«ءال-يتتيحاد» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى مۇحاممەد ءال-حاممادي:
مەن بۇعان دەيىن مۇنداي تەرەڭ ءسوزدى ەستىپ كورگەن ەمەسپىن
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىندا, ياعني ەلىمىزدىڭ قارا شاڭىراعىندا ءارتۇرلى لاۋازىم يەلەرى اۋىق-اۋىق بولىپ تۇرادى. بىراق شەتەلدىك قوناقتاردىڭ بولۋى ونشا ءجيى ەمەس. گازەتتىڭ الدىڭعى ءبىر سانىندا سونداي قىمباتتى قوناعىمىزدىڭ ورتامىزعا كەلگەنى تۋرالى قىسقاشا ايتقانبىز. ەندى سول ساليقالى كەزدەسۋ بارىسىنا كەڭىرەك توقتالىپ ءوتۋدى ءجون كوردىك. قوناعىمىزدى ۇجىمعا تانىستىرعان گازەت باسشىسى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ باس باسىلىمى «ءال-يتتيحاد» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى مۇحاممەد ءال-حاممادي مىرزامەن وتكەن جىلى, «نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ءومىربايان» كىتابىنىڭ ابۋ-دابيدەگى تۇساۋكەسەرى تۇسىندا كەزدەسكەنىن, رەداكتسيادا سۇحباتتاسقانىن ايتىپ ءوتتى. س.ابدراحمانوۆ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ قىزمەتىنە قىسقاشا توقتالىپ, اعا باسىلىمنىڭ 95 جىلدىق تاريحى بار ەكەنىن, گازەتتىڭ 90 جىلدىعىندا ەلدىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى عيماراتقا كەلىپ, ۇجىمدى قۇتتىقتاپ, وسى عيماراتتى ءوزى اشىپ بەرگەندىگىن جەتكىزدى. «ءال-يتتيحاد» گازەتى دە ءبىزدىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى سەكىلدى ءباا-نىڭ باس باسىلىمى بولىپ تابىلادى.
تانىستىرۋ بارىسىندا س. ابدراحمانوۆ مىنانداي ءبىر قىزىقتى جايتتى دا ايتىپ بەردى. «ءبىز «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 95 جىلدىق تورقالى تويىن اتاپ وتۋگە دايىندىق بارىسىندا جاڭا ءبىر ادەمى يدەيانى جۇزەگە اسىرعان ەدىك. «ءال-يتتيحاد» گازەتىنىڭ العاشقى ءنومىرى 1969 جىلى 20 قازاندا شىققان. بۇل كىسى وتكەن جىلى سول گازەتتىڭ ءبىرىنشى بەتىنىڭ سۋۆەنير ەتىپ جاسالعان ءتۇرىن ماعان سىيلاعان بولاتىن. نە كەرەك, ءبىز سول سۋۆەنيردىڭ يدەياسىن الىپ, گازەتتىڭ 95 جىلدىعىندا پايدالاندىق. وندا «ءال-يتتيحاد» گازەتىنىڭ ءبىرىنشى ءنومىرىنىڭ سۋرەتى سالىنعان دەدىك, ال ءبىز گازەتتىڭ تاريحىنا ورىن بەرىپ, ياعني ونىڭ قاي جىلدارى قالاي اتالعانىن جازدىق. ءسويتىپ, تارتىمدى كادەسىي پايدا بولدى. بۇعان دەيىن بۇل يدەيانى قايدان العانىمدى ايتقان جوق ەدىم, ەندى ايتۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر, دەدى س.ابدراحمانوۆ ءازىل-شىنىن ارالاستىرا.
مۇحاممەد ءال-حاممادي 1991 جىلى اتالعان گازەتتە قىزمەتىن ءتىلشى بولۋدان باستاعان ەكەن. 2013 جىلدان بەرى گازەتتىڭ باس رەداكتورى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى. ول ءباا جۋرناليستەرى اسسوتسياتسياسى مەن اراب-جاستارى كوشباسشىلارى اسسوتسياتسياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە اراب جۋرناليستەرى فەدەراتسياسىنىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلادى. سونداي-اق, مۇحاممەد ءال-حاممادي ءباا بۇقارالىق اقپارات سالاسى بويىنشا ۇلتتىق كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەستىڭ مۇشەسى جانە فوتوسۋرەت سالاسى بويىنشا شەيح حامدان بەن راشيد ءال ماكتۋما اتىنداعى حالىقارالىق قايىرىمدىلىق سىيلىعى كەڭەسىنە كىرەدى. بۇعان قوسا ول حالىقارالىق ەكولوگيالىق كينوفەستيۆالىنىڭ (ADIEFF) نەگىزىن قالاۋشى جانە توراعاسى بولىپ تابىلادى. جەرگىلىكتى جانە حالىقارالىق وقيعالارعا بايلانىستى جازىلعان 3000-نان اسا ماقالالار اۆتورى.
قۇرمەتتى قوناعىمىزعا قويىلعان سۇراقتار مەن قايتارىلعان جاۋاپتاردى گازەت وقىرماندارىنىڭ نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز.
– قۇرمەتتى مۇحاممەد ءال-حاممادي مىرزا, سونىمەن قازاق ەلىنىڭ باس باسىلىمى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى شاڭىراعىنا قوش كەلدىڭىز! اڭگىمەمىزدى «ءال-يتتيحاد» گازەتىنەن باستاساق دەيمىز. گازەت جانە ونىڭ ەلدەگى الار ورنى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.
