جىل جىلجىتىپ, اي ارالاتىپ تۋعان جەرگە اينالىپ سوققان سايىن الدىمىزدان اسقاقتاپ شىعاتىن وسى اتاۋدىڭ ءجونى بولەك. ەس بىلگەلى ەستىپ وسكەن ەسىم بولعانىمەن, بۇل اتتى ارقالاپ وتكەن تۇلعا تۋرالى تانىمىمىز ەسەيە كەلە كەڭەيە ءتۇستى. «جۇرگەن سوڭ جاقىنىڭدى كۇندە كورىپ, تاۋلاردىڭ بيىكتىگى بايقالمايدى» دەگەندەي, راسىندا, ەر جەتىپ, ەلدەن جىراق كەتكەنشە اتى بالا كەزىمىزدەن قۇلاققا ابدەن ءسىڭىستى بولعان كىسىنىڭ كىم بولعانىنا تەرەڭىرەك بويلاي قويماپپىز.
ەل مەن ەر – ەگىز ۇعىم
اينالامىز تۋرالى ۇعىم ەندى قالىپتاسا باستاعان بالا كەزىمىزدە «اۋىل نەگە نۇرتاس دەپ اتالادى؟», «ول كىم بولعان؟» دەگەن سۇراقتار تۋاتىن. سوندا اتا-اجەلەرىمىز ونىڭ وسى اۋىلدا تۋعانىن, «سوۆناركوم» بولعانىن ايتاتىن. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ ەلگە سىڭىرگەن ەرەسەن ەڭبەگىنە كوبىرەك قانىعا باستادىق. بۇل رەتتە زەردەمىزدى اشقان العاشقى ۇستازىمىز كەرىمبەك سەيىتوۆ ەدى. ول ءبىر مەزەت وقۋشىلارىن ەرتىپ, مەكتەپتەگى وڭداسىنوۆ مۋزەيىن ارالاتاتىن. جۇمىس كابينەتى سياقتى جاساقتالعان مۋزەيدەن مەملەكەت قايراتكەرىنىڭ قولدانعان زاتتارى – قالام-قاعازى, كىتاپتارى, كوزاينەگى, قولشاتىرى, ءتىپتى كوستيۋم, شلياپا, پلاشش سياقتى كيگەن كيىمدەرى اسا ۇقىپتىلىقپەن ءتىزىلىپ تۇراتىن. دەگدارلىقتىڭ نىشانى بايقالاتىن كابينەت بىزگە ەرەكشە ءبىر اسەر سىيلايتىنى كۇنى كەشەگىدەي ەسىمىزدە. مۇنىڭ ءبارى – بالا كۇنىمىزدەن سانامىزدا قالعان ساۋلەلى ەستەلىك. كەيىن كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى ن.وڭداسىنوۆتىڭ كەڭەس كەزەڭىندە قازاق كسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى – مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارعانى, ياعني 13 جىل ەل ۇكىمەتىن باسقارعانى, سول جىلدارى تىندىرعان ەلەۋلى ەڭبەگى جونىندە مول ماعلۇمات الدىق.
مەملەكەت قايراتكەرى ءبىزدىڭ اۋىلدا, كەزىندە تۇركىستان اۋدانىنداعى امانگەلدى ۇجىمشارى دەلىنگەن جەردە 1904 جىلدىڭ 26 قازانىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاستايىنان جەتىمدىكتىڭ كەرمەك ءدامىن تاتىپ, ەڭبەككە ەرتە ارالاسىپ, ەگىن ەگىپ, مال باعىپ, تاشكەنت اۋىپ جالدانىپ جۇمىس ىستەگەن ونىڭ بالالىق شاعى ابدەن قيىنشىلىقپەن وتكەن. سول تاشكەنتتە ءجۇرىپ عاني مۇراتباەۆتىڭ جەتىم بالالارعا ارناپ اشقان مەكتەپ-ينتەرناتىندا وقۋىنا مۇمكىندىك تۋادى. ءارى قارايعى ءومىر جولى ونى بۇكىل ەل بىلەتىن وڭداسىنوۆ دەڭگەيىنە كوتەردى.
