اعارتۋشى مەتسەنات

كاسىپكەر ءھام قايراتكەر

ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان مامانيا مەكتەبى تۋرالى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلى مامىر ايىندا جۇمىس بابىمەن تالدىقورعان قالا­سىنا بار­عان ساپارىندا جەرگىلىكتى زيالىلار­مەن جۇزدەسىپ: «العاشقى قازاق اعار­تۋ­شىلىق مەكتەپتەرىنىڭ ءبىرى – اقسۋ جەرىندە اشىلعان مامانيا مەك­تەبى ۇلت رۋحانياتىنا ايرىقشا ۇلەس قوس­تى. بۇل – قازاق تاريحىنداعى بىلىم­گە سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ باستاۋ كوزى», دەگەن ەدى.

وسى ورايدا, مەكتەپتىڭ نەگىزىن قا­لاعان ءھام بيىل تۋعانىنا داتالى جىل تولىپ وتىرعان تۇرىسبەك قاجى مامان ۇلى حاقىندا ايتار بول­ساق, بۇل كىسىنىڭ نەمەرەسى ەڭلىك قۇداي­بەرگەنقىزىنىڭ ەستەلىگىندە «تۇرىسبەك قاجى بايانجۇرەك-اقتاستىداعى قالقا­باي قىستاۋىندا 1844 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. نايمان – ماتايدىڭ قىدىرالى تارماعىنان تارايدى. اكەسى مامان قالقاباي ۇلى مال شارۋاشىلىعىن كا­سىپكە اينالدىرعان اۋقاتتى بي بول­عان. مامان باي ءتورت ايەل العان. ءبىرىنشى ايەلىنەن تۇرىسبەك, بەيىس­بەك, سەيىتباتتال, ەكىنشى ايەلىنەن انعا­بەك, ءۇشىنشى ايەلىنەن قۇتتىبەك, قۇر­مانبەك, ءتورتىنشى ايەلىنەن ەسەنقۇل تۋعان», دەپتى.

جالپى, بۇل اۋلەت – باق قونىپ, قىدىر دارىعان ۇيەلمەن. اتاقتى اقىن اسەت نايمانباەۆتىڭ:

«مامەكە, وي نايمانعا بولدىڭ تۇتقا,

ىلىنەر كەمە بارىپ قازىعۇرتقا,

ءبىر وزىڭنەن تۋعاننىڭ ءبارى قاجى,

مۇنان ارتىق جەتسىن بە, قولىڭ بۇلتقا»,

دەگەن ءبىر شۋماق تىركەسىندە زور سالماق جاتىر.

زامان اعىمىن اڭداعان مامان باي بالالارىن بىلىمگە جانە ەڭبەككە باۋلۋدى قۇپ كورگەن سىڭايلى, ويتكەنى ۇلكەن ۇلى تۇرىسبەكتى ون جاسىندا قاپال قالاسىنداعى تاتار اعايىندار اشقان «ياكوبيا» تورتجىلدىق مەكتەبىنە وقۋعا بەرەدى. وسىندا وقىپ ءجۇرىپ, زەرەك جىگىت شاريعي ىلىمدەردى ۇيرەنۋمەن قاتار, ورىس, وزبەك, نوعاي, تاتار تىلدەرىن مەڭگەرىپ الادى.

«ۇلكەن بايلار دا, ۇلكەن مولدالار دا, ەپتىلىك, قىرمىزىلىق, سىپايىلىق – ءبارى سولاردا» دەپ اباي اتامىز سول تۇستاعى نوعاي-تاتار اعايىنداردى مەڭ­زەپ ايتقانىنداي, تۇرسەكەڭ دۇنيەنىڭ كىلتى ساۋدادا ەكەنىن ءتۇسىنىپ, شاياحمەت اتتى تاتاردان الىپساتار ونەرىن ۇيرە­نەدى. ءسويتىپ, 1860 جىلدان باستاپ ءوزىنىڭ جەكە كاسىپكەرلىك جولىن باستايدى.

سۋرەتتى جاڭعىرتىپ سالعان – نۇرلانبەك جوشىباەۆ

جەتىسۋلىق ءدۇلدۇل اقىن ءىلياس جان­سۇگىروۆ مەتسەنات-اعارتۋشى تۇرىس­بەك مامان ۇلىنىڭ كاسىپكەرلىگى تۋرالى «بۇل كىسى قالا بايلارى نە قىلسا, سونى قىلدى. بۇلار كاپيتالمەن قازاق ورتاسىنا وزگەرىس كىرگىزگەنى سياقتى, تاربيە, سالت-سانا جونىمەن دە وزگەرىس ەنگىزدى. مەشىت سالدى. يمام ۇستادى. مەكتەپ اشتى. بالا وقىتتى» (جانسۇگىروۆ ءى. كوپ­تومدىق شىعارمالار جيناعى. – الماتى: «قازىعۇرت», 2005. 4-توم. 72-ب.) دەپ جازعانىنداي, مامانوۆتار قىر قازاعىنىڭ قولىنداعى مالى مەن تەرى-تەرسەك شيكىزاتىن ىسكە جاراتىپ, جىل سايىن جاز ايلارىندا ورتالىق ازيا – نامانعان, ءاندىجان, سامار­قان, تاشكەنت, بۇحاراداعى ۇلكەن جارمەڭكەلەرگە وتارلاپ قوي اي­داتسا, ودان تۇسكەن پايداعا اقسۋ, قاپال, سارقان, جاركەنت, لەپسى, سەمەي وڭىرلەرىندە جەكەمەنشىك ساۋدا ورتا­لىقتارىن اشادى. ءتىپتى كەيبىر جىلدارى تۇرىسبەكتىڭ ساۋدا كەرۋەنى شەكارا اسىپ, ءۇرىمجى-قۇلجاعا دەيىن تاۋار جەتكىزگەن ەكەن.

وسى اۋلەتتىڭ كەلىنى, اتاقتى ءۇپى قاجى ءجۇسىپ ۇلىنىڭ قىزى عازيزانىڭ ەستەلىگىندە: «تۇرىسبەك قاجى ءوز بالالارىن جانە ىنىلەرىن وقىتىپ, ساۋ­دا-ساتتىق كاسىبىنە باعىتتاپ, اكەسى ماماندى, باۋىرلارىن, بالالارىن مول بايلىققا جەتكىزەدى. ىنىلەرىنە اقسۋ مەن قاراعاشتا دۇكەن اشىپ بەرەدى. بۇل كىسىنىڭ ارقاسىندا اكەسى مامان جوعارى بەدەلگە, اتاق-داڭققا بولەندى», دەپ جازىپتى.

تۇرىسبەك كاسىپپەن اينالىسۋ ءۇشىن 1880 جىلدارى سۇتتىگەن وزە­نى­نىڭ بويىنداعى ۇلكەن قۇنارلى القاپ­تى ساتىپ الادى. ول جەرگە تۋعان-تۋىس­تارىمەن, بالالارىمەن قوسىلىپ, ءوزى­نىڭ قىستاۋىن, كوك شاتىرلى ەۋروپا ۇلگىسىندەگى ءزاۋلىم ءۇي, مۇنارالى مەشىت, مەدرەسە, تىگىن فابريكاسىن جانە ديىرمەن سالعىزادى. وسىلاي قاراعاش قالاشىعى بوي كوتەرىپ, بۇرىنعى بۇيىعى قىستاۋ ناعىز شارۋاشىلىق مەكەنىنە اينالادى. قايىن جۇرتى نامانعاننان باعبان الدىرىپ, باۋ-باقشا وسىرەدى.

بەلگىلى الاش قايراتكەرى جاقىپ اقباەۆ كاسىپكەر تۇرىسبەكتىڭ ادال ءىسى مەن يماني ارەكەتىنە ريزا بولىپ, ول كىسى دۇنيەدەن وتكەن سوڭ «ايقاپ» جۋرنالى (1913 جىل, №7): «مارقۇم مامانوۆ تۇرىسبەك قاجى قازاق اراسىنداعى «اسقان دانىشپان ادام» دەپ سانالعان ەدى. كوزى ءتىرى كەزىندە حالىقتان ەشنارسە اياماعان. ول ءوز ۇلدارى قۇدايبەرگەن مەن تاڭىربەرگەندى ساۋدا جاسايتىن جاقسى تاتار ادامدارىمەن تانىستىرعان, سولار ساۋداعا ۇيرەتكەن. وسى ءبىر عاجاپ ادامنىڭ سودان كەيىن قايتىس بولعانى وكىنىشتى-اق, ول ءوزى ءالى دە حالقىن كوپتەگەن ىزگى ىستەرىمەن داڭققا بولەر ەدى. تۇرىسبەك 18 جىل بولىس بولعان, وسى ۋاقىت ىشىندە پارا الماعان, وزگەنىڭ اتىن مىنبەگەن, قازاقتاردىڭ بىردە-ءبىر قويىن جەمەگەن, ولاردى زورلىق-زومبىلىق جاساپ جىلاتپاعان, حالقىن اقشاعا ساتپاعان. وسىنىڭ ءبارى وعان جۇماقتا ەسەلەنىپ قايتسىن»,  دەپ جازىپتى.

سول سياقتى اقىن ءىلياس جان­سۇ­گىروۆتىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆ قورىندا (1368-قور,1-تىزبە, 1-ءىس) ساقتالعان «مەنىڭ – ءومىربايانىم» اتتى جازباسىندا: «ماتايداعى اتاقتى مامان – تۇرىسبەك تۇقىمى ساۋدامەن اينالىستى. قالا-قالادان دۇكەندەر اشتى. قىرعا قىدىرما شىعاردى. جەردىڭ ءتاۋىرىن يەلەندى. كوك توبەلى ۇيلەر سالدى. «جۇرت اقساقالى» بولىپ, ەل ءىشىنىڭ بيلەۋ ءتارتىبى تىزگىنىن قولىنا الدى», دەپ جازىپتى.

وسىلاي كاسىبىن جۇيەلەپ, ءىسىن ىلگە­رىلەتىپ, ىنىلەرىن ساۋدا-ساتتىققا باۋلىپ, قازاقشا ايتقاندا, قۇيرىق-جالى جەتىلگەن سوڭ, تۇرىسبەك قاجى 1873 جىلى 29 جاسىندا اراسان ەلىنە بولىس  بولىپ سايلانىپ, قالعان عۇمىرىندا اعارتۋشىلىق ىسىمەن اينالىسۋدى قۇپ كورگەن ەكەن.

بىلىكتى مامىلەگەر

«تۇرىسبەك قاجىنىڭ اعارتۋشى­لىق سالاسىنداعى زور جەتىستىگى – 1899 جىلى قاراعاش اۋىلىندا بالالار­عا مۇسىلمانشىلىق ادەبىن ۇيرەتىپ, يماندىلىققا باۋليتىن «ماما­نيا» مەدرەسەسىن اشۋى. بۇعان سەبەپ بۇل كىسىنىڭ 1886 جىلى مەككەگە بارىپ, مۇسىلماندىق پارىزىن وتەپ كەلۋى ەدى», دەيدى جازۋشى-ولكەتانۋشى ­شاكەن كۇمىسباەۆ. قاسيەتتى مەكەنگە با­رىپ, يمان نۇرىنا شومىلىپ قايت­قان تۇرىسبەك ءسوزى جەتەر جۇرتتى شاري­عات جولىنا شاقىرعان. بۇل ءىس جەرگى­لىكتى پاتشالىق بيلىككە ۇناماعانى بايقالادى. وعان دالەل 1887 جىل­دىڭ مامىر ايىندا قاپال ۋەزىنىڭ باس­تىعى جەتىسۋ گۋبەرناتورى فريدەگە جاز­عان راپورتىندا: «تۇرىس­بەك مامانوۆ مەككەگە بارىپ كەلگەن سوڭ, مۇسىلمان ءفاناتيزمى تۋرا­لى ۋاعىزدار ايتىپ, حالىقتى بۇ­زىپ ءجۇر. بۇنى بۇلاي قالدىرۋعا بولماي­دى», دەپتى. پات­شا­لىق بيلىك «ت.مامانوۆ بۇدان بىلاي قاجىلىققا جىبەرىلمەسىن» دەگەن شەشىم قابىلداپتى.

بىراق ۋاقىت وتە كەلە جوعارىداعى شەشىم وزگەرتىلگەن. وسى تاقىرىپ بو­يىنشا ۇزاق جىل زەرتتەۋ جاساعان جا­زۋشى شاكەن كۇمىسباەۆتىڭ پايى­مىنشا, تۇرىسبەك مامان ۇلى جەر­گىلىكتى بيلىك وكىلدەرىمەن مامىلەگە كەلىپ, جوعارىداعى شەشىمىنىڭ كۇشىن جويدىرعان. قازاقتىڭ جالپاق تىلىمەن ايتقاندا, «مالى باردىڭ مامىلەسى دە زور» ەكەنىن تانىتقان.

ءسويتىپ, تۇرىسبەك قاجى 1903 جىلى ەكىنشى دۇركىن بايبىشە, توقالىمەن بىرگە قاجىلىق پارىزىن وتەۋ ءۇشىن اراب ەلىنە اتتانعان. بۇل وقيعا تۋرا­لى ساپار بايجان اتانىڭ 1996 جىلى جارىق كورگەن «قاجىعا بارعان قازاق­تار» اتتى كىتابىندا «60 جاستاعى تۇرىس­بەك مامانوۆ ايەلدەرى ءابۋ جانە كاۋكەن ۇشەۋى № 11783 ءنومىرلى تولقۇجاتپەن قاجىعا باردى» دەگەن مالىمەت ءجۇر. وسى ساپارىندا ۇلكەن ايەلى ءابۋ سول جاقتا قايتىس بولىپ, توپىراق حيجازدان بۇيىرعان ەكەن.

اۋەلى 1899 جىلى مەدرەسە سيپاتىندا اشىلعان «مامانيا» مەكتەبى ۋاقىت وتە كەلە زامان تالابىنا سايكەس وقۋ مەرزىمى 3 جىلدىقتان باستالىپ, 1904 جىلى 6 جىلدىققا, كەيىن 1909 جىلى 8 جىلدىققا ۇزارتىلىپتى. بۇل مەكتەپتىڭ مۇعالىمدەرى مۇستاقىم مالدىباەۆ, مۇحامەتقالي جانە فاتيما ەسەنگەلديندەر, فايزراح­مان جيћانگەروۆ, تاعى باسقالارى تۇركيا, قازان, ۋفا قالالارىندا وقىعان. وقۋشىلاردىڭ سانى 1918 جىلى 200 شاكىرتكە جەتكەن. مەكتەپتى بىتىرگەن م.ەرمەكتاسوۆ, ءا.كارىموۆ, م.ەركىنبەكوۆ, تاعى باسقا تۇلەكتەردى تۇرىسبەك قاجى ءوز قاراجاتىمەن قازان, ومبى, ورىنبور قالالارىنداعى مۇعالىمدەر دايارلايتىن سەمينارياعا جىبەرىپ, مەكتەپتى ءبىلىمدى ۇستازدارمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان. الاش ارىسى مۇحامەتجان تىنىشباەۆتىڭ ەرەكشە تالابىن باعالاپ, ونىڭ جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسۋىنە قامقورلىق جاساعان.

«بۇل مەكتەپتى تۇرىسبەك قاجى تو­لىقتاي ءوزىنىڭ قاراجاتىن جۇمساپ اياعىنان تۇرعىزىپ, ءوزى ومىردەن وتكەن­گە دەيىن تۇراقتى قارجىلاندىرىپ وتىر­عان. مەكتەپ قاسىنان شاكىرتتەر جاتاتىن 60 ورىندىق جاتاقحانا, مۇ­عا­لىمدەرگە ارناپ ءۇي سالدىردى. مەك­تەپتىڭ ەگىستىك-شابىندىق جەرلەرى بولدى. كەڭەس وكىمەتى ورناعانعا دەيىن بۇل مەكتەپتە ءبىر ماۋسىمدا 200-دەن استام بالا ءبىلىم العان», دەپ جازادى قاجىنىڭ نەمەرەسى ەڭلىك تۇرىسبە­كوۆا 2021 جىلى 11 جەلتوقساندا «جەتىسۋ» گازەتىندە جارىق كورگەن «مامانيا» مەكتەبى حالىق جادىندا» اتتى ماقالاسىندا.

زەرتتەۋشى ارميال تاسىمبەكوۆ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە (1996 جىل,­ ­­2 ءساۋىر, №14) «مامانيا» مەكتەبى­نىڭ تۇلەك­تەرى ءھام وقۋ وشاعىنىڭ كور­كەيۋىنە ۇلەس قوسقان تۇلعالار قاتارىندا الاش ارىستارى مۇحامەدجان تىنىش­باەۆ, ءىلياس جانسۇگىروۆ, وتىنشى ءالجا­نوۆ, كولباي توگىسوۆ, جاقىپ اقباەۆ, عابدۋلعازيز مۇساعاليەۆ, اقىن سارا تاستانبەكقىزىنان باستاپ كەيىنگى اقىن-جازۋشىلار: كاكىمجان قازى­باەۆ, قۇداش مۇقاشەۆ, عالي ورما­نوۆ, مەيرام قاشقىنباەۆ, قوعام قايرات­كەرلەرى: كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ەسمۇرات سيقىموۆ, ءبىلال سۇلەەۆ,  جە­كەن قاليەۆ, دۇيسەتاي بەكەجا­نوۆ, مۇحتار ارىن, اۋباكىر جوشى­باەۆ, اكادەميك جۇرىمبەك سىدى­­قوۆ,  ت.ب. تۇلعالاردىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇس­تەپتى.

ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتار بولساق, قازاق دالاسىنىڭ ءبىر پۇشپاعى جەتى­سۋ ولكەسىنە ءبىلىمنىڭ ءنارىن سەپكەن ماما­نوۆتاردىڭ ۇلكەنى ءھام بىرەگەيى تۇرىس­بەك قاجى مامان ۇلى 1904 جىلى 60 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتىپ, ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرىنەن توپىراق بۇيىرىپتى.