– «يتتيحاد» ءسوزى اراب تىلىنەن اۋدارعاندا «وداق» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. بۇل گازەت ەلىمىزدەگى ەڭ بايىرعى جانە ەڭ ءبىر بەدەلدى باسىلىم بولىپ تابىلادى. ول سول ايماقتاعى ايتۋلى «Abu Dhabi Media Cو» مەديا كورپوراتسياسىنىڭ قۇرامىنا ەنەدى. «ءال-يتتيحاد» ءباا, جالپى تۇتاس ايماقتىڭ مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ قىزمەتى تۋرالى, ەلدىڭ ساياسي, قوعامدىق, ەكونوميكالىق, مادەني ءومىرى جايىندا اقپارات تاراتادى. 1969 جىلى گازەتتىڭ نەگىزى ابۋ-دابيدە قالانىپ, سول جىلدىڭ 20 قازانىندا العاشقى ءنومىرى جارىق كورگەن. العاشقىدا ول اپتالىق گازەت بولدى. كەيىن 1972 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان باستاپ كۇندەلىكتى شىعاتىن باسىلىمعا اينالدى. ارينە, سىزدەرمەن سالىستىرعاندا ءبىزدىڭ گازەتتىڭ تاريحى ونشا ۇلكەن ەمەس. 1971 جىلى بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى ۇلىبريتانيادان تاۋەلسىزدىك الدى. سودان بەرى ءوز بەتىنشە دامىپ كەلەدى. ەل حالقىنىڭ سانى 8 ميلليوننىڭ ۇستىندە. گازەت العاشقى كەزدە وتىز مىڭ دانامەن تاراسا, بۇگىنگى كۇنى تيراجى 100 مىڭ داناعا جەتىپ وتىر. گازەت اراب ەلدەرى اراسىندا, پارسى شىعاناعىنداعى ءبىرلى-جارىم ەلدەرگە عانا تارايدى.
ال جالپى مەنىڭ مۇندا قۋانا كەلگەندىگىمنىڭ باستى سەبەبى دە, تاجىريبەنى ءسىزدەردەن ۇيرەنسەم دەگەن ءۇمىت باسىم. ءبىزدىڭ باسىلىم بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى اراسىندا كۇندەلىكتى اقپارات تاراتۋدا كوشباسشى گازەت بولىپ ەسەپتەلىنەدى. جالپى «ءال-يتتيحاد» گازەتىن شىعارۋ ءىسى تاۋەلسىزدىككە دەيىن قولعا الىنعان. سودان بەرى ۇزىلمەي شىعىپ كەلەدى. گازەت كۇنىنە 95 بەت بولىپ شىعادى.
– «ءال-يتتيحادتىڭ» قوسىمشالارى بار ما؟
– قازىرگى تاڭدا «ءال-يتتيحادتىڭ» ءتورت قوسىمشاسى بار. ولاردىڭ ىشىندەگى 16 بەتتىگى – سپورت جاڭالىقتارىنا, 12 بەتتىگى – «فەدەراتسيا الەمىنە» جانە 16 بەتتىگى ەكونوميكا تاقىرىبىنا ارنالعان. ال ءتورتىنشى قوسىمشا مادەنيەت تاقىرىبىن قامتىپ, كۇنبە-كۇن 24 بەت بولىپ شىعادى. تىلشىلەر بەكەتتەرى ابۋ-دابيدە, دۋبايدا, فۋدجەرەيدە, راس ءال-حەيمە مەن باسقا دا امىرلىكتەردە بار, سونداي-اق بەيرۋت پەن كايردە وكىلدىكتەر اشىلعان.
– گازەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانى قانشا ادام؟
– قىزمەتكەرلەر سانى 230-دى قۇرايدى.
– ال وسى 230 ادامنىڭ قانشاسى جۋرناليست؟
– 230-دىڭ ىشىندەگى 95 ادام جۋرناليست. گازەت تە 95 بەت بولىپ شىعادى.
– سىزدەردىڭ گازەتتەرىڭىزدىڭ تارالىمى سوڭعى جىلدارى ۇنەمى ءوسىپ كەلەدى ەكەن. ءوزىڭىز دە جاقسى بىلەسىز, بۇگىنگى تاڭدا گازەتتەردىڭ كوپشىلىگى ينتەرنەت نۇسقاعا قاراي اۋىپ جاتىر. وسى ورايدا تارالىمدى وسىرۋگە قانداي مۇمكىندىكتەردى پايدالانىپ وتىرسىزدار؟
– مۇنداي سۇراقتار ءبىزدى دە قىزىقتىرادى. ارينە, گازەتىمىز قارجى تابۋدىڭ ءبىر كوزى ەكەندىگى راس. سوندىقتان سوڭعى ۋاقىتتارى ءبىز گازەتتىڭ وقىلۋىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءتۇرلى امالدارعا بارۋدامىز. ونداعى ماقالالاردى جۇرتقا تانىستىرۋ ءۇشىن دۇنيەدەگى تەحنيكانىڭ ەڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىن پايدالانۋعا كوشتىك. بولەك ونلاين رەداكتسيامىز بار. سونداي-اق «ءال-يتتيحاد» ءباا ينتەرنەتتىڭ دۇنيەجۇزىلىك جۇيەسى الەمىنە 1996 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىنان باستاپ ەنگەن العاشقى گازەت بولىپ تابىلادى. ال 1981 جىلدان باستاپ «ءال-يتتيحاد» گازەتىنىڭ ماتەريالدارى اراب ەلدەرىندەگى سپۋتنيكتىك بايلانىس ارقىلى تاراتىلا باستادى. بۇل كەزدە گازەتتىڭ ابۋ-دابي مەن دۋبايداعى باسپاحانالارى ءبىر مەزگىلدە ىسكە قوسىلعان بولاتىن. ءتىپتى ساعات سەكىلدى قولىڭىزعا تاعاتىن ەلەكتروندى اقپارات الۋعا بولاتىن قۇرىلعىلاردى دا پايدالانىپ جاتىرمىز. ىقشام جارنامالارىمىز وسى ارقىلى بەرىلىپ تۇرادى. مۇنداي امالداردىڭ سەپتىگى ءتيىپ جاتىر. سوندىقتان ءبىز گازەتتىڭ ونلاين نۇسقاسىن جۇرتتىڭ تەگىن اقپارات الۋىنا ارنايمىز. ال وسى ارقىلى سۇرانىس تۋىنداعاندىقتان ادامدار گازەتتى ساتىپ الا باستايدى. مىنە, قىسقاشا ايتقاندا, وسىنداي قاراپايىم امالدار ارقىلى گازەتتىڭ تيراجىن ۇلعايتۋعا ىقپال ەتەمىز.