وڭداسىنوۆ قانشا بيىككە كوتەرىلسە دە, تۋعان جەرى ۇنەمى ويىندا جۇرگەنىن ءوز ەستەلىكتەرىندە ايتقان. ول ەڭ جوعارى لاۋازىمدا جۇرگەن جىلدارىندا ەل جاقتىڭ ادامدارىنان اۋىلىنىڭ اماندىعىن سۇراپ, حابار الىپ, ەلەڭدەپ ءجۇرىپتى. كەيىن زەينەتكە شىعىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىندا ماسكەۋدە تۇرعان شاعىندا بۇل ساعىنىشى تىپتەن ۇدەي تۇسكەن ەكەن. ونىڭ تۋعان جەرگە ءاربىر ساپارى – ولكەمىزدىڭ وشپەس تاريحى. اعا بۋىنعا اينالعان اۋىل ۇلكەندەرى نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ تۋعان-تۋىس ورتاسىنا قايىرىلعان ساتتەرى ەرەكشە ەستە قالعانىن ايتىپ وتىرادى. سونداي اڭگىمەنىڭ ءبىرىن جاسى توقسانعا كەلگەن, كوكىرەگى سايراپ تۇرعان قانداۋلەت نالتاەۆ قاريانىڭ اۋزىنان ەستىدىك.
«نۇرەكەڭدى العاش رەت شامامەن ون جاسىمدا كوردىم. ول كىسىنىڭ اۋىلعا كەلگەنىنەن حاباردار بولعان اعايىن جاپا-تارماعاي داريانىڭ جاعاسىنا قاراي اعىلدى. سوندا ۇلكەن جينالىس بولدى. نۇرەكەڭنىڭ قاسىندا كىلەڭ ىعاي مەن سىعايلار, مينيسترلەر ءجۇر ەكەن. بۇل ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالىپ, وڭداسىنوۆتىڭ «سوۆناركوم» بولىپ دۇرىلدەپ تۇرعان كەزى ەدى. قاتەلەسپەسەم, سول كەزدە وڭتۇستىك وڭىردەگى ەلدى مەكەندەرگە كانال تارتۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ جاتقان بولۋى كەرەك. مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى – ات ۇستىندە جۇرگەن ازامات, جۇمىس ساپارىمەن جۇرگەندىكتەن, اۋىلعا كوپ ايالداماستان ءارى قاراي كەتتى. ال زەينەت دەمالىسىنا شىققاننان كەيىن نۇرەكەڭنىڭ اۋىلعا بىرنەشە مارتە جولى ءتۇستى. مەنىڭ ەسىمدەگى نۇرەكەڭمەن ديدارعايىپ بولعان ەڭ كۇشتى ءساتىم 60-جىلداردىڭ اينالاسىندا استانامىز الماتىعا بارعان كەزدە بولىپ ەدى. اۋىلدان ءۇش ادام بولىپ, ۇجىمشار باسشىسى جاقان (جارىلقاسىن ازىرەتبەرگەنوۆ) مەن نۇرەكەڭنىڭ نەمەرە ءىنىسى ابدىلداعا ەرىپ بارعان ەدىم. ولاردىڭ نيەتى – الماتىداعى اۋرۋحانادا توسەك تارتىپ جاتقان نۇرەكەڭنىڭ كوڭىلىن سۇراۋ. ال مەن, شىنىن ايتقاندا, قازگۋ-دە وقيتىن ءىنىمنىڭ جاعدايىن بىلۋگە جولعا شىققانمىن. سودان سول كىسىلەرمەن ىلەسىپ مەن دە نۇرەكەڭە كىرىپ شىقتىم. ءبىر وزىنە بارلىق جاعدايىن جاساپ, داڭعاراداي پالاتانى بەرگەن ەكەن. ءجۇزى ءسال سولعىن تارتىپ, داۋسى باسەڭ شىققانىمەن, ارقايسىمىزعا جەكە نازار سالىپ, اڭگىمەلەسىپ, اۋىلدىڭ جاڭالىعىن سۇراپ, ءبىر جاساپ قالدى», دەپ اقساقال وڭداسىنوۆپەن جۇزدەسۋىن ەسىنە الدى.
سونىمەن قاتار بۇرىن ماسكەۋگە بارىپ, زەينەتكەر نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ ۇيىنە كىرىپ, امانداسىپ قايتقان اۋىلدىقتار دا كوپ بولىپتى. ونداي كىسىلەردىڭ ءبىرى جوعارىدا اتاپ وتكەن ۇستازىمىز كەرىمبەك سەيىتوۆ ەكەن.
