جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىق زەرتحاناسى

قازاننىڭ 28-ىنەن باس­تاپ ەلوردا تەاترلارى مەن كىتاپ­حانا­سىندا قاربالاسقا تولى قىزۋ شى­عار­ماشىلىق اتموسفەرا ورناعان. ءبىر ۋاقىتتا بىرنەشە جەردە قاتارىنان ءجۇرىپ جاتقان تاعىلىمدى ءىس-شارانىڭ ءتىپتى قايسىسىنا بارارىڭدى بىلمەي قينالاسىڭ. سەبەبى تىڭعىلىقتى ويلاس­تى­رىلعان جوبانىڭ قاي-قاي­سىسى دا قىزىقتى ءھام مازمۇندى.

جەتى كۇن تويلاناتىن مۇقانوۆا مەرەيتويىنىڭ شىمىلدىعى III حالىق­ارالىق «تەاتر اll» فەس­تي­ۆا­لىمەن اشىلدى. ءداستۇرلى ونەر مەرەكەسى بيىل جازۋشى-درا­ماتۋرگ شىعارماشىلىعىن ارقاۋ ەتتى. «ماڭگىلىك بالا بەينە», «فاريزا», «بوپاي حانىم», «ساررا», «ەشىم دە كىنالى ەمەس», «شاتىر استىنداعى مەن», تاعى باسقا بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى. بۇگىندە روزا مۇقانوۆاداي تەاتر ءۇشىن ءوندىرتىپ جازعان قالام­گەرلەر نەكەن-ساياق. ول – تەاتر قور­جىنىن نەبىر تاعىلىمدى تۋىن­دىلارىمەن بايىتقان قۋاتتى قالام يەسى.

استانادا وسىمەن ءۇشىنشى مارتە ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان حالىق­ارالىق فەستيۆالدىڭ شىمىلدىعى م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق دراما تەاترى اكەلگەن ايگىلى «ماڭگى­لىك بالا بەينە» سپەكتاكلىمەن ءتۇرىلدى. وسىدان جيىرما جىل بۇ­رىن رەفورماتور رەجيسسەر بولات اتاباەۆتىڭ قولتاڭباسىندا كورەر­­­­مەننىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەن­گەن قويىلىم ءالى كۇنگە دەيىن كوپ­شىلىك قىزىعۋشىلىعىن تيتتەي دە كەمىتكەن جوق.

سونداي-اق ايتۋلى تەاتر فەس­تي­ۆالى­مەن قاتار ۇلتتىق اكادە­ميا­­لىق كىتاپحانادا مادەنيەت جانە اقپارات مينيستر­لىگى مەن قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتى­نىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «روزا مۇقانوۆا شىعارماشىلىعى: ادەبيەت, تەاتر, كينو» اتتى حالىق­ارالىق عىلىمي-پراكتي­كالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى.

القالى جيىنعا شەتەلدىك عالىمدار, ادەبيەت جانە ونەر قايراتكەرلەرى قاتىستى. ولاردىڭ قاتارىندا اۋدارماشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, اسۋان ۋنيۆەرسيتەتى شەت تىلدەر فاكۋلتەتىندەگى ورىس ءتىلى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى مۇحاممەد رياد (مىسىر), جازۋشى, دراماتۋرگ, وزبەكستان جازۋشى­لار وداعىنىڭ مۇشەسى جاۆلون جوۆليەۆ (وزبەكستان), اۋدارماشى, PhD, قاجى بايرام ۋالي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى جەميلە قىناجى (تۇر­كيا), حادجەت­تەپە ۋنيۆەرسيتەتى­نىڭ ادەبيەت فاكۋلتەتىندەگى قازىر­­­گى تۇرىك ديالەك­تىلەرى مەن ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ عىلى­مي قىزمەتكەرى, ونەر ماگيسترى سابينا سايد (تۇركيا) جانە ونەر ماگيسترى, فرايبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوك­توران­تى, ادەبيەتتانۋشى ۆەرەنا تسابەل (گەرمانيا) بار.