– گازەتتىڭ ءتورت قوسىمشاسى بار دەدىڭىز. سونىڭ قايسىسى كوبىرەك وقىلىمدى؟
– جالپى, بىزدە وقىرماندار قوعامداعى ىشكى ماسەلەلەردى كوبىرەك وقيدى. سونىمەن قاتار, جۇرت سپورتقا, اسىرەسە, فۋتبول تۋرالى جاريالانىمدارعا جاقىن جۇرەدى. بۇدان كەيىن مادەنيەت سالاسىنا ۇلكەن كوڭىل بولەدى.
– رەداكتسيانىڭ قۇرىلىمى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟
– رەداكتسيا قۇرىلىمى الدىمەن, اكىمشىلىكتەن, ياعني ديرەكتور, ءبولىم باسشىلارى (گازەتتە نەگىزىنەن توعىز ءبولىم بار), حاتشىلىق, ودان كەيىن جۋرناليستەر, تىلشىلەر.
– توعىز ءبولىم بار دەدىڭىز. ولار قالاي اتالاتىنىنا توقتالىپ وتسەڭىز.
– الدىمەن جەرگىلىكتى قوعامدىق ماسەلەلەرگە بايلانىستى قوعامدىق-ساياسي ءبولىم, ەكونوميكا, سپورت, اقپارات, مادەنيەت, ساراپتاما, قۇقىق جانە ت.ب.
– گازەتتىڭ 95 بەتىنىڭ قانشا بەتى شامامەن العاندا جارناماعا بەرىلەدى؟
– جارناماعا گازەتتەن 35-40 پايىز ورىن بەرىلەدى.
– گازەتكە قارجى وسى جارنامادان با, الدە جازىلىمنان تۇسە مە, الدە مەملەكەتتەن بەرىلە مە؟
– ارينە, قارجى نەگىزىنەن جارنامادان تۇسەدى. ال مەملەكەتتەن تىكەلەي بەرىلەتىن قارجى كوزى جوق. ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ اقىلى ماقالالارى ارقىلى بولىنەدى.
– جۋرناليست رەتىندە قانداي تاقىرىپقا بەيىمدەلگەنسىز؟ قاي تاقىرىپتى جانىڭىزعا جاقىن تۇتىپ جازاسىز؟
– مەن نەگىزىنەن ساياسات ماسەلەسىن, تەرروريزم مەن يسلام, ساياسي يسلام جايىندا, پارسى شىعاناعى ەلدەرى تۋرالى, ياعني وسى سالانىڭ مامانى رەتىندە كوبىرەك جازامىن. بۇل تاقىرىپتار تۋرالى جازۋ وزىمە ۇنايدى.
– اراب الەمىنىڭ جۋرناليستيكاسىنا ءتان سيپاتتار مەن ەرەكشەلىكتەر تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟
– اراب الەمىندە 22 مەملەكەت بار. سوندىقتان, اراب الەمىنىڭ جۋرناليستيكاسىنا مىنانداي ورتاق سيپاتتار مەن ەرەكشەلىكتەر بار دەپ ناقتى ايتۋ قيىن. ويتكەنى, انا وماننان باستاپ, ماروككوعا دەيىن ەلدەردە ول سيپاتتار ءارتۇرلى.
– سىزدەردەگى تىلشىلەردىڭ جالاقىسى قانشا؟
– تىلشىلەردىڭ جالاقىسى ورتا ەسەپپەن 5-7 مىڭ اقش دوللارى كولەمىندە شىعادى. قىزمەتىن ەندى باستاعان تىلشىلەر 5 مىڭ دوللار الادى.
– ال ەلدەگى جالپى ورتاشا جالاقى قانشا؟
– شامامەن العاندا ەلدەگى ورتاشا جالاقىنىڭ كولەمى 10 مىڭ اقش دوللارىنا جەتىپ جىعىلادى.
– نەلىكتەن ەلدەگى ورتاشا ايلىق دەڭگەيىنەن جۋرناليستەردىڭ جالاقىسى تومەن؟
– بۇل نارىققا بايلانىستى جاعداي, جۋرناليستەر جالاقىسىنا نارىق قانا اسەر ەتە الادى.
– ال جۋرناليستەر جازعان دۇنيەلەرىنە قالاماقى الا ما؟ السا, قانشا دوللار كولەمىندە الادى؟
– قالاماقى؟! جوق. ونداي ارتىق اقشا بىزدە اتىمەن تولەنبەيدى. اتقارعان قىزمەتىنە لايىقتى دەپ بەلگىلەنگەن ايلىق قانا بەرىلەدى, بولدى.
– سوندا جۋرناليستەردى, باسقا دا اۆتورلاردى گازەتكە جاقسى ماقالالار جازۋ ءۇشىن قالاي تارتادى, ىنتالاندىرادى؟
– بۇل ارادا ەل ىشىندە گازەتتىڭ الار ورنىن جانە حالىقتىڭ وعان دەگەن سەنىمىن ايتۋ قاجەت. حالىق ءبىزدىڭ گازەتىمىزگە ەرەكشە سەنىم ارتادى. وسىعان بايلانىستى ءار جۋرناليست ءوزىنىڭ ماقالاسى وقىلماي قالمايتىندىعىن جاقسى بىلەدى. دەمەك, مەنىڭ جازعانىمدى وسى گازەت ارقىلى حالىق وقىسا ەكەن دەگەن ىنتالانۋشىلار كوپ.
– جۋرناليستەرگە سىيلىق بەرىلە مە؟
– سىيلىق بەرىلەدى. ال سىزدەردە جۋرناليست قانشا جالاقى الادى؟
– بىزدە ءجۋرناليستىڭ الاتىن ورتاشا جالاقىسى 800-900 اقش دوللارىنداي عانا.
– از ەكەن-اۋ, ءا! بىزدە, ارينە, كوپتەۋ عوي, بىراق قىمباتشىلىق تا باسىم.
– گازەتتەرىڭىزدە, باسقا دا جاريالانىمداردا قازاقستان تۋرالى قانشالىقتى جازىلىپ تۇرادى؟
– شىنى كەرەك, وتە سيرەك جازىلادى. بىراق, جالپى باق-تا تولىققاندى اقپاراتتار بەرىلىپ تۇرادى.
– ال ءوزىڭىز قازاقستان تۋرالى قانشالىقتى بىلەسىز؟
– ارينە, اناۋ ايتقانداي جەتىك بىلەمىن دەپ ايتا المايمىن. بىراق ەلدىڭ جاعدايى تۋرالى, پرەزيدەنتتەرىڭىز تۋرالى حابارلاردى قالت جىبەرمەي قاراپ وتىرامىن. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قازاقستان جونىندە بەرىلەتىن اقپاراتتارىنا ۇدايى نازار سالامىن. ونىڭ ۇستىنە مەنىڭ قازاق دوسىم ءبىزدىڭ ەلدە ەلشى, ونىمەن ۇنەمى قازاقستان تۋرالى اڭگىمەلەسىپ تۇرامىز. سوندىقتان مەن قازاقستاننىڭ قازىرگى دامۋ بارىسىنان حاباردارمىن. الەمدەگى ەڭ دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن بۇگىندە اتقارىلىپ جاتقان وراسان زور ىستەر تۋرالى دا ەستىدىم. وركەنيەتتىڭ ورىنە كوتەرىلگەن قازاقستانعا تاڭدانىسىم دا, قۇرمەتىم دە وتە زور.
– وتكەن جىلى بىرىككەن اراب ءامىرلىكتەرىندە «نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ءومىربايان» اتتى كىتابى اراب تىلىندە جارىق كوردى. ءسىز ول كىتاپپەن تانىسسىز دەپ ويلايمىن. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋرالى ويلارىڭىزبەن ءبولىسۋدى سۇرايمىز.
– ارينە, بۇل كىتاپ تۋرالى بىلەمىن, ونىڭ مازمۇنىمەن تانىستىم. الەم تانيتىن سىزدەردىڭ پرەزيدەنتتەرىڭىز, ياعني نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋرالى مەنىڭ پىكىرىم وتە جوعارى. اسىرەسە, بۇگىن (كەزدەسۋ 10 ماۋسىمدا وتكەن ەدى – ا.ت.) الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ V سەزىندە ايتىلعان: «حالىقارالىق تەرروريزم قاتەرى «يسلام مەملەكەتى» دەپ اتالاتىن ءىس-قيمىلدار ءپىشىنىن قابىلدادى. وزدەرىنە قاراتىپ الۋدىڭ جاھاندىق جەلىسىن پايدالانۋ ارقىلى الەمنىڭ ءتۇرلى ەلدەرىندەگى جاستار ونىڭ قاتارىنا تارتىلۋدا. جالعان ءدىني ۇندەۋلەرمەن بۇركەمەلەنە وتىرىپ, سودىرلار وزگە دىندەر وكىلدەرىن, جۋرناليستەر مەن ەرىكتىلەردى جاپپاي ءولىم قۇشتىرۋدىڭ جانتۇرشىگەرلىك اكتىلەرىن جۇزەگە اسىرۋدا. ءبىز سىزدەرمەن بىرىگىپ, مۇنداي كوزقاراسقا جانە ءدىننىڭ وسىنداي قاسكۇنەمدىكتەرىنە قارسى ورتاق پىكىرىمىزدى ءبىلدىرۋىمىز كەرەك. ولار يراك پەن سيرياداعى سانعاسىرلىق مادەني مۇرالاردى قاساقانا قيراتۋدا. مۇنىڭ ءبارىن ىزگى نيەتتىلىككە جانە ادامگەرشىلىككە قارسى اكتىلەر دەمەسكە لاج جوق.