«1980 جىلى 26 تامىزدا ماسكەۋگە جولىمىز ءتۇستى. بۇل وليمپيادا اياقتالعاننان كەيىنگى ۋاقىت ەدى. نەگىزگى باراتىن جەرىمىز – بەلگراد قالاسى. ايەلىم سول قالادا تاجىريبەدەن وتپەك. سودان ماسكەۋ ارقىلى وتەتىن بولعاندىقتان, نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ ۇيىنە سوعايىق دەپ ۇيعاردىق. اۋىلدان ءتورت-بەس دانا ساپ-سارى سوپاق قاۋىننان الىپ الدىق. اڭقىعان ءتاتتى ءيىسى مۇرىن جارادى. ماسكەۋگە تۇسكەننەن سوڭ جولشىباي تالاي ورىس توقتاتىپ, بۇرىن مۇنداي قاۋىن كورمەگەنىن ايتىپ, قولقا سالعانى بار. ءسويتىپ نۇرتاس اتانىڭ ۇيىنە ءتۇس كەزىندە, ساعات ءۇشتىڭ شاماسىندا كىردىك. ءبىزدى جىلى ۇشىراي, بالاشا قۋانا قارسى الدى. بۇرىننان تانيتىنداي ارقايسىمىزدى قۇشاعىنا قىسىپ, ماڭدايىمىزدان, بەتىمىزدەن ءسۇيىپ شىقتى. اپارعان قاۋىنىمىزدى قايتا-قايتا سيپالاپ, يىسكەپ وتىردى. اۋىلدى قاتتى ساعىنعانى كورىنىپ تۇر. «كىمنىڭ بالاسىسىڭدار؟» دەپ ءجون سۇرادى. ءبىز ءوزىمىزدى تانىستىرىپ شىقتىق. سوسىن ورىس جەڭگەمىز ازىرلەگەن دامنەن اۋىز ءتيىپ, ءبىراز سۇحباتتاستىق. اقساقال اۋىلدىڭ جاڭالىقتارىن سۇرادى: اۋىلدا قانشا مال بار, جىلقى كوپ پە, جەردىڭ وتى قالاي, بيىل قانشا گەكتار ماقتا ەگىلدى؟ وسىنداي سۇراقتاردى جاۋدىردى. مەن مەكتەپ پەن ءۇيدىڭ ەكى ورتاسىندا جۇرگەن مۇعالىم بولعاندىقتان, بۇلاردىڭ بارىنەن جەتە حابارىم جوق ەدى. تولىمدى جاۋاپ بەرە الماي توسىلىپ, ءبىراز قىسىلدىم. ايتەۋىر, نۇرتاس اتانىڭ اۋىلعا دەگەن كوڭىلى الابوتەن ەكەنى, ەل جاققا ەلەڭدەپ وتىراتىنى ايقىن اڭعارىلىپ تۇردى. شاڭىراعىنا نەبارى ءۇش-ءتورت ساعات قانا ايالدادىق. بىراق قاريا ماعان ءبىر اپتاداي ۇيىندە قالۋدى ۇسىندى. ءبىر كىتاپ جازىپ جاتقانىن, سوعان دەرەكتەر جيناۋعا كومەكتەسۋىمدى ءوتىندى. اۋىلدان كوپ ۇزاپ كورمەگەن, جاسىم جيىرمادان ەندى اسقان مەن بۇل ۇسىنىستان بىردەن باس تارتتىم. مۇنىم اقىماقتىق بولعانىن كەيىن ءتۇسىنىپ, ءالى كۇنگە دەيىن وكىنىپ جۇرەمىن», دەدى اعاي.
بۇل اڭگىمەلەردىڭ بارىنەن وڭداسىنوۆتىڭ تۋعان جەرىنە دەگەن ەرەكشە پەيىلى, ىستىق سەزىمى ەسىپ تۇر. اۋىلىنىڭ جاعدايىنا الاڭداعان تۇلعا ءوزى قىزمەتتە جۇرگەن كەزىندە سەپتىگىم تيە قويمادى دەپ قىنجىلاتىنى دا بار. الايدا قۇتقا بالاناتىن داريا جاعاسىنداعى توعايىمىزدى قۇجاتپەن بەكىتىپ, اۋىلدىڭ مەنشىگى ەتىپ تىركەپ بەرگەنى اعايىننىڭ ىرىسىن ەسەلەي تۇسكەن. وسى جونىندە نۇرتاس اتانىڭ نەمەرە ءىنىسى ءنۇردىلدا ەستەلىك قالدىرعان. ونىڭ ايتۋىنشا, توعايدى مەنشىكتەۋگە ءبىر وقيعا تۇرتكى بولىپتى.
