مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىققا جولداۋى ەڭ الدىمەن ەل ەكونوميكاسىن جاقسارتۋعا نەگىزدەلگەن اۋقىمدى مىندەتتەردى قامتيدى. مۇندا كەشەندى جوسپارلاردى ىسكە اسىرۋدىڭ جاڭارتىلعان سالىق زاڭناماسى جەتەكشى ءرول اتقارۋعا ءتيىس ەكەنى ايتىلدى. جاڭارتىلعان سالىق كودەكسى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋدى جانە مەملەكەت ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋدى ارتتىرۋدى كوزدەيدى.
پرەزيدەنت «كولەڭكەلى» ەكونوميكا مەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋدى, قارجى سالاسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار مەن سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن جويۋ قاجەتتىگىن باسا ايتتى. سوڭعى ونجىلدىقتاردا ەلىمىزدە قوماقتى كاپيتال تاپقان كاسىپكەرلەردى ءوز قاراجاتتارىن مەملەكەت پايداسىنا جۇمساپ, مەكتەپ, بالاباقشا, اۋرۋحانا جانە قاراپايىم ادامدارعا قاجەتتى باسقا دا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار نىسانداردى سالۋعا شاقىردى. ەلىمىزدىڭ ونەركاسىپ الەۋەتىن تولىق پايدالانۋ ءۇشىن جان-جاقتى شارالار قابىلداۋ, ينفراقۇرىلىمعا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ كەزەك كۇتتىرمەس كۇن تارتىبىنە قويىلدى.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى اتوم ەلەكتر ستانساسى تۋرالى رەفەرەندۋمعا قاتىستى ۇكىمەت ۇسىنىسىن قولدايتىنىن ايتا كەلە, جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم بيىلعى 6 قازاندا وتەتىنىن ناقتى جەتكىزدى. «الداعى رەفەرەندۋم كەڭ اۋقىمدى جالپىۇلتتىق ديالوگتىڭ تاعى ءبىر ايقىن كورىنىسى بولماق. شىن مانىندە بۇل «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەتكە» ءتان سيپات. ءبىز وسىنداي قادامدار ارقىلى جاڭا قوعامدىق-ساياسي مادەنيەتتىڭ نەگىزىن قالايمىز. ماڭىزدى مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلداۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن جاسايمىز», دەپ ەل قولداۋىنا سەنىم ارتتى. بۇل – ۇزاق مەرزىمدىك مۇمكىندىكتەرىمىز بەن بولاشاعىمىزدى قالىپتاستىراتىن ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى جوسپارلارىنىڭ ءبىرى.
اتوم ەلەكتر ستانساسى ونەركاسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى, كولىك جانە ەكونوميكانىڭ باسقا دا سالالارى ءۇشىن اسا ماڭىزدى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن تۇراقتى جانە ۇزاق مەرزىمدى قامتاماسىز ەتۋگە قابىلەتتى. ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگى – ونىڭ ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگى مەن ساياسي تۇراقتىلىعىنىڭ كەپىلى. ۋراننىڭ قوماقتى قورى بار قازاقستاننىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ءۇشىن ءوز رەسۋرستارىن پايدالانۋ مۇمكىندىگى زور. بۇل يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ازايتىپ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتادى.
اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى – ەنەرگەتيكالىق ماسەلەلەردىڭ شەشىمى عانا ەمەس, قۋاتتى ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ. اتوم ەلەكتر ستانساسىنا قۇيىلاتىن ينۆەستيتسيا مۋلتيپليكاتيۆتى اسەرگە يە. جوباعا سالىنعان ءاربىر تەڭگە ەكونوميكانىڭ ساباقتاس سالالارىندا قوسىمشا تابىس تابۋعا ىقپال ەتەدى. جۇمىسپەن قامتىپ, سالىق تۇسىمدەرىن ءوسىرىپ, ەلدىڭ جالپى ءال-اۋقاتىن ارتتىرادى. اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ جانە پايدالانۋ مىڭداعان جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ستانسانىڭ وزىندە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قۇرىلىس, مەتاللۋرگيا, كولىك جانە لوگيستيكا سياقتى ساباقتاس سالالارداعى جۇمىس ورىندارىن اشادى. اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىندا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى مەن عىلىمي زەرتتەۋلەردى دامىتۋدى ىنتالاندىراتىن بىلىكتى ماماندار قاجەتتىلىگىن تۋدىرادى.
اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ مىندەتتى تۇردە ەلىمىزدىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتىن كوتەرۋ قاجەتتىگىمەن بايلانىستى. اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ جانە پايدالانۋ يادرولىق فيزيكا, ەنەرگەتيكا, ماتەريالتانۋ جانە ساباقتاس پاندەر سالاسىنداعى ءبىلىم مەن زەرتتەۋلەردىڭ دامۋىن ىنتالاندىرادى. قازاقستان حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق پەن عىلىم مەن تەحنولوگياعا ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشاتىن اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى ەلەۋلى ەلدەردىڭ ءبىرى بولادى. جەتەكشى حالىقارالىق عىلىمي ورتالىقتارمەن بىرلەسكەن زەرتتەۋلەر, اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدىڭ حالىقارالىق باعدارلامالارىنا قاتىسۋ جانە باسقا ەلدەرمەن تاجىريبە الماسۋ ەلىمىزدىڭ وزىق عىلىمي ورتالىق رەتىندە الەمدىك ارەناداعى ورنىن نىعايتادى.
ەلىمىزدىڭ اتوم ونەركاسىبىن كادرلىق رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى قاجەتتىگىن دە اتاپ ءوتۋ ماڭىزدى. بۇل جەردە اڭگىمە تەك يادرولىق فيزيكتەردى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار اتوم ەلەكتر ستانسالارىن جوبالاۋعا, سالۋعا جانە ودان ءارى پايدالانۋعا قاتىساتىن ينجەنەرلەردى, ەكولوگتاردى, حيميكتەردى, كونسترۋكتورلاردى, IT ماماندارىن, وپەراتورلاردى, تەحنيكتەردى دايارلاۋ تۋرالى بولىپ وتىر. سونىمەن قاتار وسى سالادا قازىردىڭ وزىندە دايارلانعان مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. ەلىمىزدە اتوم ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ تۋرالى وڭ شەشىم قابىلدانعان جاعدايدا اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جوعارى ستاندارتتارىن ساقتاۋعا جانە رەتتەۋگە قابىلەتتى بىلىكتى مامانداردى بەلسەندى دايىنداۋ قازىردەن باستالۋى ءتيىس.
بۇگىنگى تاڭدا ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ فيزيكا-تەحنيكالىق فاكۋلتەتىنىڭ تەوريالىق جانە يادرولىق فيزيكا كافەدراسىندا باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا جانە دوكتورانتۋرا بويىنشا «يادرولىق فيزيكا», «تەوريالىق يادرولىق فيزيكا», «يادرولىق مەديتسينا» جانە «يادرولىق ينجەنەريا» ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى بار. سونداي-اق بۇگىنگى كۇنگە دەيىن اتوم سالاسىنا 580 باكالاۆر, 265 ماگيستر جانە 58 PhD دايارلاندى.
قوسديپلومدىق باعدارلاما بويىنشا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ دۋبنا ۋنيۆەرسيتەتىمەن «يادرولىق فيزيكا» باكالاۆرلارى (65 تۇلەك); رەسەيدىڭ Mيفي ۇلتتىق زەرتتەۋ يادرولىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن «تەوريالىق يادرولىق فيزيكا» جانە «يادرولىق مەديتسينا» ماماندىقتارى بويىنشا ماگيستراتۋراعا (27 تۇلەك) جانە جاپونيانىڭ حوككايدو ۋنيۆەرسيتەتىندە «يادرولىق مەديتسينا» ماماندىعى بويىنشا دوكتورانتۋرادا ءبىلىم الدى. وسى ءبىلىم باعدارلامالارىنىڭ تۇلەكتەرى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىندا, ەلىمىزدەگى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعىندا, بىرىككەن يادرولىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىندا, «قازاتومونەركاسىپ» ۇاك-دا, «Ecoservice-S» كومپانياسىندا, قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا جانە باسقا دا مامانداندىرىلعان مەكەمەلەردە جۇمىس ىستەيدى. ەلىمىزدە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ كەلەشەگىنە بايلانىستى اتوم ەلەكتر ستانسالارى ءۇشىن جوعارى بىلىكتى وتاندىق كادرلاردى دايارلاۋ ماقساتىندا «يادرولىق ينجەنەريا» ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى باستالدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى پراكتيكالىق-باعدارلانعان وقىتۋعا باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, بىلتىردان باستاپ – باكالاۆريات, بيىلدان – ماگيستراتۋرا اشىلدى. ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ «يادرولىق فيزيكا» ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى بويىنشا ديسسەرتاتسيالاردى قورعاۋ جانە فيلوسوفيا دوكتورى (PhD) دارەجەسىن بەرۋ جونىندەگى ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس جۇمىس ىستەيدى.
مۇنىڭ بارلىعى اتوم ەلەكتر ستانسالارىنىڭ سەنىمدى, تۇراقتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتەتىن, ەكولوگيالىق جانە رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتايتىن زاماناۋي تەحنولوگيالاردى قولدانۋعا قابىلەتتى جوعارى بىلىكتى كادرلاردى دايارلاۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل بولاشاقتا اتوم ەنەرگەتيكاسى تۇراقتى جاسىل ەنەرگەتيكانىڭ نەگىزگى ەلەمەنتىنە اينالۋىنا جول اشادى.
جولداۋدا كوتەرىلگەن تاعى ءبىر تاقىرىپ – عىلىم جانە جوعارى ءبىلىمدى دامىتۋ, ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ناقتى سەكتورمەن بايلانىسىن نىعايتۋ, يننوۆاتسيالىق ساياساتتى ەلىمىزدىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق باسىمدىقتارىمەن ۇيلەستىرۋ, جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى قولدانبالى عىلىمنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ.
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋىن زور ىقىلاسپەن قابىلدادى. زاڭ جوباسىن تالداۋ ونىڭ عىلىم مەن يننوۆاتسيا اراسىنداعى اجىراماس بايلانىستىڭ بولۋىن راستايتىن وسى سالاداعى زاماناۋي زەرتتەۋلەردى ەسكەرە وتىرىپ دايىندالعانىن كورسەتەدى. زاڭدا ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمي زەرتتەۋلەردى دامىتۋعا, عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋعا جانە عىلىمدى وندىرىسپەن ينتەگراتسيالاۋعا, سونداي-اق عىلىمدى كادرلىق, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە اقپاراتتىق قامتاماسىز ەتۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. سالالىق ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ, عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت سۋبەكتىسىنىڭ قۇزىرەتتەرى ەگجەي-تەگجەيلى سيپاتتالعان. عىلىمي ءبىلىمدى, عىلىمي-اعارتۋشىلىق قىزمەتتى ناسيحاتتاۋ ماسەلەلەرىنە دە ۇلكەن ءمان بەرىلگەن. زاڭنىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارىنىڭ ىشىندە عىلىمي ۇجىمداردىڭ – زاڭدى تۇلعالار بولىپ تابىلمايتىن عالىمدار بىرلەستىكتەرىنىڭ مارتەبەسىن رەتتەۋگە ەرەكشە نازار اۋدارۋعا بولادى. بۇل ءوز كەزەگىندە عالىمداردى گرانتتىق قولداۋدى جەڭىلدەتەدى.
زاڭدا عىلىمي, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى بولجاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. وسىلايشا ۋنيۆەرسيتەتتە عىلىمي-يننوۆاتسيالىق قىزمەتتىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىنە ۋاقتىلى مونيتورينگ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ء«ال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى» كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعامىن دامىتۋدىڭ 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى» بەكىتىلدى.
قازىرگى قوعامدا اقپاراتتىڭ ەرەكشە قۇندىلىعى بار ەكەنىن جانە عىلىم مەن يننوۆاتسيا سالاسىندا كوبىنەسە نەگىزگى كاپيتال بولىپ تابىلاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, زاڭ جوباسى عىلىمي اقپاراتقا قول جەتكىزۋدىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىن شەشەدى. اتاپ ايتقاندا, بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن قۇرىلعان عىلىمي, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە يننوۆاتسيالىق قىزمەتتىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى اقپاراتتىڭ وزەكتىلىگى مەن مونيتورينگىنە, سونداي-اق عىلىمنىڭ, بيزنەس پەن قوعامنىڭ اقپاراتتىق ءوزارا ارەكەتتەسۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە ىقپال ەتەدى. عىلىمي-تەحنيكالىق اقپاراتتى جيناۋ, وڭدەۋ جانە تالداۋ جونىندەگى جاڭا مەحانيزم ەنگىزۋگە ۇلتتىق عىلىمي-تەحنيكالىق اقپارات ورتالىعىن قۇرۋ ارقىلى قول جەتكىزۋگە بولادى.
جاڭا زاڭدا جاس عالىمداردى قولداۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. قازۇۋ-دىڭ كادرلىق ساياساتى ناتيجەلى جۇمىس ىستەيتىن جاس عالىمداردى ماقساتتى قولداۋ, جاس عىلىمي كادرلاردىڭ ناقتى زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن ىنتالاندىرۋ قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن. ۋنيۆەرسيتەتتە جاس عالىمداردى ىنتالاندىرۋ جۇيەسى قۇرىلدى جانە جاس عالىمداردى بەلسەندى عىلىمي قىزمەتكە ىنتالاندىرۋدىڭ بارلىق جولدارى جاسالدى. سونىڭ ءبىرى جاس عالىمدارعا شەتەلدە جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى.
وسىلايشا «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» جاڭا زاڭ قوسىمشا بيۋدجەتتەن تىس قاراجات تارتۋعا ىقپال ەتىپ قانا قويماي, ۋنيۆەرسيتەت عىلىمىنىڭ الدىندا تۇرعان ماڭىزدى مىندەتتەردى شەشە باستادى.
كوپشىلىك كوڭىلىنە جىلى ۇيالاعان تاعى ءبىر جايت – 2025 جىلدى جۇمىسشى ماماندىقتارى جىلى دەپ جاريالاۋ جايىندا ماڭىزدى باستاما ايتىلدى. بۇل مالىمدەمە تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ كەڭ رەفورمالارىن, ەڭبەكقورلىق پەن كاسىپقويلىققا باسا نازار اۋدارۋدى, سونداي-اق ءارتۇرلى جۇمىسشى كاسىپتەرىنىڭ مارتەبەسى مەن بەدەلىن ارتتىرۋ شارالارىن قامتيدى.
قورىتا ايتقاندا, جولداۋدىڭ بارلىق تاپسىرماسى ناقتى تۇجىرىمدالعان, اتقارۋشى جانە زاڭ شىعارۋشى بيلىك تارماقتارىن قاتاڭ تارتىپكە كەلتىرۋگە ارنالعان. جولداۋدى ورىنداۋعا قوعامنىڭ بارلىق قۇرىلىمدىق بۋىنى, سونىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى اتسالىسادى دەگەن ويدامىز.
جانسەيىت تۇيمەباەۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى – رەكتور