ونىڭ ۇستىنە قازىرگى زامانعى الەمدە اش جانە جوق-جىتىك ادامدار ازايماي وتىر. بۇگىندە, بۇۇ مالىمەتتەرى بويىنشا, 700 ميلليون بالا مەن ءجاسوسپىرىم كەدەيشىلىك جاعدايىندا ءومىر سۇرۋدە. تاعى 150 ميلليونى – تاستاندى بالالار. مەكتەپتەردىڭ بولماۋىنان 100 ميلليون بالانىڭ ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىكتەرى جوق. 10 ميلليونى ءدارى-دارمەك پەن مەديكامەنتتەر جەتىمسىزدىگىنەن زارداپ شەگۋدە. الەۋمەتتىك قولايسىزدىقتىڭ, ال ودان كەيىن قىلمىستىڭ, الەۋمەتتىك دۇردارازدىقتىڭ, تەرروريزم مەن ەكسترەميزمنىڭ باستاپقى ورتاسى دا مىنە, وسى» دەگەن سوزدەرىن الەم ەستۋى ءتيىس. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمنىڭ بارلىق ءدىن وكىلدەرىن ۇستامدىلىق پەن توزىمدىلىككە, سوعىستار مەن قاقتىعىستاردى توقتاتۋعا, بەيبىتشىلىككە جانە ادامدار اراسىنداعى كەلىسىمگە شاقىردى. مىنە, ادام بالاسىنىڭ جۇدىرىقتاي جەرىمىزدە بەيبىت ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن وسىنداي كەمەل سوزدەر ايتاتىن كورەگەن ادامدار قاجەت. ال قازىر مۇنداي ادامدار جوقتىڭ قاسى. مەن ءوز باسىم بۇعان دەيىن ءدىن تاقىرىبىندا مۇنداي تەرەڭ ءسوزدى ەستىپ كورگەن ەمەسپىن. ەرەكشە ريزا بولدىم.
– قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەن الەمدە يادرولىق سىناققا تىيىم سالۋ جونىندە, جالپى يادرولىق قىرىپ-جوياتىن قارۋلاردى جويۋ تۋرالى الەمدە ءبىرىنشى بولىپ باستاما كوتەرگەنى بەلگىلى. ءسىز بۇل جايىندا نە ايتا الاسىز؟
– ءيا, بۇل تۇرعىدان العاندا قازاقستان الەمدە تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدىڭ ەن باستى ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. ءبىز مۇنى قۋانا قۇپتايمىز. بۇل تۋرالى گازەتتە جازعانبىز. ماسەلەن, وتكەن جىلى حالىقارالىق يادرولىق سىناققا قارسى كۇرەس كۇنى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «اتوم» حالىقارالىق جوباسىنىڭ ءمانى تۋرالى «ءال-يتتيحاد» ءوزىنىڭ وقىرماندارىنا جەتە ءتۇسىندىرىپ بەردى. وسى گازەتتە بەرىلگەن «يادروسىز الەم – بۇل جاھاندىق ماقسات» اتتى ماقالادا «اتوم» جوباسىنىڭ كوزدەگەنى بارلىق ەلدەردىڭ يادرولىق قارۋلاردى جويىپ جانە يادرولىق قارۋلاردى سىناۋدى تولىقتاي توقتاتۋ ءۇشىن حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ بىرىككەن كۇشى قاجەتتىگى باسا ايتىلدى. بۇل كەزگە دەيىن وسى اتوم جوباسىنىڭ ونلاين تىلەكتەر نۇسقاسىندا مۇنى قۋاتتاپ بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن باستاعان 100 شاقتى ەلدەردەن 100 000-نان اسا ادام قول قويعان.
بىزدىڭشە قازاقستان الەمدە بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ جولىندا كەز كەلگەن ەلگە ەرىكتى تۇردە قولداۋ ءبىلدىرۋدىڭ ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. ماسەلەن, سونىڭ ءبىر جارقىن كورىنىسى, 2006 جىلدىڭ 8 قىركۇيەگىندە سەمەي قالاسىندا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى – قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان جانە تۇرىكمەنستان بۇۇ تىعىز ىنتىماقتاسا وتىرىپ, ورتالىق ازيا ايماعىندا يادروسىز الاڭ قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويدى. ءبىزدىڭ گازەت بۇل ماسەلەگە ايرىقشا ىنتامەن قاراپ, مۇنى يادرولىق قارۋلاردى تاراتپاۋ رەجىمىن كۇشەيتۋ جانە تەرروريستەردىڭ قولىنا جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىنىڭ تۇسپەۋىنە قارسى ارەكەت ەتۋدىڭ ناقتى امالى دەپ جازدى. سوندىقتان ءبىز گازەتتە يادرولىق قارۋلاردى قولداناتىن تەرروريستىك ارەكەتتەر حالىقارالىق قاۋىپسىزدىككە تونەتىن ەڭ قاتەرلى شاقىرۋلار ەكەندىگىن جانە الدىن الماسا مۇنداي ارەكەتتەردىڭ بولۋى بۇگىنگى تاڭدا عاجاپ ەمەستىگىن دە اشىق ايتتىق. مۇنى بىرقاتار ەلدەردىڭ جانە تەرروريستىك ۇيىمداردىڭ يادرولىق قارۋلاردى قالايدا قولعا تۇسىرۋگە دەگەن ۇمتىلىسىنان-اق بايقاۋعا بولادى. ويتكەنى, تەررورلىق جانە زورلىق-زومبىلىق جاساۋ جولىن تاڭداعاندار جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلاردى قالايدا, قايتسە دە, قايتكەن كۇندە دە قولىنا تۇسىرمەي تىنبايتىنى انىق. دەمەك, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇل تۇرعىداعى ءىس-ارەكەتى دۇنيە ءجۇزى جاپپاي قولدايتىن ەڭ باستى جانە ەڭ قاجەتتى ءىس-ارەكەت دەپ بىلەمىن.
– ەكسپو-2020 كورمەسى دۋبايدا وتەتىندىگى بەلگىلى. بىلاي قاراساڭىز, ونسىز دا بۇكىل الەمنەن تۋريست تولاستاماي اعىلىپ جاتقان قالاعا مۇنداي كورمە ءۇشىن تالاسۋدىڭ نە قاجەتى بولدى؟ ەكسپو-2020 امىرلىكتەرگە نە بەرەدى؟ ءبىز مۇنى ەكسپو-2017 كورمەسى استانادا وتەتىندىكتەن دە سۇراپ وتىرمىز.