بۇرىن تۇركىستان اۋداندىق ورمان شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ ادامدارى كەلىپ, ءبىزدىڭ اۋىلدان بەس-التى شاقىرىم جەردەگى توعايدىڭ شابىندىعىن كوكتەمدە ءشوپ جاقسى شىقسىن دەگەن ماقساتپەن ورتەپتى. سول كەزدە ءورت شارپىپ ءۇيتىلىپ قالعان التى شوشقانى بوسقا قالعانشا پۇلداپ الماق بولىپ, اۋىلداعىلار تەمىرجول ءدامحاناسىنا اپارىپ وتكىزەدى. سويتسە, مۇنى قابىلداپ الىپ قالعاندار ارتىنشا «وحوتسويۋزعا» شاعىم تۇسىرەدى. سودان ءىس ناسىرعا شاۋىپ, ارتى سوتقا باراتىن بولىپتى. توعايعا قاتىستى اۋىلداعىلاردىڭ كورگەن قۇقايى بۇل عانا ەمەس ەكەن. اۋىلدىڭ ءدال ىرگەسىندەگى توعايدىڭ ءبىر اعاشىن بۇتاسا, مال ءتۇسىپ كەتسە, «لەسحوز» بەن ۇجىمشار اراسىندا تالاي داۋ-جانجال تۋىپتى. وسىنىڭ ءبارىن ءتىزىپ, اۋىل ادامدارى بىرىگىپ وڭداسىنوۆتىڭ اتىنا حات جازادى. ول حاتتى پوشتامەن جولداسا, جەتپەي قالار دەگەن قاۋىپپەن اۋىلداعى تۋىسى نۇردىلداعا قولقا سالادى. ءسويتىپ ءنۇردىلدا اۋىلدىڭ اماناتى جازىلعان حاتتى ن.وڭداسىنوۆتىڭ قولىنا اپارىپ تاپسىرىپتى. كوپ كەشىكپەي, قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن 10 مىڭ گەكتاردى الىپ جاتقان توعاي مەن شابىندىق اۋداندىق ورمان شارۋاشىلىعىنان الىنىپ, امانگەلدى ۇجىمشارىنا بەرىلەدى.
ن.وڭداسىنوۆ ءوزى جازعان «مەن – تۇركىستاننىڭ تۇلەگىمىن» اتتى ەستەلىگىندە وسى توعايدى بىلاي سۋرەتتەيدى: «توعايدا جيدە اعاشى سىڭسىپ وسەتىن. ول گۇلدەگەندە ءاتىر شاشقانداي دالا جۇپار اڭقيتىن, اسەم حوش يىستەن ءلاززات الىپ, ءبىر جاساپ قالاتىنسىڭ. جيدەنىڭ سىرتى جىلتىر, قىزىل-قوڭىر ءتۇستى, بالدىرى جۇقا, ءدامدى جەمىسى بولادى. جانە جيدە اعاشىنىڭ ءبىر قاسيەتى – جەمىستى كوپ سالادى. ول – قۇستارعا, اسىرەسە, قىرعاۋىلعا تاپتىرمايتىن قورەك. سوندىقتان بولار, ول كەزدە سىر بويى توعايدىڭ تورەسى ءارى كوركى قىرعاۋىلعا تولىپ كەتەدى. ونى اتىپ تا الادى, تۇزاق قۇرىپ تا, قۇس سالىپ تا ۇستايتىن. بىراق ودان سانى ازايعان ەمەس. كەدەيلەر كوكتەمدە, قاتتى تارىققان كەزدە رەسەيدەن ارنايى كەلەتىن اگەنتتەرمەن قىرعاۋىل باسىنا 10-15 تيىننان باعا قويىپ, شارت جاساساتىن. ال ولار قىس بويى دايىندالعان قىرعاۋىلدى ماسكەۋ, پەتەرگرادقا اپارىپ, رەستوراندا باپتاپ, جەڭسىك تاعام دايىنداپ, ءاربىر مۇشەسىن ءبىر سومنان ساتادى ەكەن. مىنەكەي, ارەكەتتە بەرەكەت بار دەگەن!»
وسى توعاي – ءالى كۇنگە دەيىن اۋىلىمىزدىڭ ءبىر بولشەگى. دارياسى مەن جاسىل جەلەگى تۋعان جەردىڭ نەسىبەسىن ەسەلەپ تۇر. مۇنىڭ ءوزى ەل مەن ەر ەگىز ۇعىمعا اينالىپ كەتكەنىن ايشىقتايدى.
تاۋەلسىز ەلدىڭ تۇڭعىش اۋىلى
اۋىل ومىرىنە وزگەرىس ەنگىزگەن ەرەكشە جايت زەينەتكەر وڭداسىنوۆتىڭ تۋعان جەرىنە جاساعان 1978 جىلعى ساپارىنان باستالعان. نۇرتاس اتامىز اۋىلعا كەلىپ, ماۋقىن باسىپ, القالاعان اعايىنمەن ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەسىپ وتىرعاندا داۋلەت اتتى اقساقال كوپشىلىكتىڭ بازىناسىن جەتكىزىپ, ءىس باسىندا جۇرگەندە كىشكەنتاي اۋىلىنا كوڭىل بولمەگەنىن, تۇرعىنداردىڭ سۋسىز وتىرعانىن, شارگە قاتىنايتىن جول جوق ەكەنىن ايتىپ, ءبىراز ماسەلەنى جايىپ سالادى. وسى اڭگىمەدەن كەيىن نۇرتاس اتانىڭ كوڭىلى پاسەيىپ قالىپتى. سوسىن ۇجىمشار توراعاسىمەن جەكە سويلەسىپ, اۋىلدا قانداي زارۋلىك بارىن تەگىس سۇراپتى. بۇل قاتاردا جاڭا مەكتەپ تە اتالعان.
وسىنى كوكەيىنە تۇيگەن نۇرتاس اتا الماتىعا بارعانىندا قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ساعيدوللا قۇباشەۆكە كىرىپ, بۇيىمتايىن ايتىپتى. سوندا وعان قىزمەت ىستەپ جۇرگەنىندە جەرشىل دەپ كىنا تاعا ما دەپ تۋعان اۋىلىنا, اعايىن-تۋماعا قارايلاسا الماعانىن, جاقىندا اۋىلعا بارعانىندا اقساقالدار وكپەسىن بىلدىرگەنىن, موينىنداعى وسى بورىشىن وزىنە تاپسىرعىسى كەلەتىنىن جەتكىزىپتى. وڭداسىنوۆتىڭ بۇل ءوتىنىشىن قۇباشەۆ ءوزىنىڭ پارىزىنداي قابىلداپتى. وسى جونىندە ونىڭ ماقالاسى دا بار.
«مەن اقىلداسۋعا رەسپۋبليكانىڭ كەرەكتى مينيسترلەرىن شاقىردىم. ولار – س.چاقاباەۆ, ل.گونچاروۆ, ا.تىنىباەۆ, س.ءابدىلدين. بارلىعى دا – نۇرەكەڭدى بىلەتىن, قاتتى سىيلايتىن باسشى قىزمەتكەرلەر. اقىلداسا كەلە تياناقتى شەشىم الدىق. جوسپار – كولحوزدىڭ ورتالىعىنان 1 700-2 000 مەترلىك 2 ۇڭعىما قازىپ, جابدىقتاپ, سۋ قۇبىرىن سالۋ, 646 ورىندىق جاڭا ءتيپتى مەكتەپ, 12 كم اسفالتتى جول, 2 كوشەنى قوسا جانە 1 000 گەكتار ينجەنەرلىك جۇيەدەگى ەگىستىك جەردى دايىنداپ, ماگيسترالدى سۋلاندىرۋ كانالىنا قوسۋ», دەپ جازىپتى س.قۇباشەۆ.
مىنە, وسىدان سوڭ كوپ ۇزاماي قارجى ءبولىنىپ, اۋىلدىڭ ءتورت جاعىنان ءتورت قۇدىق قازىلىپ, ءموپ-ءمولدىر, ىپ-ىستىق سۋ اتقىلاپ شىعادى. تۇركىستان مەن اۋىل اراسىنا جاڭا جول تۇسەدى. ءۇش قاباتتى جاڭا مەكتەپ تۇرعىزىلادى. ماقتا ەگۋگە مىڭ گەكتار جەر دايىندالادى. ءسويتىپ, اينالاسى ءتورت-بەس جىلدىڭ توڭىرەگىندە اۋىلىمىزعا جاڭا لەپ ەنىپ, كوركەيىپ شىعا كەلەدى. وسىنىڭ يگىلىگىن ءالى كۇنگە دەيىن سەزىنىپ وتىرعان اۋىل تۇرعىندارى نۇرتاس وڭداسىنوۆقا, ونىڭ ءوتىنىشىن جەردە قالدىرماعان ساعيدوللا قۇباشەۆكە العىسىن جاۋدىرىپ وتىرادى.
بۇل وزگەرىستى كوزىمەن كورگەن اۋىلداعىلار اڭىز عىپ اۋزىنان تاستامايدى. قاريالارىمىزدان «قۇباشەۆ باكۋگە اپارا جاتقان مۇناي قازاتىن تەحنيكانى اۋىلىمىزعا بۇرىپ اكەلىپ, وسى ءتورت قۇدىقتى قازدىرعان» دەپ ايتىپ جۇرەتىنىن تالاي ەستىدىك.
وسىلايشا اۋىل حالقىن ءتورت قۇدىق تىرشىلىكتىڭ نارىمەن, ءزاۋلىم مەكتەپ ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتىپ كەلەدى. اۋىل اراسىندا «جىلى سۋ» دەپ اتالىپ كەتكەن قۇدىقتاردىڭ سۋىن شيپالى سۋداي كورەتىن باسقا جاقتىڭ ادامدارى ارنايى كەلىپ ءتۇسىپ كەتەدى. بۇل ىستىق سۋدىڭ راقاتى قىستىگۇنى قاتتى بىلىنەدى, حالىق سۋ جىلىتىپ اۋرە بولمايدى. جاقسىدان شاراپات دەگەن – وسى.
ال ن.وڭداسىنوۆتىڭ سوڭعى اماناتى – تۋعان توپىراعىندا ماڭگىلىك دامىل تابۋ. وسى اماناتىن ورىنداۋدى دا س.قۇباشەۆ وزىنە پارىز ساناعان ەكەن. نۇرتاس اتامىز 1989 جىلدىڭ 4 قاراشاسىندا ماسكەۋدە باقيعا وزدى. ول كىسىنىڭ مۇردەسىن تۋعان جەرىنە جەتكىزۋگە مەملەكەت قايراتكەرى س.قۇباشەۆ, سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ ماسكەۋدەگى تۇراقتى وكىلى س.ءابدىلدين, اكادەميك ز.مولداحمەتوۆ, شىمكەنت وبكومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ۆ.تەمىرباەۆ, جۋرناليست گ.ورازاليەۆا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى.
تۋعان جەردىڭ اياۋلى پەرزەنتىن اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالۋ ءراسىمى – اۋىل جۇرتىنىڭ ەسىندەگى ايتۋلى ءىس-شارا. سول ساتتە اۋىلعا جينالعان حالىقتا قيساپ بولماپتى. الماتىدان باستاپ ەلىمىزدىڭ تۇس-تۇسىنان كەلگەن قالىڭ ەل ازا تۇتىپ, ارداقتى ازاماتىن توبەسىنە كوتەرىپ, ەل شەتىندەگى قورىمعا جاياۋ اپارىپتى.
وسىدان سوڭ ەلگە تۇتقا, حالقىنا ادال بولعان قايراتكەردىڭ ەكىنشى ءومىرى باستالدى. تۋعان جەرىنەن توپىراق بۇيىرىپ, زاتى دا, اتى دا اۋىلىمەن استاسىپ كەتتى. بۇلاي دەۋگە سەبەپ – نۇرتاس وڭداسىنوۆ ومىردەن وتكەننەن كەيىن اراعا بىرەر جىل سالىپ, اۋىلدىڭ اتى رەسمي تۇردە نۇرتاس دەپ اتالا باستادى ءارى كەڭەس زامانىنىڭ سارقىنشاعى ۇجىمشار دەگەن اتاۋدان ءبىرجولا ارىلدى. وسىناۋ ساۋاپتى ىسكە امانگەلدى ۇجىمشارىنىڭ بۇرىنعى باستىعى جارىلقاسىن ازىرەتبەرگەنوۆتىڭ قوسقان ۇلەسى كوپ. وسى جازدا ول كىسىمەن جولىققانىمدا اۋىلعا نۇرتاس اتى قالاي بەرىلگەنىن ايتىپ بەردى.
«1990 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا رەسپۋبليكا بويىنشا پارتيا كوميتەتى حاتشىلارىنىڭ قوعامدىق ۇيىمى قۇرىلدى. مەن باستاماشىل توپتى باسقاردىم. سول كەزدە ورتالىق كوميتتەتتىڭ حاتشىسى وزبەكالى جانىبەكوۆ ەدى. وسى كىسىگە نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ تۋعان جەرى امانگەلدى ۇجىمشارى دەپ اتالاتىنىن ايتا كەلە, سونى نۇرتاس اۋىلى دەپ اتاساق دەگەن پىكىرىمدى ءبىلدىردىم. مۇنىمدى دۇرىس قابىلداعان وزەكەڭ بۇل ۇسىنىستى اۋىل جۇرتشىلىعىنىڭ اتىنان حاتقا ءتۇسىرىپ بەرۋىمدى سۇرادى. سوسىن مەن جالما-جان سول جەردە-اق وتىرا قالىپ, اق پاراققا ن.وڭداسىنوۆتىڭ قىسقاشا ءومىربايانىن جازىپ, استىنا ءبىر توپ كولحوزشى دەپ قول قويىپ بەردىم. ءمورى دە, ءنومىرى دە جوق. سودان ارادا جارتى جىل ۋاقىت ءوتىپ, 1991 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ءو.جانىبەكوۆ ماعان تەلەفون سوقتى. ول: ء«سىزدىڭ ۇسىنىڭىزبەن امانگەلدى ۇجىمشارى نۇرتاس اۋىلى بولىپ وزگەردى. بۇرىن قازاقستاندا پالەنشەنىڭ اۋىلى, تۇگەنشەنىڭ اۋىلى دەپ اۋىزشا اتالىپ كەلگەن. بىراق كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا مۇنىڭ ءبارى جويىلىپ ەدى. اۋىلدار «سوۆحوز», «كولحوز», «سەلو», «پوسەلوك» بولىپ كەتىپ ەدى. ەندى تۇڭعىش رەت اۋىل دەپ اتالىپ تۇرعان وسى – نۇرتاس اۋىلى. ەندى باياعى زامان قايتىپ كەلەدى, بۇكىل ەلدە اۋىلدار پايدا بولادى», دەدى وزەكەڭ. سودان مەن قالاداعى اۆتوبۋس پاركىنە بارىپ, ءبىزدىڭ اۋىلعا قاتىنايتىن اۆتوبۋستىڭ جۇرگىزۋشىسىنە «امانگەلدى ۇجىمشارى دەگەندى ءوشىرىپ, نۇرتاس اۋىلى دەپ جاز», دەدىم. ءسويتىپ اۋىلىمىز رەسمي تۇردە نۇرتاس اۋىلى دەپ اتالىپ كەتتى. قاراپ وتىرسام, وسىناۋ ۇلكەن ءىس انشەيىن اق پاراققا جازىلعان حاتتان باستالىپ كەتتى», دەدى ج.ازىرەتبەرگەنوۆ.
مىنە, اۋىلدىڭ نۇرتاس اتالۋى تاريحى – وسىنداي. بۇرىن ەل اۋزىندا بەيرەسمي «سوۆناركومنىڭ اۋىلى» اتالىپ كەلگەن ەلدى مەكەن ەگەمەن ەلىمىزدىڭ جىلناماسىندا رەسمي تۇردە اۋىل مارتەبەسىنە يە بولعان العاشقى جەر ەكەن.
بۇگىندە تۇركىستان وبلىسىنىڭ ساۋران اۋدانىنا قاراستى نۇرتاس اۋىلى – ىنتىماعى ۇيىعان, ىرىسى قۇيىلعان قۇتتى مەكەن. بيىل نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ 120 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە اۋىل حالقى جاپپاي اتسالىسىپ, تىك تۇرىپ قىزمەت قىلىپ جاتىر. مەملەكەت قايراتكەرىنىڭ تۋعان كۇنى قارساڭىندا اۋىلعا جان-جاقتان قوناقتار جينالىپ, تۇلعانىڭ كەسەنەسىنە زيارات ەتەدى, ۇلكەن اس بەرىلەدى, كوكپار ۇيىمداستىرىلادى, مەرەكەلىك كونتسەرت قويىلادى. «جەرىڭنىڭ اتى – ەلىڭنىڭ حاتى» دەگەندەي, تۋعان جەردىڭ تولقۇجاتى ىسپەتتەس ءتول پەرزەنتتىڭ اتى ەل جادىنان وشپەك ەمەس.