كونفەرەنتسيا مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاە­ۆا­نىڭ قۇتتىقتاۋ سوزىمەن اشىلدى.

«روزا قاجىعالىمقىزىنىڭ تۋىندى­لارى تەرەڭ پسيحولوگيالىق مانگە يە. ادام جانىنىڭ نازىك قىرلارىن اشىپ, ءومىردىڭ كۇردەلى سالالارىنا جاۋاپ ىزدەيدى. وقىر­مان مەن كورەرمەندى اسقاق ارمان, ورەلى ويعا جەتەلەيدى. وسىناۋ قاجىرلى ەڭبەك پەن شىعار­ما­شىلىق بولمىستان تۋعان تۇلعانىڭ مەرەيتويىنا ارنالعان بۇگىنگى شارا روزا مۇقانوۆانىڭ ادەبيەت, تەاتر, كينو جانە پەداگوگيكا­داعى جارقىن جولىن تەرەڭنەن تانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەنەمىن. بۇگىنگى القالى جيىندا قالامگەر شىعارماشىلىعى عىلىمي تۇرعىدا سارالانىپ, سالماقتى وي-پىكىرلەر ايتىلادى دەگەن ويدامىن», دەپ جىلى لەبىز بىلدىرىلگەن قۇتتىقتاۋ حاتتى ارحيۆ, قۇجاتتاما جانە كىتاپ ءىسى كوميتەتىنىڭ توراعاسى رۋسلان ءالي وقىپ بەردى.

مازمۇندى ءىس-شارانى ءارى قاراي قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەر­سي­تەتى رەكتورىنىڭ مىندەتىن ات­قا­رۋشى راۋشان نۇرتازا: «قا­لام­گەر باقىتتى قانداي بولۋ كەرەك دەسە, مەنىڭ كوز الدىما روزا قاجىعالىمقىزى كەلەدى. ءوزىن ىزدەيتىن, شىعارماشىلىعىڭ­داعى ءار جاڭالىقتى اسىعا كۇتەتىن وقىرمانى بار قالامگەردەن باقىت­تى كىم بار؟ بۇگىنگى قازاق تەاترىن «ماڭگىلىك بالا بەينە» «ساررا», «فاريزا» سىندى تۋىندىلار­سىز ەلەستەتۋ قيىن. بۇل پەسالار الەمدىك ساحنالارعا دا جول تارتتى. ۇلت ادەبيەتى مەن مادە­نيەتىنىڭ كەرەگەسىن كەڭەي­­تۋ جولىندا قالامگەردىڭ قوس­قان ۇلەسى زور. پروفەسسور روزا مۇقا­­نوۆانى شاكىرتتەرى وتە جاقسى كورەدى. «روزا مۇقانوۆا­نىڭ شاكىر­تىمىن!» دەگەندى ماق­تا­نىش­پەن ايتادى. ۇستاز ۇلاعاتى بول­ماي, ۇرپاق ۇلاعاتى بولماي­دى. ءسىز شاكىرتتەرىڭىز­­­دىڭ عانا ەمەس, تۇتاس ۋنيۆەرسيتەتىڭىز­دىڭ ماق­تا­نى­شىسىز», دەگەن جىلى لەبىزى­مەن جالعادى. ال ۇلتتىق عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ اكادە­ميگى, «قازاق گازەتتەرى» جشس-نىڭ باس ديرەكتورى, فيلولوگيا عى­لىم­­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ديحان قامزابەك ۇلى «قازاق گازەتتەرى» ۇجىمى اتىنان جۇرەكجاردى قۇتتىقتاۋىن بىلايشا جەت­كىزدى: «ازات قازاقستاننىڭ بۇ­گىنگى ادەبيەتىندەگى قايتالانباس شىعارماشىلىعىڭىزدى تال­عام­دى جۇرت ىزدەنىستىڭ, ىزگىلىكتىڭ رامى­زىندەي كورەدى. «جارىق دۇنيە­دەن» «سارراعا» دەيىن, «قۇدىرەت-كيەدەن» «بوپاي حانىم­عا» دەيىن قوس جانرداعى قاداۋ-قاداۋ ەڭ­بەگىڭىز – ۇلت رۋحا­نيا­تى­نىڭ ولجاسى. دارا بولمى­سىڭىز بەن قولتاڭ­باڭىز ءوزىڭىزدى ءاردا­يىم بيىك ابىرويعا بولەپ, رۋحا­نياتتى ورنىنان كوتەرگەنى – زامانداستارىمىز ءۇشىن دە, جاس­تار ءۇشىن دە ايرىقشا ونەگە. «ەگەمەن قازاقستاننان» باس­تاپ «ۇلان» گازەتىمىزگە دەيىنگى تاريحي باسىلىمداردىڭ اۆتورى رەتىندە دە ورنىڭىز بولەك. زاڭعار جازۋشى, ەڭبەك ەرى اكىم تارازي اعا­­مىزبەن بىرگە ۇل-قىز ءوسىرىپ, ۇلت­تىق ونەر ۋنيۆەر­سيتەتىندە شا­كىرت تاربيەلەپ, تالانتتى بۋىن قالىپتاستىردىڭىز. بۇل دا – ەڭبەك­­تىڭ جەمىسى».