– قازىرگى تاڭدا اراب ەلدەرى تۋرالى جالعان تۇسىنىك تاراپ كەتكەن. تەرروريستەر, ەكسترەميستەر دەسە ارابتاردى ەلەستەدى. ال بۇل مۇلدە قاتە تۇسىنىك قوي. قايداعى ءبىر باسبۇزارلار ءۇشىن بۇكىل اراب حالقىنا كىنا ارتۋعا بولمايدى جانە ول تۋرالى جالعان اقپارات تاراتۋدىڭ ءجونى جوق. دەمەك, اراب ەلدەرىمەن اراعا سىنا قاعىلماۋى ءتيىس. سوندىقتان ءبىز دۇنيە جۇزىنەن ادامدار ەلىمىزگە كوبىرەك كەلىپ, شىنايى احۋالمەن ناقتى تانىسقاندارى ءجون دەيمىز. ءبىزدىڭ ەكسپو-2020 كورمەسىن وتكىزۋدەگى ماقساتىمىز قارجىلىق قوماقتى پايدا تابۋ ەمەس, كەرىسىنشە, بەيبىتسۇيگىش حالىق ەكەنىمىزدى الەم جاقىنىراق تانىسا, كورسە دەگەن يگى دە ىزگىلىكتى اڭساعان ادال ماقسات. ءبىز وسى ەكسپو-2020 كورمەسى ارقىلى قالىپتاسقان تەرىس كوزقاراستىڭ جويىلۋىنا اسەر ەتۋدى قالايمىز.
– قازىر الەمدە وركەنيەتتەردىڭ قاقتىعىسى, دىندەر اراسىنداعى قاقتىعىس دەگەن پىكىر قالىپتاستى, وسىعان ءسىزدىڭ كوزقاراسىڭىز قانداي؟
– سۇراعىڭىز ورىندى. بۇل كىمدى بولسا دا تولعاندىراتىن ماسەلە. الايدا, شىنى كەرەك, وسى قاقتىعىستاردىڭ ءبارى قولدان جاسالىپ وتىر, ويتكەنى, ونىڭ سىرتىندا وسى قاقتىعىستاردان پايدا كوزدەيتىن ارام پيعىلدى جاندار دا جوق ەمەس. جانە ەڭ سوراقىسى, وسى قاقتىعىستاردىڭ ودان ءارى جالعاسۋىنا جول بەرەتىن ادامداردىڭ باسىم بولىپ وتىرعاندىعىندا. ارينە, بۇلارعا قارسى شىعىپ, بەيبىتشىلىكتى جاقتايتىن ادامدار دا بار, بىراق ولار از, سوندىقتان ولاردىڭ ءسوزى ەستىلەر ەمەس. وسى ارادا استانادا ءوتىپ تۇراتىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر سەزىنىڭ ءرولى جوعارى دەمەكپىن. وسىندا ادامدار ورتاق پىكىرگە كەلسە, شەشىلمەيتىن ماسەلە جوق. بۇل تۋرالى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ناعىز ءدىندار ءۇشىن وشپەندىلىك, توزىمسىزدىك, قاتىگەزدىك جانە جاقىنىنا ادىلەتسىز قارىم-قاتىناس مۇلدە جات قاسيەت ەكەنى تۋرالى سىزدەردىڭ ورتاق پىكىرلەرىڭىز كەز كەلگەن ۇرىس-كەرىس پەن جانجالدى تەجەۋدىڭ شەشۋشى فاكتورىنا اينالۋى مۇمكىن» دەدى. مىنە وسىنىڭ ءبارىن ءبارى ۇعىنسا ەكەن.
– وسى ارادا اتالعان سەزد جۇمىسى, ودان العان اسەرلەرىڭىز جايىندا تولىعىراق اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز؟
– بۇل سەزدىڭ نەگىزگى ماقساتىنا ساي ۇنقاتىسۋ جولىمەن ادامدار ورتاق كەلىسىمدى, بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ ءۇشىن ءبىر پىكىرگە كەلەدى. ونىڭ ناتيجەسى الەمدەگى قازىرگى بەلەڭ العان ءدىني, ساياسي كەلەڭسىزدىكتەردى توقتاتۋعا سەبەپ بولادى دەپ ويلايمىن. قاراڭىزشى, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرى ورتاق ۇستەلدە باس قوسىپ, قاراما قارسى وتىرىپ ادامزات ءۇشىن ەڭ كۇردەلى دە, قيىن ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋعا اتسالىسىپ جاتقانى قانداي كەرەمەت! مۇنداي كورىنىس باسقا ەلدەردە جوق. سونىڭ دالەلىندەي, سەزد بارىسىندا ءدىننىڭ اتىن جامىلىپ, وزدەرىنىڭ تەرىس پيعىلدارىن جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان ءتۇرلى اعىمدار مەن ۇيىمداردىڭ ارەكەتتەرىنە تويتارىس بەرىپ, توسقاۋىل قويۋ ماسەلەسى ايتىلدى. سونىمەن قاتار, قانداي دا ءبىر ءدىن بولماسىن, ولاردىڭ نەگىزىندە تەرروريستىك, ەكسترەميستىك ويدىڭ جوقتىعى, بارلىق ءدىننىڭ ورتاق ماقساتى – ادامزاتقا ىزگىلىك ءدانىن سەبۋ, بەيبىتشىلىككە شاقىرۋ ەكەندىگى ايتىلدى. سەزدە سويلەگەن ادامداردىڭ ءبارى جاماندىققا جول بەرمەۋ قاجەتتىگىن باسا ايتتى. بۇعان كەلىسپەسكە امال جوق. سوندىقتان دا, وسى ايتىلىپ جاتقان ماسەلەلەردىڭ ءبارىن ءبىرىن قالدىرماي بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى دۇنيە ءجۇزىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تاراتۋى قاجەت. وسىنى الەم حالقى ەسكەرسە الەمدەگى بارلىق ءدىن وكىلى ءبىر جەردە ەش كەدەرگىسىز, كيكىلجىڭسىز تاتۋ-ءتاتتى دە بەيبىت ءومىر سۇرە الادى. مۇنىڭ ءبىر جارقىن كورىنىسىن سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدەن تابۋعا بولادى.
