ءبىز «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىن مەرزىمىنەن بۇرىن جۇزەگە اسىردىق. يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءبىرىنشى بەسجىلدىعى تابىستى اياقتالىپ, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعى شەڭبەرىندەگى جۇمىستار جوعارى قارقىنمەن ءجۇرىپ جاتقانىنا كۇن سايىن كۋا بولىپ وتىرمىز. بيىلعى جىلدىڭ 26 ساۋىرىندە ءبارىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىمىز ءۇشىن نۇرسۇلتان نازارباەۆقا داۋىس بەرىپ, توپتاسقان ءبىرتۇتاس ۇلت ەكەنىمىزدى دالەلدەدىك. ەلباسىنىڭ سايلاۋالدى تۇعىرناماسىندا بەس ينستيتۋتتىق رەفورما ۇسىنىلعانىن جاقسى بىلەمىز.
سايلاۋدا حالىقتىڭ 97,7 پايىز داۋىسىن الىپ, جەڭىسكە جەتكەن ەلباسى ەندى وسى اتالعان رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسىپ كەتتى. ءبىزدىڭ ەلباسىمىز – سوزىندە تۇراتىن, ۋادەگە بەرىك باسشى رەتىندە مويىندالعان تۇلعا. سول سەبەپتەن بولار, ەلباسىمىزعا حالىق ىستىق ىلتيپاتپەن, سەنىممەن قارايدى. ۇلىقتاۋ سالتاناتى كەزىندەگى ءوز سوزىندە اۋقىمدى بەس ىشكى مىندەتتەردى تۇراقتىلىق تىرەگى رەتىندەگى ورتا تاپ ۇلەسىن ۇلعايتۋدىڭ, ءبىرتۇتاس رىنوكتى جانە بارلىق وڭىرلەردى تەپە-تەڭ دامىتۋدىڭ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋدىڭ, ەل ىشىندەگى ۇلت بىرلىگىن نىعايتۋدىڭ, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستىڭ ماڭىزدى باسىمدىققا يە ەكەنىن ايتا وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسى ەل پرەزيدەنتى جانىنان جاڭعىرتۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلاتىنىن ايتقان بولاتىن.
پرەزيدەنت جانىنداعى جاڭعىرتۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ وسىنداي رەكوردتىق قىسقا مەرزىمدە قۇرىلۋى ونىڭ ماڭىزى جوعارى ەكەنىن كورسەتەدى. سونداي-اق, وسى قۇرىلىم ارقىلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, بيزنەس-سەكتور مەن ازاماتتىق قوعامنىڭ ءىس-قيمىلى ۇيلەسىم تاپقان. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ مەملەكەت پەن قوعام قىزمەتىنىڭ شەشۋشى باعىتتارىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى العا قويعان ستراتەگيالىق باعىتتى قاتاڭ ۇستاناتىنىن تاعى ءبىر رەت كورسەتىپ بەردى. قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك دامۋ بولاشاعى ايقىندالۋ ۇستىندە. بۇعان دەيىنگى دامۋ جولىندا كوپتەگەن تاجىريبەلەردى مەڭگەردى, الەمدىك دامۋدىڭ تالاپتارىنا ساي ستراتەگيالىق وركەندەۋ جولىن انىقتاي الدى. از ۋاقىت ىشىندە قازاقستاننىڭ الەم ەلدەرىنىڭ اراسىندا دامىعان مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسىلۋى مەملەكەتىمىزدىڭ بۇگىنگە دەيىنگى, بۇگىنگى تاڭدا ۇسىنىپ وتىرعان يدەيالارمەن ايقىندالا تۇسەتىندىگى داۋسىز.
مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ سايلاۋالدى تۇعىرناماسىندا «قازاقستان قوعامى وزگەرىستەرگە كەزەڭ-كەزەڭمەن بەيىمدەلىپ كەلەدى. بۇل بىزگە ىشكى قاراما-قايشىلىقتاردىڭ ۋشىعۋعا ۇرىنباي, ساياسي تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى فاكتور», – دەپ مەملەكەت دامۋىنىڭ باستى دەڭگەيىن اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. كونە گرەك ويشىلى پلاتون: «مەملەكەتتە ءاربىر نارسە زاڭعا باعىنۋى ءتيىس», دەگەن قاعيدانى العا تارتادى. زاڭ دەگەنىمىز, حالىقتىڭ ساياسي ساناسىنىڭ, ساياسي ساۋاتىنىڭ ۇستەم بولۋى. مەملەكەت قىزمەتى, مەملەكەت قىزمەتىندەگى ادام مەملەكەت پەن حالىق مۇددەسىنىڭ الدىندا جاۋاپتى بولۋى ءتيىس. جاۋاپكەرشىلىك بولعان جاعدايدا زاڭ مەملەكەتكە قىزمەت ەتەدى, مەملەكەت پەن حالىقتى بىرىكتىرەدى.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بەس حالىقتىق رەفورماسىنىڭ مازمۇنى, باعدارى وسى باعىتتا, ياعني اشىق جانە حالىققا ەسەپ بەرۋشى مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ, مەملەكەت قىزمەتىن وسى جولعا بەيىمدەۋ بولىپ تابىلادى. ەلباسى جوعارى دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ بۇل ەرەجەسىن الەم ەلدەرىنىڭ ءتاجىريبەلەرىن ساراپتاۋ نەگىزىندە ۇسىنىپ وتىر. «كوپتەگەن ەلدەردىڭ تاجىريبەسى, – دەدى ەلباسى ءوزىنىڭ حالىقتىق رەفورماسىندا, – «اۋەلى – كۇشتى مەملەكەت جانە ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات» قاعيداتىنىڭ بۇزىلۋى اپاتتارعا الىپ كەلىپ, قوعامدى «سىندىراتىنىن» كورسەتىپ وتىر».
اشىق جانە حالىققا ەسەپ بەرۋشى مەملەكەت دەگەنىمىز – مەملەكەتتىڭ ىشكى تۇراقتىلىعىن, ىشكى تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان, مەملەكەت قىزمەتىن جانە ونىڭ دامۋ تەتىكتەرىن, دامۋ باعدارىن انىقتاپ, مەملەكەتتى باسقارۋدا حالىقتىڭ ساياسي ساناسىن مەملەكەتپەن بىرىكتىرە بىلەتىن بيلىك ءتۇرى. ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋعا بايلانىستى ۇسىنىپ وتىرعان رەفورماسى بويىنشا اشىق جانە حالىققا ەسەپ بەرۋشى مەملەكەت قىزمەتى مىناداي دەڭگەيلەردى قالىپتاستىرىپ, بىرىكتىرىپ وتىرۋى ءتيىس.
ولار: بىرىنشىدەن, مەملەكەت بيلىگىندەگى ءاربىر ادام ءوز قىزمەتىنىڭ اتقارعان جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى ايقىن تۇردە حالىققا ەسەپ بەرۋى ءتيىس. ەكىنشىدەن, مەملەكەت قىزمەتىندەگى ءار باسشىنىڭ باسقارۋشىلىق قابىلەتى, ءتاجىريبەسى, ءبىلىم-بىلىگى قوعام ءومىرىندە اشىق تۇردە كورىنۋى ءتيىس. ۇشىنشىدەن, مەملەكەت قىزمەتىندەگى باسشىنىڭ باسقارۋ قابىلەتى, كاسىبي دەڭگەيى حالىقتىق تاڭداۋ, قوعام دامۋىنىڭ تالابى ارقىلى دارالانىپ وتىرادى. رەفورمادا اتالعان بۇل ەرەجە مەملەكەت ساياساتىن, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تاجىريبەلەرىن عانا ەمەس, باسقارۋشى تۇلعالاردىڭ كاسىبي دەڭگەيدەگى باسەكەلەستىگىن, حالىقتىڭ تاڭداۋى مەن قوعامنىڭ بولاشاعىنا دەگەن سەنىمىن نىعايتادى.
مەملەكەت قىزمەتىن كاسىبي دەڭگەيدە باسقارۋدا باسشىلىق قۇرام وكىلدەرىنە قاجەت نارسە – تياناقتى يدەيا, ناقتى جوسپار, دۇرىس شەشىم. وسى باعىتتا ەلباسى اشىق جانە حالىققا ەسەپ بەرۋشى مەملەكەتتىڭ دەڭگەيىن «شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنىڭ مولدىرلىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ازاماتتار جوعارى مەملەكەتتىك ورگاندار شەشىم قابىلدايتىن ۇدەرىستەرگە «اشىق ۇكىمەت» تەتىگى ارقىلى بەلسەندى تارتىلۋى ءتيىس», – دەدى. «اشىق ۇكىمەت تەتىگى» قالاي قالىپتاسادى؟ حالىق پەن بيلىكتى, مەملەكەت بيلىگىن بىرىكتىرەتىن تەتىك مەملەكەتتىك ستراتەگيانىڭ ايقىن جوسپارى جانە ءاربىر مامان باسشى يدەياسىنىڭ, كوزقاراسىنىڭ, باسقارۋ ءتاسىلىنىڭ اشىق تۇردە جۇزەگە اسۋى, ايقىن كورىنۋى. «اشىق ۇكىمەت تەتىگى» قالىپتاسۋ ءۇشىن بيلىك قىزمەتىندەگى ماماندار الدىمەن مەملەكەت يدەولوگياسىن تولىق ءبىلۋى قاجەت. سول ارقىلى مەملەكەتتىك دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرادى, مەملەكەتتىك دامۋ ساياساتىنا حالىقتى دا باعىتتاي الادى. بۇل – ەلباسى ۇسىنىپ وتىرعان ايقىن تۇردە حالىققا ەسەپ بەرۋشى مەملەكەتتىڭ نەگىزگى ۇستانىمى.
