالا ساۋاتتىلار ءۇشىن وقۋ كىتابى», «جاڭاشا وقى, جاز» كىتاپتارىمەن قاتار, وزگە اۆتورلارمەن بىرلەسىپ «ادەبيەتتانۋ وقۋ قۇرالى», «ساۋات ءۇشىن», «ساۋاتتاندىرعىش» اتتى وقۋ قۇرالدارىن جازۋعا قاتىستى. بەيىمبەت «قازاقتىڭ شاپايى تۋرالى فيلم جاسايمىن» دەپ, ع.مۇسىرەپوۆپەن بىرگە امانگەلدى تۋرالى فيلم جاساۋعا قاتىستى.
ب.ءمايليننىڭ جۋرناليستىك قىزمەتى وسىلايشا ونىڭ شىعارماشىلىق قابىلەتىنىڭ جان-جاقتى اشىلىپ, قالىپتاسۋىنا زور ىقپال ەتتى.
بيالاش سۇيىنكينا,
ءبىلىم سالاسىنىڭ ۇزدىگى
قوستاناي