– ال اراب ەلدەرى اراسىنداعى ءاۋىزبىرشىلىكتىڭ جوقتىعىنا نە سەبەپ؟
– بۇل سۇراق ءبىزدىڭ جاندى جەرىمىزگە تيەتىنى ءسوزسىز. اراب ەلدەرىنىڭ اراسىندا, ياعني مەملەكەت باسشىلارى اراسىندا ارقاشان تۇسىنبەۋشىلىكتەر ورىن الىپ تۇراتىنى جاسىرىن ەمەس. مۇنىڭ سالدارى قاراپايىم ادامدارعا, جالپى اراب ەلدەرىنە اسەرىن تيگىزەتىنى انىق. سوندىقتان بۇل سۇراققا بايلانىستى ولاي نەمەسە بۇلاي دەپ تولىققاندى ايتۋ قيىن.
– بۇگىندە, ءوزىڭىز دە جاقسى بىلەسىز, يگيل ماسەلەسى بۇكىل الەمدى الاڭداتىپ وتىر. وعان قارسى اراب الەمىنىڭ بىرىككەن قارۋلى كۇشتەرى قارسى كۇرەسۋدە. الايدا, حالىقارالىق كواليتسيانىڭ بۇل ىستەگى ءرولى ءالسىز دەگەن پىكىر ايتىلادى. وسىعان قالاي قارايسىز؟
– راسىندا, يگيل ماسەلەسى بار حالىقتىڭ باس اۋرۋىنا اينالعانداي. سوعان بايلانىستى و باستا ولارعا قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ ءۇشىن حالىقارالىق كواليتسيا كۇشى قۇرىلعان كەزدە ءبىر ورتاق كەلىسىم بار ەدى. الايدا, اۋە كۇشتەرىن پايدالانۋ كەزىندە باتىس ەلدەرى الگى اتالعان ورتاق كەلىسىم تالاپتارىن ورىندامادى. اسىرەسە, بۇل ورايدا اقش سوزىندە تۇرمادى. يگيل-گە قارسى كۇرەس جۇرگىزەتىن يراك اسكەرىنە كەلىسىلگەن قارۋ-جاراقتى اقش بەرمەي قالدى. سونىڭ سالدارىنان حالىقارالىق كواليتسيا مىندەتىن اتقارا المادى.
– استانا تۋرالى اسەرىڭىز قانداي؟
– مەن ءۇشىن ەڭ ءبىر جاقسى سۇراق وسى. ويتكەنى, قازاقستان, ونىڭ ەلورداسى – استانا قالاسى تۋرالى ءبىراز دۇنيەنى تانىپ, ءبىلىپ قالدىم. استانا ماعان ەرەكشە ۇنادى. اسىرەسە, ادامدارى وتە قوناقجاي ەكەن. ءبارى سونداي كوڭىلدى ءارى مەيىرىمدى كورىنەدى. استانا قالاسى تۋريستەر ءۇشىن دەمالۋعا كەلىپ, تاپتىرماس تاماشالايتىن جەر ەكەن. كوشەلەرى تاپ-تازا, القىزىل گۇلدەر مەن جاسىل جەلەككە بولەنگەن. ال الىپ عيماراتتارىنىڭ ساندىلىگى مەن كەلىستى ساۋلەتى كەرەمەت اسەر قالدىرادى. اۋا رايى ىستىق ەمەس, اشىق. ءبىزدىڭ ابۋ-ءدابيدىڭ اۋا-رايى وتە ىستىق. وندا ادامدار سانى دا, سالىنعان بيىك عيماراتتار قاتارى دا وتە كوپ جانە تىعىز ورنالاسقان. ال استانادا كەڭ تىنىستاپ, ەمىن-ەركىن ءجۇرۋ دەگەن جاننىڭ راحاتى.
– گازەتكە قىزمەتكە كەلەتىن جۋرناليستەر شەتەلدەن ءبىلىم الىپ كەلە مە؟ جالپى, شەتەلدە وقىپ, ءبىلىم الا ما؟
– ءبىزدىڭ جۋرناليستەردىڭ ءبارى وزىمىزدە وقىپ, ءبىلىم الادى. مەن, مىسالعا, ءوزىم 1994 جىلى بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جانە بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىردىم. باسقالار دا سولاي.
– جوعارىدا رەداكتسيادا 95 جۋرناليست قىزمەت ىستەيدى دەدىڭىز. سولاردىڭ قانشاسى قىز بالا؟
– ول جۋرناليستەردىڭ 30 پايىزدايى قىز-كەلىنشەكتەر.
