رەسپۋبليكاداعى جايىلىم ونىمدىلىگى مەن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى كوڭىل كونشىتەرلىك دەڭگەيدە ەمەس. اسىرەسە, ەڭ قولايسىز جاعداي ماڭعىستاۋ وڭىرىندە قالىپتاسقان. قولدانىستاعى جايىلىم ساپاسىنىڭ جىل وتكەن سايىن تومەندەۋى, توزۋ دەڭگەيىنىڭ ارتۋى, ءىشىنارا قۋاڭشىلىققا ۇرىنۋى, شابىندىقتاردىڭ ماردىمسىز ونىمدىلىگى جانە باسقا فاكتورلار ەلىمىزدەگى تابيعي مۇمكىندىكتى تولىق يگەرۋگە شەكتەۋ بولىپ تۇر.
جاقسى جەر تاپشى
جاقىندا «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇلتتىق كومپانياسى» اق جۇرگىزگەن عارىشتىق مونيتورينگ دەرەكتەرىنە سۇيەنگەن «Energyprom.kz» اگەنتتىگىنىڭ زەرتتەۋ اقپاراتتارى جاريالاندى. زەرتتەۋ قورىتىندىسىنا زەر سالساق, 2023 جىلى ەلدەگى بارلىق جايىلىمدىق جەردىڭ 87,2%-ى ناشار جانە وتە ناشار جاعدايدا ەكەن. 80,8 ملن گەكتار جەر كولەمىنىڭ 70,5 ملن گەكتارىنىڭ جاي-كۇيى ناشار. جاعدايى قاناعاتتانارلىق جايىلىمدار ۇلەسى – نەبارى 10,2%. جاقسى دەگەن جەرلەردىڭ ءوزى 2,1% عانا, وتە جاقسىلارى – 0,5%. ماسەلەن, وتكەن جىلى 17 وبلىستىڭ 15-ىندە وسىمدىكتەرى جوق نەمەسە جاعدايى ناشار نەمەسە وتە ناشار جايىلىمداردىڭ ۇلەسى 80%-دان, ال 10-ىندا 90%-دان جوعارى بولعان. ەڭ ناشار جاعداي ماڭعىستاۋ وبلىسىندا ورىن العان. انىقتاپ ايتساق, وسى ءوڭىردىڭ بارلىق اۋىل شارۋاشىلىعى جەرىنىڭ 99,4%-ى ناشار كۇيدە. مۇنداي كەلەڭسىزدىك زاڭ تالاپتارى مەن عىلىمي ۇسىنىستاردىڭ ورىندالماۋىنان, جايىلىمدىق جەرلەردى ورنىقتى باسقارۋ مەن پايدالانۋداعى ۇيلەسىم مەن جۇيەنىڭ جوقتىعىنان تۋىنداپ وتىر.
بۇل – ەلدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ, مال ونىمدەرىن ءوندىرۋ مەن ەكسپورتتىق الەۋەتتى ارتتىرۋ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ, حالىقتىڭ تۇرمىس دارەجەسىن كوتەرۋ جانە ەۋرازيا كەڭىستىگىندە كوشباسشى ورىنعا يە بولۋ ماقساتىن ىسكە اسىرۋعا قولبايلاۋ. سونداي-اق ساراپشىلار الداعى ۋاقىتتا ەل اۋماعىندا جاھاندىق قليماتتىڭ قۋاڭشىلىق جاعدايى بەلەڭ الاتىنىن, شولەيتتەنۋ ءۇردىسىنىڭ جانە سۋ تاپشىلىعىنىڭ كۇشەيەتىنىن بولجاپ وتىر. ال وسى قالىپتاسقان ءۇردىستى جاقسارتۋعا جانە تابيعاتتىڭ قولايسىز جاعدايىنا بەيىمدەلۋگە باعىتتالعان ماقساتتى ءىس-شارالار جوقتىڭ قاسى.
باسقارۋدى رەتتەگەن ءجون
جايىلىمداردى پايدالانۋدىڭ ورنىقتى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن تابيعي بايلىققا, اسىرەسە جەر يگەرۋ, جايىلىم جانە سۋ رەسۋرستارىنا كوزقاراستى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ قاجەت. ەلدىڭ جايىلىم رەسۋرستارى – مال شارۋاشىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن ازىق كوزى عانا ەمەس, رەسپۋبليكامىزعا ءتيىستى باي فاۋنانىڭ مەكەندەيتىن جانە الۋان ءتۇرلى قۇندى فلورانىڭ وسەتىن ورنى. بۇگىندە جايىلىمنىڭ بارلىق اۋماعى 184,3 ملن گەكتار, ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەر – 71,9 ملن, قوعامدىق جەرلەر – 21,3 ملن, مەملەكەتتىك قوردا – 63,9 ملن, ورمان قورى مەن ەرەكشە قورعالاتىن اۋماق جەرلەرى – 9,8 ملن گەكتار. سوڭعى جىلدارى رەسپۋبليكامىزداعى مال باسىنىڭ باسىم بولىگى اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جانە اۋىل ماڭىنداعى قوعامدىق جايىلىمداردا جايىلادى. مالدى شالعاي جايىلىمدارعا شىعارۋدى تەك ساناۋلى ءىرى اگروقۇرىلىمدار عانا جۇزەگە اسىرادى, شاعىن فەرمەرلەر مەن جەكە ءۇي شارۋاشىلىقتارىنىڭ مالى ەلدى مەكەندەرگە جاقىن قوعامدىق جايىلىمداردا ءجۇر. ول جەرلەردە جايىلىمعا تۇسەتىن جۇكتەمە مولشەرى ۇسىنىلعان نورماتيۆتەن 3-10 ەسەگە دەيىن ارتىق, ياعني ءبىر سيىر جايىلاتىن جەرگە 10 سيىرعا دەيىن جايىلادى. ناتيجەسىندە, جەر تاقىرلانىپ, وسىمدىكتەردىڭ ءوز تۇقىمىنان كوبەيۋ مۇمكىندىگى شەكتەلىپ جاتىر. جاقىن جايىلىمداردا وسىنداي اپاتتى جاعداي قالىپتاسىپ جاتقان كەزدە, مەملەكەتتىك قوسالقى جەرلەر مەن ورمان قورىنداعى جايىلىمداردا مال جەۋگە جارامايتىن ءشوپ قاۋلاپ ءوسىپ, ءورت شىعۋ قاۋپىن ۋشىقتىرىپ, نەشە ءتۇرلى زيانكەستەردىڭ ۇياسى بولىپ جاتىر. ال ۇزاق ۋاقىت مال تۇياعى تيمەگەن جايىلىمدار ەكولوگيالىق تۇتاستىعىنان ايىرىلىپ, مال جايۋعا جارامدىلىعىن جوعالتاتىنى عىلىمي دالەلدەنگەن جايت.
مۇنداي كەلەڭسىز جاعدايلاردىڭ سەبەبى – جايىلىم رەسۋرستارىن باسقارۋداعى ۇيلەسىمدىلىكتىڭ جوقتىعى. ەلىمىزدە جايىلىمى بار جەرلەر ءارتۇرلى مينيسترلىكتەر قاراماعىندا. كوبى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاراستى. ورمان قورى جايىلىمدارى مەن ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتارداعى جايىلىمدار ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنە قارايدى. مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قور جەرلەرىندەگى جايىلىمدار جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىككە باعىنىشتى. جايىلىمداردى باسقارۋدىڭ مۇنداي شاشىراڭقى جۇيەسى ۆەدومستۆوارالىق مۇددە مەن وكىلەتتىكتەردىڭ قايشىلىعىنا تاپ بولىپ تۇر.
ءتيىمدى شەشىمدەر
جايىلىمدىق جەردى جۇيەلى پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ باستى شەشىمى – ءار اۋىلدىق وكرۋگتە نەمەسە اۋداندا «جايىلىم تۋرالى» زاڭنىڭ 9-13-باپتارىنىڭ تالاپتارىن باسشىلىققا الىپ, جايىلىم تۇرلەرىنە سايكەس بەلگىلەنگەن عىلىمي نەگىزدەلگەن جۇكتەمەلەردى ەسكەرە وتىرىپ, «جايىلىمداردى ورنىقتى باسقارۋ مەن ولاردى پايدالانۋدىڭ جوسپارلارىن» بەكىتىپ, ناقتى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ. نەگىزىنەن بۇل زاڭ اياسىندا مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە قاجەتتى مال ازىعىن قامتاماسىز ەتۋ جانە جايىلىمداردىڭ توزۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن بەس جىل كەزەڭگە بەكىتىلگەن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكت رەتىندە قاراستىرىلعان. جايىلىمدى باسقارۋ جانە ولاردى پايدالانۋ جونىندەگى جوسپاردى ازىرلەۋ كەزىندە ءتيىستى اۋماقتاردا مال جايۋ ءداستۇرى مەن جايىلىم رەسۋرستارىنىڭ مۇمكىندىگى تولىعىمەن ەسكەرىلۋى ءتيىس. وسىعان سايكەس جايىلىمدى پايدالانۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەرى, ونىڭ ازىقتىق قورى تاپشى بولعان جاعدايدا پايدالانىلماي جاتقان جەرلەردى, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك جەر قورىنداعى جايىلىمدى اينالىمعا ەنگىزۋ جانە توزعان جايىلىمداردى قالپىنا كەلتىرۋ مەن جايىلىم ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ بويىنشا ناقتى ءىس-شارالار قاراستىرۋ كەرەك.
وزىق تاجىريبەلەردىڭ ءبىرى – «قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءوندىرىسى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى» عالىمدارى ماڭعىستاۋ وڭىرىندە جۇرگىزگەن يننوۆاتسيالىق جوباسى. جوبادا ەڭ ناشار جاعدايداعى ماڭعىستاۋ وبلىسى ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ جايىلىمدارىن ورنىقتى باسقارۋ مەن پايدالانۋدىڭ 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان جوسپارى دايىندالعان. الدىمەن گەوبوتانيكالىق زەرتتەۋ اياسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىندەگى جايىلىمداردىڭ ازىقتىق قورى قولداعى بار مالدىڭ قاجەتتىلىگىن تەك 48%, ال قوعامدىق جايىلىمدار 12% عانا قامتاماسىز ەتەتىندىگى انىقتالعان. وڭىردە مال شارۋاشىلىعىن قالىپتى دامىتۋعا 9 ملن تونناعا جۋىق مال ازىعىن قامتۋ ءۇشىن قوسىمشا 1,2 ملن گەكتار جايىلىم قاجەت ەكەنى ەسەپتەلگەن. ول ءۇشىن عالىمدار تاراپىنان مال باسىنىڭ باسىم بولىگىن وبلىستىڭ مەملەكەتتىك قورىنداعى 8,6 ملن گەكتار جەردىڭ جايىلىمدىق القابى مەن ءۇستىرت مەملەكەتتىك تابيعي قورىعىنىڭ جەرىنە جازعى ماۋسىمدا جايىلىمعا شىعارۋ ۇسىنىلعان. وسى ۇسىنىسپەن مالعا قاجەت سۋاتتاردى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن گيدروگەولوگيالىق زەرتتەۋ نەگىزىندە قۇدىق جانە سكۆاجينالار قازۋدىڭ جانە وزەن, بۇلاق تاعى دا باسقا جەرگىلىكتى سۋ كوزدەرىن ءتيىمدى پايدالانا وتىرىپ, سۋارمالى شابىندىقتار مەن جايىلىمدار جاساۋدىڭ كارتا كەستەسى جاسالدى. ولاردى ىسكە اسىرۋعا كەرەكتى قارجى مولشەرى انىقتالدى.
ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ يگىلىگى
وسى ماسەلەنى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى تارتۋ ارقىلى شەشۋگە بولاتىنى ءىس جۇزىندە دالەلدەنگەن. مىسالى, عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن قاراعاندىنىڭ شەت اۋدانىندا ىسكە اسىرعان دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ «قۋاڭ جەرلەردى باسقارۋ» جوباسىنىڭ ناتيجەلەرى وسىنىڭ ناقتى دالەلى. جوبا اياسىندا 35 مىڭ گەكتار جەرگە ەركەكشوپ, جوڭىشقا, سيىرجوڭىشقا, تارلاۋ سياقتى كوپجىلدىق شوپتەر ەگىلدى. ولار دەگراداتسياعا ۇشىراپ, بوس جاتقان قۋاڭ جەرلەردەن گەكتارىنا 1,5-2,0 توننادان ساپالى پىشەن دايىنداۋعا مۇمكىندىك بەردى. ناتيجەسىندە, شارۋالار مال ازىعىنىڭ جەتكىلىكتى قورىنا قول جەتكىزدى, ال ارتىلعانىن ساتتى. ەت-ءسۇت ءوندىرۋ جوباعا دەيىنگى ۋاقىتپەن سالىستىرعاندا ءۇش ەسەگە جۋىق ارتتى. قازىر ەڭ قۋاڭشىلىق ايماقتا ورنالاسقان شەت اگرارلىق سالاسى ورنىقتى دامىعان, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىس دارەجەسى جاقسارعان ىرگەلى اۋدانداردىڭ بىرىنە اينالدى.
عالىمدار ەسەبى بويىنشا التايدان اتىراۋعا دەيىن سوزىلىپ جاتقان ۇلى دالادا 9 ملن, وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-شىعىس وڭىرلەرىنىڭ تاۋ بوكتەرىندەگى جانە سۋارمالى جەرلەرىندە 1 ملن گەكتارعا جۋىق كوپجىلدىق مال ازىعى داقىلدارىن ەگۋگە بولادى. اقش عالىمدارىمەن جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەر قۋاڭ جەرلەردە ەگىلگەن كوپجىلدىق شوپتەردىڭ ءار گەكتارى جىل سايىن اۋادان 4, ال سۋارمالى جەرلەردە 40 تونناعا دەيىن كومىرقىشقىل گازىن سىڭىرەتىنىن كورسەتتى.
بيىلدان باستاپ عىلىم قورىنىڭ قارجىسى اياسىندا الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانىنداعى «ميت گرۋپ» كومپانياسىمەن بىرلەسىپ, «مال ازىعى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىن جاسىل تەحنولوگيالاردى قولدانا وتىرىپ ەسەلەپ ارتتىرۋ» يننوۆاتسيالىق جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. جوبادا توزىعى جەتىپ پايدالانىلماي جاتقان جەرلەردە ءبىرىنشى جىلى جوڭىشقا جانە سيىرجوڭىشقا داقىلدارىن قوناق داقىلىمەن قوسا كەڭ قاتارلى بۇركەمە ەتىپ سەبۋ قولدانىلدى. وسى ءادىس القاپ ونىمدىلىگىن ەكى ەسە ارتتىرادى دەگەن ءۇمىت بار.
ايبىن تورەحانوۆ,
پروفەسسور