اقسەلەۋ اماناتى

ءبىر كۇنى ۇستازىم اكادەميك ءابدۋالى قايدار اقسەلەۋ سەي­دىم­بەكتىڭ «تاۋعا بىتكەن جالبىز» دەگەن كىتاپشاسىن قولىنا قالام ۇستاپ مۇقيات وقىپ وتىرعانىن كوزىم شالدى. «اقسەلەۋدىڭ كىتابى ما؟» دەپ سۇرادىم. ابەكەڭ: ء«يا, اقسەلەۋ. مەنىڭ وسىم­دىك اتاۋلارىن زەرتتەپ, جيناپ جۇر­گەنىمە ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى عوي. وسى اقسەلەۋدەن باسقا وسىمدىك اتاۋلارىن, جالپى ءتىلدى, قازاقتىڭ ادەت-عۇرپى مەن سالت-داستۇرلەرىن جاقسى بىلەتىن ادامدى كەزدەستىرمەدىم. قىتايدان كەلگەن ۇلكەن كىسى بولۋ كەرەك ءوزى» دەسىن. مەن ىلە-شالا ول كىسىنى بىلەتىنىمدى كورسەتىپ: «جوق, اعا, مەن احاڭدى جاقسى تانيمىن. ول قىرىققا ءالى جەتپەگەن جاس جىگىت قوي. قارا­عاندى جاقتان, جاڭاارقادان» دەپ باستاي بەرگەندە: «قويشى, ەردەن, قاراعاندى جاقتا وسىنشاما ءتىلدى تەرەڭ بىلەتىن ادام قايدان بولسىن؟» دەگەن ابەكەڭنىڭ شورت كەسكەنى تاڭعالدىردى. «ابەكە-اۋ, اقسەلەۋ اعام قاراعاندىدان الماتىعا كوشىپ كەلىپ, قازىر «سو­تسياليستىك قازاقستاندا» جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىن ەستىدىم. راس بولسا, مەن ونى تاۋىپ الىپ, سىزبەن تانىستىرايىن» دەگەنىمە ءابدۋالى تۇعانباي ۇلى قاتتى قۋانىپ, ريزا­شىلىعىن جاسىرمادى... ۇستا­زىم­دى اقسەلەۋ اعامەن تانىستىرىپ, ءوزىم دە جاقسى ارالاسا باستادىم.

ءارى-بەرىدەن سوڭ, احاڭنىڭ «كۇڭ­گىر-كۇڭگىر كۇمبەزدەر» دەگەن كىتا­بىن ورىسشاعا اۋدارىپ تا شىقتىم. ­1982 جىلى ۇيلەنۋ تويى­ما الماتى­دان اۋىلعا ارنايى ۇشىپ كەلىپ, ­نيەت-تىلەگىن ايتقان سوڭ, قوڭىر ء­ۇندى دومبىراسىن كۇمبىرلەتە جونەل­دى, ءوزى شىعارعان ءبىر كۇيىن ارنا­عانى ءالى ەسىمدە...

كەشە اقپاراتتىق كەڭىستىكتە 1991 جىلى عالىمدار ءبىراۋىز­دان ماقۇلداعان, ودان كەيىن وتىز جىلدان استام ۋاقىت ءساتتى پايدالانىپ كەلە جاتقان «ورتاق تۇركى الىپبيىنە» وزگەرىس ەنگىزىل­دى دەگەن حابارعا بايلانىستى ەسى­مە ءبىر وقيعا ءتۇستى. ويتكەنى لاتىن ءارىپتى الىپبيگە كوشۋدىڭ باستى ماقساتى ء«ۇي ىشىنەن ءۇي تىگۋ», باسقا باۋىرلاس ەلدەر سانالاتىن وزبەك, تۇرىكمەن, ازەربايجان, تۇرىكتىڭ الىپبيىنە ۇقسامايتىن ءبىر ەرەكشە جازۋدى جاساقتاۋ ەمەس, كەرىسىن­شە, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ سوزى­مەن ايتساق, «باسقا تۇركىتىلدەس­تەرگە جازۋ ءتىلىمىز تۇسىنىكتى بولۋدىڭ مۇكىندىگىنشە جاناستىرۋ جاعى­نا قاراپ يكەمدەۋ». ال وزگەرتىل­گەن نۇسقا بويىنشا, ەندى, مىسا­لى, ازەربايجانشا qul «قۇل», qum «قۇم», bur «بۇر, بۇرۋ, بۇرماق» سىقىلدى مىڭداعان سىرت ءپىشىنى دە, ماعىناسى دا بىردەي سوزدەردى بۇدان بىلاي قازاق ءدال سولاي qul, qum, bur تۇرىندە ەمەس – qŭl, qŭm, bŭr دەپ جازۋدى جوسپارلاپ وتىر. اقىلعا سيا ما, ويلا­نىپ كورىڭىزدەرشى؟ قايتالاپ ايتامىز, ماعىناسى مەن سىرتقى ءپىشىنى بىردەي سوزدەردى وزگەرىسسىز جازۋدىڭ سەبەبى – تىلدەرىمىزدىڭ ءبىر-بىرىنە جاقىنداسۋىنىڭ, جاناسۋىنىڭ كەپىلى. سوندىقتان جازۋىمىزدىڭ ءبىرىزدى, بىرىڭعاي بولۋى شارت. ەكىنشى اعاتتىق, ورتاق تۇركى الىپبيىنەن قازاقتىڭ ءتول داۋىسسىز [w] دىبىسىنىڭ لاتىن تاڭباسى – W ءارپى الىنىپ تاستالعان. ورىس تىلىندە بۇل دىبىس بولماعاندىقتان ونى كەيدە «ۆ» ارپىمەن (كوكچەتاۆ), كەيدە داۋىس­تى «ۋ» دىبىسىنىڭ تاڭباسىمەن (اكتاۋ) بەلگىلەپ جۇردىك. جيىنعا وسى بۇرىنعى ەسكى ەملە ءداستۇرىن ساقتاعىسى كەلگەن ءبىر جەرلەسىمىز­دىڭ قاتىسقانى كورىنىپ-اق تۇر... الايدا ەسكى قاتەلەردى ساقتاۋ – تىلگە جاسالعان زورلىق... وسىنى باياعىدان اقسەلەۋ سەيدىمبەك اعا­­مىز جاقسى بىلگەن. ەسكە تۇسكەن وقيعاعا ورالايىن.

2006 جىل. جۋىردا عانا ءتىل كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ تاعا­يىندالعان تۇسىم. الدىمداعى حاتشى قىز اسىعا جۇگىرىپ كىردى: «ەردەن اعا! ءبىر فاكس كەلدى! دەپ, – اقسەلەۋ اعادان!». قولىندا ءبىر پاراق قا­عاز. ­وقي باستادىم. ادەتتەگىدەي قولى­مەن ەمەس, كومپيۋتەرمەن تەرىل­گەن ەكەن. رەسميلەۋ, سالماعى اۋىرلاۋ بولسىن دەگەنى عوي اعام­نىڭ, دەپ ءتۇيدىم ىشتەن. يا, ءدال سولاي, قولىمەن جازىلعان تالاي حاتتا­رىن «اينالايىن, ەردەن» دەپ باس­تايتىن اعامنىڭ بۇل جولعى جاز­باسى ەرەكشە سالقىنقاندى, با­يىپتى, مازمۇندى ەكەنىن ءتۇ­سىندىم. وزىنە عانا ءتان وي ايقىن­دىعى, پايىم تەرەڭدىگى, ءسوز ساپتاۋ شەبەرلىگىمەن قاتار بولاشاققا الاڭداۋى, ەل مەن ءتىل مۇددەسىن با­رىنەن بيىك قوياتىن جان-دۇنيەسىنىڭ تولقۋى كوزگە ۇرىپ تۇر.

«قۇرمەتتى ەردەن زادا ۇلى قاجىبەك!

لاتىن الىپبيىنە كوشۋ – قازاق حالقى ءۇشىن تاريحي قاجەتتىلىك. ونداي قاجەتتىلىككە قاتىستى مى­نان­­داي قيسىنداردى الدىمەن اتاۋعا بولادى:

– لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ار­قىلى تاۋەلسىزدىگىمىز باياندى ەتى­لىپ, ازاتتىعىمىزدىڭ اقىرى قا­يىرلى بولادى;

– قازاق حالقى وتارشىلدىق زار­داپتارىنان ارىلۋ ءۇردىسىن جەدەلدەتە تۇسەدى;

– قازاق ءتىلى ءتول دىبىستىق زاڭ­دىلىقتارىمەن قاۋىشىپ, ءارى قا­راي دامۋىنا جول اشىلادى;

– الەمدىك دامۋ ۇردىسىندەگى ­كوم­مۋنيكاتسيالىق تيىمدىلىككە قول جەتەتىن بولادى;

– تۇركىلىك تۇتاستانا تۇسۋگە جول اشىلادى;

– تاعدىردىڭ جازۋىمەن شەكارا سىرتىندا قالعان قازاقتاردىڭ رۋحاني جات بولماۋىنا مۇمكىندىك تۋادى;

– ورىس ءتىلى مەن ورىس ءدىلىنىڭ ۇدايى سوڭىنا ىلەسىپ كەلە جاتقان مادەني-رۋحاني كىرىپتارلىقتان قۇتىلۋعا جول اشىلادى;

– ءسويتىپ, قازاق ۇلتى ءوز بەتىن­شە وي قورىتا الاتىن, وزىندىك قۇن­دىلىقتار تۋىنداتا الاتىن ۇلتقا اينالا باستايدى;

– ەڭ باستىسى, لاتىن الىپبيىنە كوشۋ – ەلىمىزدەگى كوپتەگەن ۇلت دياسپورالارى ءۇشىن قازاق­ستان­دىق پاتريوتيزممەن, قازاق­ستاندىق يدەالمەن رۋحتاندىرۋدىڭ قۋاتتى تەتىگى بولادى.

وسى ايتىلعان قيسىندار كيريلليتسادا قالۋدى قولدايتىن ۋاجدەردىڭ قاندايىنان دا سال­ماقتى ەكەنىنە داۋ بولماسا كەرەك. راس, ءالىپبي وزگەرتۋدىڭ تاريحي جا­ۋاپكەرشىلىگى زور, اسا كۇردەلى ماسەلە. ول ءۇشىن ءتىلشى, ەكونوميست, زاڭگەر, تاريحشى, الەۋمەتتانۋشى, پەداگوگ عالىمداردان مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلۋى كەرەك. ولار اتقارىلار جۇمىستىڭ اۋقىمى مەن شىعىنىن, ناقتىلى مەرزىمىن سارالاپ كورسەتىپ, سونىڭ نەگىزىندە رەسمي شەشىم قابىلدانۋى قاجەت.

مەنىڭ قىسقا-قايىرىم پىكىرىم وسىنداي».

ءبىراز ءۇنسىز وتىرىپ, اعاما تەلەفون شالدىم. كەزدەستىك. كوپ سويلەستىك...

بىلەك سىبانا ىسكە كىرىستىك.

بۇگىنگى باعىت – سول ىستەرىمىزدىڭ بوسقا كەتپەگەنىنىڭ دالەلى.

ءبىزدىڭ بۇگىنگى تىلدىك رەفور­مامىزدىڭ باستى ماقساتى نەدە؟ نە ءۇشىن ءارپىمىزدى دە, ەملەمىزدى دە وزگەرتۋگە بەل بۋدىق؟ ەكى احاڭ, ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇر­سىن ۇلى جانە كەشە عانا جانى­مىزدا جارقىراپ جۇرگەن جار­قىن اقسەلەۋ اعامىز ايتقانداي, «قازاق ءتىلىنىڭ ءتول دىبىستىق زاڭدى­لىق­تارىمەن قاۋىشۋىن» (اقسەلەۋ سەيدىمبەك), ء«تىلىمىزدىڭ ساقتالۋ قامىن» (احمەت بايتۇرسىن ۇلى) قامتاماسىز ەتۋگە وسى يگى باس­تامانى باستادىق.

ءيىسى تۇركى ەلىنىڭ باسىن قوسۋ­عا. ەڭسەمىزدى تىكتەپ, الەم ساح­نا­­سىن­داعى ورنىمىزعا ورالۋى­مىزعا. باتپانداپ كىرىپ, مىسقال­داپ شىعاتىن قۇلدىق سانا, وتار­لىق قامىتتان, احاڭشا «مادەني-رۋحاني كىرىپتارلىقتان» ارىلۋعا.

ءتىل – باستىقسىماق اكىم-قارا­لار وزگەرىس جاساي سالاتىن ويىن­شىق ەمەس.

ءتىل – ۇلتتىعىمىزدىڭ ىرگە­تاسى, مەملەكەتىمىزدىڭ بارى, ءار قازاقتىڭ ارى, ماقتانىشى, بولمىسى ول.

ءبىز ءتىل ارقىلى, تىلىمىزبەن عانا ادامبىز, قوعامبىز, ەلمىز. ونى­مەن ويناۋعا بولمايدى. «بى­لاي ىستەسەك, قالاي بولادى؟», «بۇيت­سەك, قايتەدى؟» نەمەسە انەك­دوت­تاعىداي «باستىقتىڭ بىلگەنى», باسشىنىڭ ايتقانى, مەيلى, ول باستىق يىعىمەن اسپاندى تىرەپ تۇرعان پاتشا بولسىن, ولاردىڭ ويلاعانىنداي بولمايدى – بۇعان دا كۋا بولدىق قوي – بۇلاردىڭ ءبارى تىلگە كەلگەندە ىسكە اسپاي­دى. ءتىل بارىنەن بيىك. ونىڭ قاعي­دا­تى, تاپجىلماس دامۋ زاڭدىلىعى بار. تاۋدان اققان سۋدىڭ اعىنىن­داي, تەڭىزدىڭ تولقىنىن­داي, جەلدىڭ ەكپىنىندەي – ونى ەشكىم وزگەرتە المايدى, وعان قارسى ەشكىم تۇرا المايدى, ونى تەك زەرتتەۋ, دارىپتەۋ, قابىلداۋ, قۇرمەتتەۋ ابزال. ءتىل­­دىڭ شىرقىن بۇزبايتىن, زاڭ­دا­­رىنا قايشى كەلمەيتىن زامانا ۇسىنىستارىنىڭ كەيبىرى تىلگە ەنىپ كەتۋى مۇمكىن, البەتتە. الايدا نەگىزسىز, ويدان شىعارىلعان, تىلدىك جۇيەگە كەرەعار «جاڭالىقتار» كۇرەسىنگە تاستالاتىنىنا سەنىمىمىز بەكەم.

ولاي بولسا, اقسەلەۋ سەي­دىم­بەك اماناتىنا قيانات جاساماي, حالقىمىزعا زورلىقپەن تانىل­عان ورفوگرافيالىق داعدىلار­دان, «ولشەنبەي تىگىلگەن ول جەرى مەن بۇل جەرى بويعا جۋىسپاي, قولبىراپ, سولبىراپ تۇرعان كەڭ كيىم سياقتى ارتىق ارىپتەرى كوپ الىپبيدەن» (احمەت بايتۇرسىن ۇلى) تەز باس تارتىپ, بارلىق جاناشىر ءتىل عالىمدارى ءبىر پاتۋاعا كەلىپ, ادال سىنعا قۇلاق اسقانىمىز ءجون. «اسىعىستىققا جول بەرمەۋىمىز كەرەك, ءبىز ءتىلىمىزدىڭ مارتەبە­سىن ارتتىراتىن گرافيكانى عانا قابىلدايمىز» دەگەن قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ سوزدەرىن, «تۇر­كى جۇرتتارى ءۇشىن ءبىر ءالىپبي تۇزەۋ دەگەن ماسەلەنى – ءبىر ءالىپبيدى ءبارى نەگىزگە الىپ, تۇركى جۇرتى­نىڭ ارقايسىسى ءوز تىلىنە ۇيلەستىرۋ دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك» دەگەن ۇلت ۇستازى­­نىڭ ۇلاعاتتى كرەدوسىن باسشىلىق­قا الا وتىرىپ قانا ابىرويمەن مىندەتىمىزدى اتقارايىق دەپ بارشا يگى جاقسى-جايساڭدارعا وي تاستاعىم كەلەدى.

ەردەن قاجىبەك,

ۇعا اكادەميگى