– كەيىنگى عاسىرلاردا, اسىرەسە, وتكەن عاسىر مەن جاڭا باستالعان ءححى عاسىردا مۇسىلمان الەمى حريستيان الەمىمەن ءباسەكەدە نەگىزىنەن ۇتىلىستا كەلەدى دەگەن ءپىكىر بار. ءسىز وسىمەن كەلىسەسىز بە؟ ەگەر كەلىسسەڭىز, بۇل ارتتا قالۋشىلىقتىڭ سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– وتكەن حح عاسىردا باتىس الەمى دامۋ جاعىنان الدا كەلە جاتقان ەدى. ال بۇگىندە مۇسىلماندار, ونىڭ ىشىندە اراب حالقى دامۋدىڭ بارلىق سالاسى بويىنشا تىڭ ارەكەت ەتىپ, العا شىعا باستادى. ارينە, ءبىزدىڭ تولىققاندى وراسان زور جەتىستىكتەرگە يەك ارتۋىمىز ءۇشىن ءالى دە ۋاقىت كەرەك شىعار, دەگەنمەن, ەندىگى كەزەڭدە باسەكەلەستىكتە بوي بەرمەيتىنىمىز شىندىق سەكىلدى. مەن بۇل ارادا ءباا تۋرالى ايتىپ وتىرمىن. ماسەلەن, 2021 جىلى ءبىز مارس عالامشارىنا ۇشا الاتىن ءوزىمىزدىڭ جەر سەرىگىمىزدى دايىن ەتپەكپىز. بۇعان قازىر جاعدايىمىز بار. ارينە, بۇل بىرقاتار ەلدەردى تاڭ قالدىراتىن جاڭالىق ەكەنى راس. دەگەنمەن, ءباا الەمدە عارىشقا ۇشۋ دايىندىعى بويىنشا التىنشى ورىندا تۇر. ءبىزدىڭ ەلدە ادامداردىڭ ساۋاتتىلىق دەڭگەيى جوعارى. وقىماي قالاتىن ادام جوق, وقۋ ءار ادام ءۇشىن مىندەتتىلىك بولىپ تابىلادى. مەملەكەت تاراپىنان اشىلعان جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقۋ تەگىن, ال جەكەمەنشىك ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقۋ اقىلى.
بۇدان كەيىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ باسشىسى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ كەلگەن قوناققا كوپتەگەن سۇراقتارعا سالماقتى جاۋاپ قايتارعانى ءۇشىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. «ءبىزدىڭ ەلباسىمىز تۋرالى ايتقان پىكىرلەرىڭىزگە راحمەت. ءبىزدىڭ ەلىمىز ەۋروپا مەن ازيانى جالعاستىرىپ تۇر. ءبىزدىڭ ەلىمىز باتىس پەن شىعىستى بىرىكتىرىپ تۇر. ءبىزدىڭ ەلىمىز بارشا دىندەردىڭ توعىسىندا تۇر. قازىر الەمدەگى بارلىق ءدىننىڭ باسىن قوسىپ, ءبىر ۇستەلدىڭ باسىنا جينالاتىنداي قازاقستاننان باسقا لايىقتى جەر جوق جانە بۇل ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتىپ بەرە الاتىنداي نازارباەۆتان وزگە ادام جوق. سونىڭ وزىندە دە ءبىز قاسيەتتى ءدىنىمىز يسلام ەكەنىن الدىمەن ايتامىز.
سىزگە جۋرناليست رەتىندە ايتار ءبىر جايت, ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز قاعباعا بارعاندا جاڭبىر جاۋعان. الەمدە ەڭ ءبىر قيىن ماسەلەلەر تۋىنداعاندا نۇرسۇلتان نازارباەۆقا قولقا سالىناتىنى جانە بەلگىلى. ۋكراينادا جاعداي ۋشىققاندا سوناۋ مۇحيتتىڭ ار جاعىنداعى ەڭ قۋاتتى مەملەكەت اقش باسشىسى باراك وبامانىڭ ءوزى حابارلاسىپ, مىنا كورشى ەل بيلىگىنە ىقپال ەتۋ جونىندە ءوتىنىش ءبىلدىردى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قول جەتكەن زور جەتىستىكتەر كوپ. الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ ءۇش تولقىنىن ءبىز ەڭسەردىك. قازىر دە تاعى ءبىر سىناققا كەز بولىپ وتىرمىز. بىزگە مۇناي مەن گاز باعاسىنىڭ تومەندەۋى قاتتى اسەر ەتتى. سونىڭ وزىندە دە قازاقستاندا جۇمىس ورىندارىن, جالاقىنى, زەينەتاقىنى قىسقارتۋ سەكىلدى شەشىمدەر قابىلدانعان جوق. ەڭ باستىسى, ەلدە تىنىشتىق قالىپتاسىپ وتىر. مۇنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ەلدىڭ بولاشاعى جارقىن دەگەن سەنىمدى ۇيالاتادى. وسىلاردىڭ ءبىر سەبەبى بىزگە اراب ينۆەستورلارىنىڭ كومەكتەسىپ وتىرعاندىعى دەيمىز. اراب الەمىنە ءبىز ۇلكەن قۇرمەتپەن قارايمىز. بىزگە قاسيەتتى ءدىنىمىزدى سىيلاعان ۇلت رەتىندە قۇرمەتتەيمىز. باتىسپەن باسەكەلەستىكتە اراب الەمىنىڭ جارقىن مىسالى – دۋباي. ەل امان بولسىن, جۇرت تىنىش بولسىن», دەدى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
ءوز كەزەگىندە مۇحاممەد ءال-حاممادي «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى باسشىسىنىڭ شاقىرتۋىنا العىسىن ءبىلدىرىپ: «وسىندا كەلىپ وتىرعانىم مەن ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە. ەندى مەن ءۇشىن بۇل كەزدەسۋ ءومىرىمنىڭ ۇمىتىلماس ءبىر مازمۇندى ءساتى بولىپ قالاتىنى انىق. ءدىنى, تىلەگى ءبىر باۋىرلاس ەلدەردىڭ دوستىعى, ىنتىماقتاستىعى ۇزىلمەسىن», دەدى.
سۇحباتتى جازىپ العان
الەكساندر تاسبولاتوۆ, ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ.