تۇركىستان – دامۋ ديناميكاسى قارقىندى ءوڭىر

وبلىس ورتالىعىنا وڭ بەرگەن نىساندار

مەملەكەت باسشىسى اقىن, عۇلاما, بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنە ورتاق رۋحاني ۇستاز قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ جانە كەسەنە اۋماعىندا جەرلەنگەن باسقا دا تاريحي تۇلعالاردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتىپ, قۇران باعىشتادى. قاسىم-جومارت توقاەۆقا يۋنەسكو-نىڭ دۇنيەجۇزىلىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگەن كەسەنەدە جۇرگىزىلىپ جاتقان كەشەندى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جونىندە باياندالدى.

سودان سوڭ پرەزيدەنت ء«بىلىم-يننو­ۆاتسيا» ليتسەي-ينتەرناتىندا بولدى. وعان وقۋ ورنىنداعى ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىنىڭ ەرەكشەلىگى مەن وقۋشىلاردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جوبالارى تانىستىرىلدى. جىل باسىندا جاڭا عيمارات پايدالانۋعا بەرىلىپ, ليتسەي-ينتەرنات كەنتاۋدان تۇركىستان قالاسىنا كوشىرىلگەن. قازىر مۇندا 500-دەن اسا وقۋشى ءبىلىم الىپ جاتىر.

ليتسەيدە جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكا باعىتىنا باسىمدىق بەرىلەدى. اتاپ ايتقاندا, فيزيكا, حيميا, بيولوگيا, ماتەماتيكا جانە ينفورماتيكا پان­دەرى­نەن ساباقتار اعىلشىن تىلىندە وتەدى. ۇستازدار وقۋشىلاردىڭ اكادەميالىق جەتىستىكتەرىنە دەن قويادى. ناتيجەسىندە, ولار رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق ءپان وليمپيادالارىندا جانە سپورت سايىستارىندا ۇزدىك اتانىپ ءجۇر.

پرەزيدەنت وقۋ جانە ۇيىرمە كابينەت­تەرىن, سپورت زالىن ارالاپ كورىپ, وقۋ­شىلارمەن اڭگىمەلەستى. مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى جاس ۇرپاقتىڭ قولىندا ەكەنىن ايتىپ, ولاردىڭ وقۋدا وزات بولۋىنا تىلەكتەستىك ءبىلدىردى.

بۇگىندە تۇركىستان وبلىسىندا «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسى بو­يىنشا 14 مىڭ وقۋشىعا ارنالعان 29 مەك­­تەپ سالىنىپ جاتىر. سونىمەن قاتار سى­باي­­لاس جەمقورلىق بويىنشا ءىستى بول­عان تۇل­عالاردان تاركىلەنگەن قارجىعا وڭىردە 20 ءبىلىم بەرۋ نىسانى بوي كوتەرەدى. ونىڭ 13-ءى بيىل پايدالانۋعا بەرىلمەك. جىل سوڭىنا دەيىن وبلىستاعى 4 اپاتتى جانە ءۇش اۋىسىمدى 5 مەكتەپتىڭ ماسەلەسى تولىعىمەن شەشىلەدى.

بۇعان قوسا مەملەكەت باسشىسى تۇركىستان قالاسىنداعى مۇز سارايىن ارالاپ كوردى. زاماناۋي ۇلگىدە جابدىقتال­عان كەشەندە شورت-ترەك, مانەرلەپ سىرعا­ناۋ جانە حوككەي سياقتى قىسقى سپورت تۇرلەرىمەن جىل بويى اينالىسۋعا قاجەتتى بارلىق جاعداي جاسالعان. نىساندا يتاليا, كانادا, گەرمانيا, فينليانديا ەلدەرىندە شىعارىلعان قوندىرعىلار ورناتىلعان. ارنايى تەحنولوگيا الاڭنىڭ ءپىشىنىن وزگەرتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سول ارقىلى مۇز ايدىنىندا ءبىر مەزگىلدە بىرنەشە سپورت تۇرىمەن شۇعىلدانۋعا بولادى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ مۇز سارا­يىن­داعى بالالاردىڭ ونەرىن تاماشالادى. سونداي-اق باپكەرلەرمەن جانە سپورتشىلارمەن كەزدەستى. سوندا پرەزي­دەنت وتاندىق سپورتشىلاردى ءار­دايىم قولدايتىنىن, جەتىستىكتەرىن باقى­­لاپ وتىراتىنىن ايتىپ, ولارعا ساتتى­لىك تىلەدى. جەرگىلىكتى «Turan Tigers» حوككەي كلۋبىنىڭ سپورتشىلارى مەملەكەت باسشىسىنا كوماندانىڭ جەيدەسىن سىيعا تارتتى.

جالپى, تۇركىستاندى الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق دامىتۋدىڭ 2021-2025 جىلدارعا ار­نالعان كەشەندى جوسپارىنا ساي وبلىس ور­تا­لىعىندا «تۇركىستان-ارەنا» ستاديو­نى, كوپبەيىندى «وليمپيك» ورتالىعى جانە بەكزات ساتتارحانوۆ اتىنداعى سپورت كە­شەنى, «تۇران» فۋتبول اكادەمياسى­نىڭ عي­ماراتى بوي كوتەرگەن. سونىمەن قاتار 7 تەن­نيس كورتى سالىنىپ, جالپى ۇزىن­­دى­عى 51 شاقىرىم ۆەلوجول توسەلگەن. 

بۇدان كەيىن پرەزيدەنت تۇركىستاندا جاڭادان بوي كوتەرگەن «دوستىق ءۇيىنىڭ» جۇمىسىمەن تانىستى. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ارنايى تاپسىرماسىمەن سالىنعان كەشەندە «قوعامدىق كەلىسىم» مەكەمەسى, وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جانىنداعى ارداگەرلەر كەڭەسى, انالار كەڭەسى, مەدياتسيا كەڭەسى, سونداي-اق ايماقتاعى 11 ەتنومادەني بىرلەستىكتىڭ وكىلدىكتەرى ورنالاسقان.

مەملەكەت باسشىسى عيماراتتى ارالاپ كورىپ, جەرگىلىكتى زيالى قاۋىممەن جانە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەلەرىمەن جۇزدەستى.

– قاستەرلى تۇركىستان جەرىنە ارنايى كەلىپ وتىرمىن. تۇركىستان ءوڭىرىنىڭ كەلەشەگى جارقىن دەپ ويلايمىن. جاستارىمىزعا ۇلگى-ونەگە كورسەتىپ جۇرگەن ارداگەرلەرگە العىس ايتقىم كەلەدى. ەڭ الدىمەن, جاستارعا قولداۋ ءبىلدىرۋىمىز كەرەك. ءبىز ءبارىمىز بىرىگىپ, ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتۋىمىز قاجەت. سىرتتان كەلەتىن تاۋەكەلدەر از ەمەس. احۋالدى جاقسى بىلەسىزدەر. تۇركىستان وبلىسىندا 50 ۇلت وكىلى تۇرادى. اۋىزبىرشىلىكتى ساقتاۋ جانە ەلىمىزدى دامىتۋ جولىنداعى ەرەن ەڭبەكتەرىڭىزگە ريزاشىلىق بىلدىرەمىن. قازاقستاندا ەشقاشان ەشقانداي فوبيا بولعان ەمەس, بولمايدى دا. ءبىز – بىرلىگى مىعىم, تولەرانتتى, ۇستامدى ءارى ەڭبەكقور حالىقپىز. ەڭ باستىسى – وسى. سوندىقتان ىنتىماعى جاراسقان قوعامنىڭ ىرگەسىن ءالى دە بەكىتە تۇسەمىز, – دەدى ق.توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى تۇركىستاننىڭ كورىكتى, تازا قالاعا اينالعانىنا نازار اۋداردى. بۇل رەتتە تۇركىستانعا وبلىس مارتەبەسىن بەرگەن ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭبەگى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

كەزدەسۋدە اقساقالدار كەڭەسىنىڭ توراعاسى سوزاقباي ابدىقۇلوۆ تۇركى­س­تاننىڭ وبلىسقا اينالعان ساتىنەن بەرى ورىن العان وڭ وزگەرىستەرگە توقتالىپ, حالىق سانى تىعىز ورنالاسقان وڭىرگە مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان قامقورلىق ءۇشىن العىس ايتتى.

ءوڭىردىڭ الەۋەتى ءوندىرىس ورىندارىنان كورىنەدى

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وڭىردەگى ينۆەستيتسيالىق جوبالار شوعىرلانعان «SPK Turkistan» وندىرىستىك پاركىن ارالاپ كوردى.

وندىرىستىك پاركتىڭ قۇرىلىسى 100 گەكتار جەرگە سالىنادى. قۇرىلىس ەكى كەزەڭ بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. يندۋستريالىق الاڭنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە 30 گەكتار جەر تەلىمى ءبولىنىپ, ءتيىستى ينفراقۇرىلىممەن جانە كوممۋنيكاتسيا جەلىلەرىمەن قامتاماسىز ەتىلدى. باستاپقىدا جالپى قۇنى 96,9 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 29 ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعان. بۇگىندە ينۆەستيتسيا كولەمى 36,5 ملرد تەڭگە بولاتىن 8 ءوندىرىس ىسكە قوسىلىپ, 712 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى.

مەملەكەت باسشىسى, ەڭ الدىمەن, كوكونىس ساقتاۋ قويماسىمەن تانىس­تى. مۇندا 3,5 مىڭ توننا كوكونىس پەن 500 توننا باكالەيا ونىمدەرىن ساقتاپ, تۇركىستان, كەنتاۋ جانە ارىس قالالارىن ماۋسىمارالىق كەزەڭدە ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتەدى. جوبانى «تۇركىستان» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى مەن «م-ادال» كومپانياسى جۇزەگە اسىردى. الداعى ۋاقىتتا ايماقتاعى لەڭگىر, جەتىساي, شاردارا, سارىعاش سەكىلدى ءىرى ەلدى مەكەندەردى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سارىاعاش قالاسىنان 2 مىڭ توننالىق قويما سالۋ جوسپارلانعان.

قاسىم-جومارت توقاەۆقا جاڭ­بىر­لاتىپ جانە تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەلەرىن شىعاراتىن «BNK Group» سەرىكتەستىگىنىڭ ءوندىرىس تسەحتارى تانىستىرىلدى. كاسىپورىن امەريكالىق «Nelson Irrigation» كومپانياسىمەن بىرلەسىپ, «BNK Irrigation» ساۋدا بەلگىسىمەن اينالمالى جانە فرونتالدى جاڭبىرلاتقىش ماشينالار ءوندىرىسىن ىسكە قوسقان. كەلەسى كەزەكتە تامشىلاتىپ سۋارۋ قون­دىرعىلارىن شىعاراتىن ەكى زاۋىت اشۋدى كوزدەپ وتىر. پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس, بۇل 2030 جىلعا دەيىن وبلىستا 216,3 مىڭ گەكتار جەرگە سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

مەملەكەت باسشىسى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنە ارنالعان جيھاز شىعارا­تىن «اqniet Holding» ونىمدەرىن كوردى. كەيىنگى ءۇش جىلدا كومپانيا 50-گە جۋىق مەكتەپتى جابدىقتاعان. مۇندا «جايلى مەكتەپ» ستاندارتىنا ساي جيھازدار, «KazMedPribor» كومپا­نيا­سىمەن بىرلەسىپ, مەديتسينا مەكەمە­لەرىنە ارنالعان جابدىقتار جاسالادى.

بۇدان كەيىن پرەزيدەنت توڭازىتقىش جانە مۇزداتقىش جابدىقتارىن وندىرە­تىن «Jasyl suyq Qazaqstan» كاسىپورنى­نىڭ ءوندىرىس الاڭىنا باردى. ونىمدەرىن ورتالىق ازيا ەلدەرىنە يمپورتتاپ كەلە جاتقان بولگاريالىق «UBC Group» حولدينگى تۇركىستان وبلىسىندا ەكى ءىرى ءوندىرىس جەلىسىن اشۋ جونىندە شەشىم قابىلداعان. ينۆەستور جوبانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنە 5 ملن ەۋرو كولەمىندە قارجى قۇيادى. «SPK Turkistan» اۋماعىنداعى ءوندىرىس الاڭىندا 350-گە جۋىق جۇمىس ورنى اشىلادى. ال «تۇران» ارنايى ەكونو­ميكالىق ايماعىندا ىسكە قوسى­لاتىن ەكىنشى زاۋىتقا 7,5 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىنادى. ناتيجەسىندە, ايىنا 10 مىڭعا دەيىن توڭازىتقىش جابدىعىن شىعارىپ, مىڭ ادامدى جۇمىسپەن قامتۋ جوسپارلانىپ وتىر.

سونداي-اق قاسىم-جومارت توقاەۆ «Turan Su» مەكەمەسىنىڭ قىزمەتى­مەن تانىس­تى. 2019 جىلى قۇرىلعان كاسىپورىننىڭ نەگىزگى مىندەتى – مەملەكەت مەنشىگىن­دەگى يرريگاتسيالىق جۇيەلەر مەن گيدرولوگيا­لىق قۇرىلىس جايلارىن كۇتىپ ۇستاۋ, جوندەۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ, ەلدى مەكەندەردى اعىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ. «Turan Su» باسشىلى­عى جۇمىستى ءتيىمدى ۇيىمداستىرىپ, تا­بىستى ەسەلەۋ ارقىلى قوسىمشا ينۆەستي­تسيا­لىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرا باس­تاعان. اتاپ ايتقاندا, بيىل كاسىپورىن يندۋستريالىق پارك اۋماعىندا جىلىنا 9 مىڭ گەكتارعا تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەسىن شىعاراتىن ءوندىرىستى ىسكە قوستى. كەلەشەكتە كاسىپورىن سۋارۋ جۇيەلەرىنە ارنالعان پارابولالىق ناۋالار ءوندىرىسىن جولعا قويماق.

وبلىس اكىمى دارحان ساتىبالدىنىڭ ايتۋىنشا, ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرۋ ءۇشىن تۇركىستان وبلىسىندا 2024-2027 جىلدار ارالىعىندا جالپى قۇنى 2,5 ترلن تەڭگە بولاتىن 145 ينۆەس­تيتسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ – باستى ماقساتتاردىڭ ءبىرى. ناتيجەسىندە, 20 مىڭ­نان اسا جاڭا جۇمىس ورنى پايدا بولادى.

پرەزيدەنتكە قىتايلىق «Xinjiang Lihua (Group) Co.Ltd» كومپانياسىمەن وڭىردە ماقتانىڭ ەليتالىق سۇرىپتارىن ءوسىرۋ جانە توقىما كلاستەرىن قۇرۋ جو­نىن­د­ە كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ جاتقانى باياندالدى.

بۇعان قوسا ءىرى جوبالاردىڭ قاتارىندا قۋاتى 926,5 مۆت بۋ-گاز قوندىرعىسىنىڭ, 800 مۆت كۇن جانە جەل ەلەكتر ستانسا­لارىنىڭ, تۇركىستان قالاسىنداعى بەس جۇلدىزدى قوناقۇيدىڭ قۇرىلىسى, درون جانە بەينەباقىلاۋ كامەرالارى, گاز قازاندىقتارى, تۇرمىستىق تەحنيكا, تاۋ-كەن جانە مەتاللۋرگيا كەشەنىنە ارنالعان قۇرىلعىلار, اليۋميني بۇيىمدار ءوندىرىسى سەكىلدى ماڭىزدى باستامالار بار.

سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسىنا بويلەرلەر, ترانسفورماتورلار مەن ەلەكتر تەحنيكاسى جابدىقتارىن, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن, قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن حيميالىق زاتتار وندىرەتىن, جۇگەرىنى تەرەڭ وڭدەيتىن, سۋسىن, كيىم-كەشەك, اياقكيىم, جيھاز تۇرلەرىن شىعاراتىن كاسىپورىندار تانىستىرىلدى.

سودان سوڭ قاسىم-جومارت توقاەۆ وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىم­دەرىنىڭ كورمەسىن ارالادى. «SPK Turkistan» وندىرىستىك پاركىندە ۇيىمداستى­رىل­عان كورمەگە ەت, ءسۇت جانە بالىق ونىم­دەرى, سۋسىن, بالمۇزداق, شوكو­لاد تۇر­لەرى, سونداي-اق ءىرى اۋىل شارۋا­شى­لىعى بىرلەستىكتەرى وسىرگەن جەمىس-جيدەكتەر مەن كوكونىستەر قويىلعان.

پرەزيدەنتكە وڭىردە اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى تانىستىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, وب­لىس­تا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى­نىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋگە, جىلىجايلاردى كوبەيتۋگە جانە ينۆەستيتسيا­لىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا دەن قويىلماق. 2030 جىلعا قاراي وڭىردە سۋارمالى جەرلەردىڭ 40 پايىزىنا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى ەنگىزىلىپ, اۋماعى 602 گەكتاردى قۇرايتىن جاڭا جىلىجاي كەشەندەرى ىسكە قوسىلادى. سونىمەن قاتار الداعى ءۇش جىلدا 105 ينۆەستيتسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى 8 مىڭنان اسا جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋ كوزدەلگەن.

قاسىم-جومارت توقاەۆ كاسىپكەر­لەرمەن اڭگىمەلەسىپ, اۋىل شارۋاشى­لىعىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسى جونىندە پىكىر الماستى.

– جۇمىس وتە ءساتتى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر ەكەن. ۇكىمەت وڭىرگە كومەك كورسەتەدى. تۇركىستان وبلىسىنىڭ جاعدايى جامان ەمەس. اكىم جاقسى جۇمىس ىستەپ جاتىر. قولىنان ءىس كەلەدى. سوندىقتان وبلىستىڭ كەلەشەگى زور دەپ ويلايمىن. بارشاڭىزعا ساتتىلىك تىلەيمىن, – دەدى پرەزيدەنت.

بۇعان قوسا مەملەكەت باسشىسى سۋ ۇنەم­دەۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋدىڭ ماڭىز­دى ەكەنىنە نازار اۋداردى.

ورداباسىداعى وڭ ىستەر

وسىدان كەيىن پرەزيدەنت ورداباسى اۋدانىنىڭ بادام اۋلىندا ورنالاس­قان «بورتە ميلكا» جشس تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن ارالاپ كوردى. 2016 جىلى نەگىزى قالانعان بۇل كاسىپورىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ بيىل 403 باس سيىر ساتىپ الدى. ناتيجەسىندە, قوسىمشا 15 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى.

جوباعا مەملەكەتتەن جىلدىق مول­شەر­لەمەسى 2,5 پايىز بولاتىن جەڭىل­دەتىلگەن 2,4 ملرد تەڭگە نەسيە بەرىلدى. بۇگىندە قۇرىلىس جۇمىستارى تولىق اياقتالدى. فەرما «DeLaval» شۆەد تە­ح­نولوگيالىق كەشەنىمەن جابدىقتالعان.

فەرما تاۋلىگىنە 25 توننا ءسۇت وڭدەپ, 20-دان اسا ءونىم ءتۇرىن شىعارادى. كاسىپ­ورىننىڭ تاۋارى نەگىزىنەن تۇركىستان, قىزىلوردا, جامبىل وبلىستارىنا, سونداي-اق شىمكەنت, الماتى قالالارىنا جەتكىزىلەدى.

سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى اتالعان اۋداندا «Jnray Group» سەرىكتەستىگى بيىل ىسكە قوسقان تىگىن فابريكاسىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستى.

اۋماعى 6 مىڭ شارشى مەتر بولاتىن جەڭىل ونەركاسىپ نىسانىن اشۋعا مەم­لەكەتتىك يندۋستريالاندىرۋ باعدار­لا­ماسى اياسىندا 1,4 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجىلاي قولداۋ كورسەتىلگەن.

قاسىم-جومارت توقاەۆ فابريكادا كيىم-كەشەك, توسەك جابدىقتارى جانە ارنايى كيىم تۇرلەرى شىعارىلاتىنى جونىن­دە حاباردار بولدى. بۇگىندە كاسىپ­ورىندا 300 ادام جۇمىس ىستەيدى. كەلەشەكتە ءونىم تۇرلەرىن كوبەيتىپ, تىگىنشىلەر سانىن 500-گە دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلانعان. قاجەتتى شيكىزات كورشىلەس وزبەكستان مەن قىرعىزستان ەلدەرىنەن جەتكىزىلەدى.

مەملەكەت باسشىسى تىگىن تسەحىن ارالاپ كورىپ, ءونىم ۇلگىلەرىمەن تانىستى.