تەاترتانۋشى مامان, م.اۋە­زوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى تەاتر جانە كينو ءبولى­مىنىڭ مەڭگەرۋشىسى امانكەلدى مۇقان تىزگىندەگەن كونفەرەنتسيادا شەتەلدىك قوناق­تارمەن قاتار الماتىدان ارنايى كەلگەن ادەبيەتتانۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى «اۋەزوۆ ءۇيى» عىلىمي-مادەني ورتالىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ەرمەك حانكەي, ونەرتانۋ كانديداتى, ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادە­ميا­سىنىڭ پروفەسسورى, تەاتر ونە­رىنىڭ تاريحى مەن تەورياسى كافەدرا­سىنىڭ مەڭگەرۋشىسى انار ەركەباي مازمۇندى بايانداما جاسادى. سونداي-اق اقىن, فيلولو­گيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەس­سورى وڭايگۇل تۇرجان روزا مۇ­قا­نوۆا دراماتۋرگياسىنداعى باستى ەرەكشەلىكتەردى تەرەڭىنەن تالداسا, جازۋشى-جۋرناليست, قازاق­ستان­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءشاربانۋ بەيسەنوۆا روزا مۇقانوۆانىڭ پروزاسى تۋراسىندا تۇششىمدى پىكىر ءبىلدىرىپ, شىعارماشىل تۇلعانىڭ تالانتى مەن تالعامىنا جوعارى باعا بەردى.

رياسىز تىلەك توگىلگەن ماز­مۇندى مەرەيتويلىق جيىن اياسىندا جازۋشىنىڭ «مۋزا» اتتى تاڭدامالى شىعارمالار جيناعى, تەاترتانۋشى نارتاي ەسكەندىروۆ قۇراستىرعان «دراماتۋرگيا ساردارى» اتاۋىمەن ۇجىمدىق مونوگرافيا, تۇرىك عالىمى سابينا سايدتىڭ «قازاق جازۋشىسى روزا مۇقانوۆا جانە ونىڭ تاڭدامالى پەسالارى» اتتى تۇرىك تىلىندەگى كىتابىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى.

ەكى كۇنگە سوزىلعان عىلىمي-تاجى­ريبەلىك كونفەرەنتسيا تەاتر­تانۋشى ماماندار, ونەرتانۋ كان­ديداتى امانكەلدى مۇقان مەن انار ەركەبايدىڭ, رەجيسسەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىر­گەن قايراتكەرى گۇلسينا مىرعا­ليەۆانىڭ, ادەبيەتتانۋشى, فيلولو­گيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەرمەك حانكەيدىڭ جانە شەتەلدەن كەلگەن مەيمانداردىڭ شەبەرلىك دارىستەرىمەن مازمۇن بايىتتى. مەرەيتويلىق مەجە جازۋشى, دراماتۋرگ روزا مۇقا­نوۆانىڭ «جارىق دۇنيە» اتتى شىعارماشىلىق كەشىمەن تۇيىن­دەلدى. جيىنعا قالامگەردىڭ ومىر­لىك سەرىگى اكىم تارازي باستا­عان قالامگەرلەر قاۋىمى مەن پار­لامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى ماۋ­لەن اشىمباەۆ قاتىستى. ماۋلەن ساعاتحان ۇلى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ قۇت­تىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى. سال­تاناتتى ءىس-شارا ءارى قاراي سۋرەت­كەر الەمىنەن جان-جاقتى سىر شەرت­كەن ءھام دراماتۋرگتىڭ ساحنا­لىق قويىلىمدارىنان ۇزىندىلەر كور­س­ەتۋمەن جالعاسىن تاۋىپ, كەشكە جينالعان كورەرمەنىن ايرىقشا اسەرگە بولەدى.

«مەرەيلى جاستىڭ اسۋىنا كەلگەن شاقتا سىزدەرمەن جۇزدەسۋدىڭ وسىنداي ءبىر مەزەتتى ءساتى تۋدى. مەن ەڭ اۋەلى ادەبيەتكە, سودان كە­يىن دوسىم, جارىم – مەنىڭ اكىم تارا­زيىما راحمەت ايتامىن. جازۋ تازالىقتان, اقيقاتتان تۋادى. قالام شىن مانىندە جالعان ايتپايدى. جازۋ ۇستىندە اللانىڭ الدىندا وتىرعانداي سەزىنەتىنىم دە راس. سوندىقتان كوڭىلدەرىڭىزدەن شىققان شىعارمالارىم بولسا, قادىرلى وقىرمان, پاتشا كو­ڭىل­دى كورەرمەن, مەن ەڭ الدىمەن وزدەرىڭىزگە زور العىسىمدى بىل­دى­رە­مىن», دەپ كەش سوڭىندا ساحنا تورىنە كوتەرىلگەن قالام يەسى شىرايلى ءىس-شارانى قورى­تىندىلادى.

ءيا, ادالدىق! ادەبيەتكە ادال­دىق, جازۋعا ادالدىق. مىنە, جانى جارىق جازۋشىنىڭ بويىنداعى وسى ءبىر اسىل قاسيەتى ونى بۇگىنگى بيىگىنە جەتكىزدى. باسىرەسىنە بۇيىر­عان قالامنىڭ قاسيەتىنە قىلاۋ­داي قيانات كەلتىرمەۋى كوڭىل سانا­سىن سۇلۋ سۋرەتكەرلىك شىڭىنا شى­عار­دى. بۇل ءبىزدىڭ ەمەس, قالامگەر شى­عار­ماشىلىعىن قادىر تۇتقان وقىرمانى مەن كورەرمەنىنىڭ ريا­سىز پەيىلى ەكەندىگىنە وسى كەشتە تاعى ءبىر مارتە كوز جەتكىزگەندەي بولدىق.

P.S.: سالتاناتتى جيىن مارەسىنە جەتكەنىمەن, توي ءالى تارقاعان جوق. III حالىقارالىق «تەاتر اll» فەستيۆالى اياسىندا ءوتىپ جاتقان روزا مۇقانوۆا دراماتۋرگياسىنا ارنالعان سپەكتاكلدەر شەرۋى 3 قاراشاعا دەيىن جالعاسادى.