مەملەكەت – حالىقتىڭ ءۇيى. سول سەبەپتەن حالىق ءوز مەملەكەتىنىڭ دامۋ تەتىگىن, جەتىستىگىن, دامۋعا باعىتتالعان جوسپارىن كوزبەن كورىپ, ءبىلۋى ءتيىس.
بۇل قالاي جۇزەگە اسادى؟ ول ءۇشىن, ەلباسى رەفورمادا اتاپ كورسەتكەندەي, قوعام وكىلدەرىنىڭ, ەل ازاماتتارىنىڭ مەملەكەتتەن بولىنەتىن بيۋدجەت قارجىسىن بولۋگە قاتىناسۋلارى ءتيىس. ەندى بۇرىنعىداي «بارماق باستى, كوز قىستى» حالىق قارجىسىن تالان-تاراجعا سالۋ ازايىپ, كوپشىلىك باقىلاۋىنا تۇسەتىن بولادى.
مەملەكەت باسشىسى: «بيلىك وكىلەتتىكتەرىن ءبىزدىڭ ءداستۇرلەرىمىزدى ەسەپكە الا وتىرىپ پرەزيدەنتتەن پارلامەنتكە جانە ۇكىمەتكە قايتا ءبولۋدى كوزدەيتىن كونستيتۋتسيالىق رەفورما كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇرگىزىلەتىن بولۋى ءتيىس», – دەي كەلىپ, اشىق ءجانە حالىققا ەسەپ بەرۋشى مەملەكەتتى قۇرۋ – سىبايلاس جەمقورلىقتى ازايتاتىنىن اتاپ كورسەتتى. مەملەكەت – حالىقتىڭ قامقورشىسى. حالىقتىڭ بولاشاعى, ءومىرى مەملەكەتكە تاۋەلدى, سول سەبەپتەن مەملەكەت بايلىعى – ەكونوميكالىق دامۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, حالىق. اشىق جانە حالىققا ەسەپ بەرۋشى مەملەكەتتىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى باسقارۋ ۇلگىسى – حالىقتىڭ, ازاماتتاردىڭ قۇقىن قورعاۋ. وسى ماقساتتا ەلباسى رەفورماسىندا «شاعىمدانۋ جۇيەسىن نىعايتۋ» كوزدەلگەن. اكىمشىلىك يۋستيتسيا جۇيەسىن قۇرۋ ارقىلى ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ءىس-قيمىلىنا شاعىمدانۋ بويىنشا مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ. بۇل قوعام ىشىنەن ەل باسقارۋ ىسىندە ناعىز باسشىلاردىڭ قىزمەت اتقارۋىن تالاپ ەتەدى.
مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ ۇسىنىپ وتىرعان بەس حالىقتىق رەفورمانىڭ قازاق قوعامىنىڭ بۇدان ءارى دامۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتەتىنى ءسوزسىز. مەملەكەتىمىزدىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدە ءوز تاجىريبەسىن كورسەتىپ وتىرعان ساياساتىمىز وسى حالىقتىق رەفورما ارقىلى ودان ءارى جۇزەگە اساتىنى انىق. قازاقستاندىق سايلاۋشىلاردىڭ ايقىن داۋىسىنا يە بولىپ, قايتا سايلانعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى ايتقانداي, حالقىنىڭ كورسەتكەن قولداۋى – ەلباسىنا سارقىلماس كۇش-جىگەر بەرەتىنىنە جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى باستاماشىسى بولعان بەس حالىقتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋدا الدا تۇرعان مىندەتتەردىڭ ۇدەسىنەن شىعاتىنىمىزعا تولىق سەنىمدىمىز.
مارات تاعىموۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى.