ول ءوزى كوزگە كوپ كورىنبەگەنمەن, وزگەلەر ونى جاقسى تانىعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى بولدى. ەل ىشىندە ونىڭ ەسىمىن بىلمەيتىندەر كەم دە كەم ەدى. بۇل, بالكىم, دۇيسەتاي بەكەجانوۆتىڭ رەسپۋبليكانى ۇزاق جىل باسقارىپ, ەلى مەن جەرىن كوركەيتۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان باسشى, كەمەل ويدىڭ يەسى, اقىل-پاراساتى مەن عىلىم-ءبىلىمى تولىق ۇشتاسقان جان, كەڭ كولەمدى مەملەكەت قايراتكەرى د.ا.قوناەۆقا ەڭ جاقىن جۇرگەن ادام بولعاندىعىنان دا سولاي شىعار. ال باسقالار ونىمەن قارىم-قاتىناس ورناتىپ, جاقسى بولۋعا تىرىساتىن. ويتكەنى دۇيسەتاي ارقىلى ديمەكەڭە اپارار جولدىڭ ەسىگى اشىلاتىن-دى.
ال مەنىڭ بۇل ادامدى جاقىننان تانىپ, جاقسىراق بىلۋىمە كەلەتىن بولساق, تاعدىر ءبىزدى ويلاماعان جەردەن ونىڭ تۋعان اۋىلىنداعى اياۋلى اناسىنىڭ ۇيىندە جولىقتىردى. الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنى. ماتاي مەكتەبىن (قازاق تەمىر جولى بويىنداعى № 258 ورتا وقۋ ورنى) ءبىتىرىپ, اۋدان ورتالىعى ‒ جانسۇگىروۆ كەنتىنە كەلدىم. وسىنداعى اقسۋ اۋداندىق ء«ومىر نۇرى» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا جۇمىسقا تۇردىم. جازىپ-سىزىپ جۇرگەن سوڭ, جۋرناليست بولۋعا بەكىنگەن سوڭ, العاشقى قادامىمدى وسىننان باستاعاندى ءجون كوردىم. ونىڭ ۇستىنە ول كەزدە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن ەكى جىل جۇمىس ىستەپ كەلۋ ءوتىلى بولۋى كەرەك دەگەن تالاپ قويىلعان-دى.
جۇمىسقا كىرىسپەس بۇرىن تۇراتىن جەرىمدى تاۋىپ الايىن دەپ, ونى ىزدەۋدى پوسەلكەگە تالدىقورعاننان كەلە جاتقان جولمەن كىرەتىن جاقتاعى ءبىرىنشى كوشەدەن باستادىم. العاشقى ءبىر-ەكى ۇيدەن ءوتىپ بارىپ, سول جاقتاعى قىزىل شاتىرلى, اۋلاسى كەڭ, ۇلكەنىرەك جايعا كەلىپ توقتادىم. ول ءۇيدىڭ ەسىگىنىڭ الدىن سىپىرىپ, كىشكەنە نەمەرەسىن جەتەكتەپ, كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىگىن جاساپ جۇرگەن اق جاۋلىقتى كەيۋانا ماعان قاراپ:
‒ شىراعىم, قايدان كەلەسىڭ, كىمدى ىزدەپ ءجۇرسىڭ, ‒ دەپ سۇرادى.
مەن پاتەر ىزدەۋشىمىن دەيمىن. وسى توڭىرەكتەن باستاپ, ءبىراز جەردى شولىپ وتپەكشى بولعانىمدا اياعىم بەرى تارتا بەرگەنىن ايتتىم. ول مەنىڭ باس-اياعىما دەيىن شولىپ قاراپ, بارلاپ العان سوڭ:
‒ ە, وندا دۇرىس كەلدىڭ. بىزگە دە سەرىك بولارلىق ءبىر كومەكشى كەرەك بولىپ ءجۇر ەدى, ‒ دەدى اعىنان جارىلىپ.
مەنىڭ مىندەتىمە وسى اۋلانى سىپىرىپ, تازا ۇستاۋ, جاقىن جەردەگى قۇبىردان اۋىزسۋ اكەلىپ تۇرۋ, دۇكەنگە نانعا بارۋ, ت.ب جاتادى ەكەن. قۋانىپ كەتتىم. ۇلكەن كىسىگە قولعابىسىم تيسە, ونىڭ نەسى ايىپ دەگەن ويمەن راحمەتىمدى جاۋدىرىپ, جۇگىرىپ بارىپ قول جۇگىمدى اكەلىپ, ۇيگە كىرىپ الدىم. سويتسەم, بۇل ءۇيدىڭ يەسى دۇيسەتاي اعانىڭ اناسى رىستى اپاي بولىپ شىقتى. ول مۇندا كىشى قىزىنان تۋعان نەمەرەسى ‒ ماراتتى باعىپ, ءۇي-جايعا قاراپ وتىرعان سىڭايلى. ال ءماريا اپكە كۋرورتقا كەتكەن. ۇلكەن قىزى ‒ ساليحا قىزىلتۋ كەڭشارىندا تۇرادى ەكەن. ول كىسىنىڭ كۇيەۋى سەيدۋالي مۇقاجانوۆ اتالعان شارۋاشىلىقتىڭ ءبىر بولىمشەسىن باسقارادى. «ال دۇيسەتاي الماتىدا, قوناەۆتىڭ قاسىندا, جۇمىستا», ‒ دەدى اپاي.
باستاپقىدا بۇعان ءمان بەرگەم جوق. اۋىلداعى اپالاردىڭ ءبارى دە بالالارىنىڭ الماتىدا جۇمىس ىستەيتىنىن مارتەبە كورەتىن كەز. سول سەبەپتى دابىرايتىپ ايتقان بولار دەدىم دە قويدىم. ول كىسىنىڭ ءسوزىنىڭ شىنايىلىعىنا ءماريا اپكە كۋرورتتان كەلگەن سوڭ بارىپ كوز جەتتى. اعانىڭ وتباسى, قىزمەتى جايىندا تولىعىراق بىلە باستادىق.
ءسويتىپ, ءومىر جولىمنىڭ قاي جاقتان اشىلارىن, قالاي باستالارىن ويلاپ, الاڭ كوڭىلمەن جۇرگەنىمدە تاعدىر مەنى بۇرىن كورمەگەن, بىلمەگەن, بىراق ءجۇزى جىلى, جۇرەگى ىزگى, جاقسى ءبىر جانداردىڭ قۇشاعىنا سالدى. رىستى اپام مەنى ءوز بالاسىنداي كورىپ, باۋىرىنا باستى, ال دۇيسەتاي اعاعا ءىنى بولدىم. ول اۋىلدا تۇراتىن اناسىن ىزدەپ, كەلىپ تۇراتىن. مۇندا ونى اۋدان باسشىلارى كۇتىپ الىپ, شىعارىپ سالىپ جۇرگەنىن تالاي كوردىم. سونداي ءبىر كەلىسىندە رىستى اپام وعان مەنى ايتىپ, تابىستاپ جاتتى. «مىنا بالام بيىل ينستيتۋتقا وقۋعا بارادى, بىراق الماتىدا ەشكىمى جوق, وعان كومەك قولىن سوزىپ, باس-كوز بول», دەدى. ال ول بولسا, اناسىنىڭ ءسوزىن قابىل الاتىنان ءبىلدىرىپ, باسىن يزەپ, ك ۇلىمسىرەدى.
اۋەلى ءبىر اللانىڭ ارقاسىندا, سونان سوڭ وسىنداي تىلەكشىلەرىم بولعاندىقتان با, سول جىلى مەن شىنىندا دا وقۋعا ءتۇسىپ كەتتىم. ءوزىم دە تالاپتانىپ, ەمتيحاندارعا جاقسى دايىندالعان ەدىم. ناتيجەسىندە, قازمۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى اتاندىم. العاشقى جىلى ءبىرىنشى كۋرس ستۋدەنتتەرىنە جاتاقحانادان جايلى ورىن تيە بەرمەيتىن. جاتاقحانانىڭ جەرتولەسىندە ون بەس بالا بىرگە تۇرىپ جاتتىق. جاتاتىن جەرىمىز بار دەگەنى بولماسا, ساباققا دايىندالۋعا جاعداي جوق. وندايدا ءبارىمىز جاتاقحانانىڭ وقۋ زالىنان تابىلاتىنبىز. ول جەردە وقىعان-توقىعانىمىزدى ۋنيۆەرسيتەتكە بارعان سوڭ ونداعى ۇلكەن كىتاپحانانىڭ بۇرىش-بۇرىشىندا وتىرىپ, قايتالاپ, پىسىقتايمىز. قالىپتى تىرلىك, ستۋدەنت ءومىرى. كونەسىڭ...
ءسويتىپ جۇرگەندە ءبىر كۇنى دۇيسەتاي اعانىڭ ءوزى مەنى ىزدەپ, جاتاقحاناعا كەلىپتى. بۇل بىلاي بولعان ەدى. ءبىرىنشى كۋرستى بىتىرەر جىلى ازداپ اۋىرىپ قالدىم دا, اۋرۋحانادا جاتتىم. مۇندا ماعان كەلگەن الدوڭعار, ءمادي اتتى كۋرستاستارىم (الدوڭعار بەرماحانوۆ ‒ جۋرناليست, باسپاگەر بولدى, ەندى ومىردەن وزعان وعان يمان بايلىعىن تىلەيمىن, ال ءمادي ايىمبەتوۆ ‒ جازۋشى, قازىر ول بەلگىلى قازاق قالامگەرلەرىنىڭ قاتارىنان) الگى حاباردى جەتكىزدى.
‒ كىم ەكەندەرىن ايتپادى ما؟ ‒ دەيمىن.
‒ جوق, ءا, ‒ دەيدى ولار. ‒ بايقاعانىمىز, ۇزىن بويلى, اق سارى كەلگەن بەيتانىس ەكى ادام. سەنى سۇرادى, ال وزدەرى جايىندا ايتپادى.
ىشىمنەن وي ءتۇيىپ, كىم ەكەندەرىن بىلگەندەيمىن. اۋرۋحانادان شىققان سوڭ, دۇيسەتاي اعانىڭ تەلەفون ءنومىرىن تاۋىپ, قوڭىراۋ شالدىم.
‒ ەي, باتىر, بارمىسىڭ, اۋىرىپ قالدىڭ با, قالايسىڭ ەندى؟ ‒ دەيدى ول.
مەن اۋرۋحانادان شىققانىمدى, قازىر جاعدايىم جاقسى ەكەنىن ايتتىم.
‒ وندا, تىڭدا, ‒ دەدى ترۋبكانىڭ ارجاعىنداعى قوڭىر داۋىس. ‒ وسىندا اپاڭ كەلگەن, سەنى ىزدەپ جاتىر, بار, جولىق, ‒ دەپ مەكەنجايدى كورسەتىپ, قوڭىراۋ شالاتىن ءنومىردى بەردى.
كورسەتىلگەن مەكەنجايدى تەز-اق تاۋىپ الدىم. رىستى اپايمەن قۇشاقتاسىپ, تابىسىپ, شۇرقىراسىپ قالدىق. از-كەم اڭگىمەدەن سوڭ ءبىراز سىرعا قانىقتىم. اپانىڭ ايتۋى بويىنشا, د.ا.قوناەۆقا كومەكشى بولىپ قىزمەتكە تۇرعان اعاعا ساتباەۆ پەن ماسانچي كوشەلەرىنىڭ قيىلىسقان جەرىنەن ۋاقىتشا تۇراتىن ەكى بولمەلى ءۇي بەرىلىپ, رىستى اپاي وسىلايشا الماتىعا كەلىپ قالعان. مۇندا كەلگەن سوڭ ول «الگى وقۋداعى بالامدى تاۋىپ بەر» دەگەن. اعانىڭ وكتيابر دەگەن جولداسىن ەرتىپ, ۋنيۆەرسيتەت جاتاقحاناسىنا مەنى ىزدەپ بارىپ جۇرگەنى سودان. وكتيابر جارىلعاپوۆ ‒ قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىپقوي ۆولەيبولشىسى, بۇل ويىننان وداقتىڭ جانە ەۋروپانىڭ جەڭىمپازى بولعان ايگىلى «بۋرەۆەستنيك» كومانداسىن قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرى, سول كەزدەگى رەسپۋبليكالىق سپورت كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى. ەكەۋىنىڭ مەنى ىزدەپ جاتاقحاناعا كەلۋى قاراپايىمدىلىقتىڭ ءبىر ۇلگىسى ەدى. ايتپەسە, رەكتورعا ءبىر اۋىز ءسوز ايتىپ, قۇلاق-قاعىس ەتسە, ول مەنى قايدان بولسا دا ىزدەپ تاۋىپ, حابار بەرگىزەر ەدى عوي.
رىستى اپايمەن سىر ءبولىسىپ, اڭگىمەلەسۋىمىزدىڭ سوڭىندا ول ماعان: «سەن ەندى وسىندا كەل, قاسىمىزدا بول. وقۋىڭا وسى جاقتان بارىپ تۇرارسىڭ», دەدى. مەن جاتاقحاناعا بارىپ, كۋرستاستارىما ءمان-جايدى ايتىپ, اپانىڭ قاسىنا كەلدىم. مۇندا ونىڭ وزىمەن بىرگە كەلگەن نەمەرەسى مارات تا بار ەدى.
بۇل كەز ‒ اعامىزدىڭ ءالى قىرىققا جەتپەگەن, وتىزدى ورتالاپ قالعان شاعى. جاقسى سەرىك ىزدەپ, كۇتۋمەن جۇرگەن كۇندەر ءوتىپ جاتتى. ءوز جاقسىلارىن, جاقىن تۋىستارىن ۇسىنۋشىلار كوپ. بىراق تاڭداۋ بەلگىلى زاڭگەر, رەسپۋبليكا جوعارعى سوتىنىڭ مۇشەسى ءاليحان ءشارىپوۆتىڭ وتباسىنا تۇسكەن. بولاشاق جەڭگەمىز روزا اپاي سول كىسىنىڭ ۇلكەن قىزى ەكەن. تەكتى جەردەن شىققان, ءارى ءوزى دە اقىلدى, تاربيەلى بولعاندىقتان ول اعامىزدىڭ بۇيىرعان قۇسى رەتىندە بەكەجانوۆتاردىڭ وتباسىنا كەلىن بولىپ تۇسەدى.
1969 جىلدىڭ قىسى. الماتىداعى تولەباەۆ پەن ۆينوگرادوۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسقان جەرىندە ەكى قاباتتى, ارحيتەكتۋرالىق بەلگىلەرىمەن ەرەكشەلەنەتىن ادەمى تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل ءۇي برەجنەۆتىڭ رۇقساتىمەن قوناەۆقا ارنايى سالىنعان دەگەن دە ءسوز بار. وعان سەبەپ, كەزىندە رەسپۋبليكاعا كەلگەن ل.ي.برەجنەۆتى رەسمي باس قوسۋلاردان كەيىن د.ا.قوناەۆ ءوزىنىڭ جەكە قوناعى رەتىندە قالانىڭ ورتالىق بولىگىندە ورنالاسقان ۇيىنە الىپ بارعان عوي. ول ونىڭ بىرنەشە شاعىن بولمەدەن قۇرالعان پاتەرىن كورىپ, اڭ-تاڭ بولادى. سونان سوڭ: «مۇنىڭ قالاي, ءوزىڭ تىم قاراپايىم ەكەنسىڭ عوي. وداق قۇرامىنا كىرەتىن ۇلكەن ءبىر ەلدى باسقارا وتىرىپ, وسىنداي ءۇي-جايدا تۇرىپ جاتقانىڭ دۇرىس پا؟ جوق, بۇلاي بولمايدى, تەز ارادا وزىنە ىڭعايلى ءبىر جەردەن جاقسىراق ءۇي سالىپ ال» دەپ كەڭەس بەرەدى.
وسىلايشا, سالىنىپ قالعان, ەندى قالانىڭ ءبىر بۇرىشىنا شىنايى كورىك بەرىپ تۇرعان بۇل ۇيگە تابيعاتىنان تازا, قاراپايىم تۇرىپ, ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان ديمەكەڭ اقساقال جالعىز كىرمەي, قاسىنا لايىقتى كورشىلەر تاڭداعان. ءسويتىپ, مۇندا ا. اسقاروۆ, س. جيەنباەۆ, ورتا ازيا اسكەري وكرۋگى باسشىلىعىنان ءبىر-ەكى گەنەرالىنىڭ وتباسى دا كەلىپ, ورنىعادى. سونداي-اق ءوزىنىڭ كومەكشىسى دۇيسەتاي بەكەجانوۆقا دا وسى ۇيدەن پاتەر بەرىلدى. بەكەجانوۆتار وتباسىنىڭ كەلىنى رەتىندە روزا جەڭگەمىز بۇل ءۇيدىڭ تابالدىرىعىن اتتاردا قازاقتىڭ ىرىمىن جاساپ, اياعىنىڭ استىنا اق ماتا توسەپ كىردى. بۇل اركەز جولىمىز اشىق, كوڭىلىمىز تازا بولسا يگى دەگەن نيەتتەن تۋعان وي ەدى. سول نيەتتەرىنە وراي جاراسىمدى جۇپ, سىيلاسقان وتباسى قالىپتاسىپ, ولاردىڭ قاتارى رىستى اپام مەن ونىڭ نەمەرەسى ماراتقا قوسا, اعا-جەڭگەمىزدىڭ ءوز پەرزەنتتەرىمەن تولىعىپ, ءوسىپ-ءونىپ جاتتى. جاننا, ايگەرىم, التىناي دەگەن قىزدارى, اسقار اتتى ۇلى دۇنيەگە كەلدى. ولار باقىتتى شاڭىراقتىڭ ۋىعىن تىكتەپ, بالالارىنا بار جىلۋىن توگىپ, ايالاي ءبىلدى.
* * *
دۇيسەتاي اعانىڭ بار ءومىرى, قىزمەتى قازاق ەلىن ۇزاق جىل باسقارعان وسى ءبىر بەكزات بولمىستى ادامنىڭ ۇنەمى كوز الدىندا بولدى, ال ول بولسا ءوزى جاقسى كورگەن اعاسىنىڭ ءاردايىم قاسىنان تابىلىپ, وعان ءبىرىنشى كومەكشى رەتىندە جاقىننان ۇسىنىس ايتۋشى جانە كەڭەس بەرۋشى دە بولا ءبىلدى. بەكەجانوۆ قوناەۆپەن ۇزاق جىل بىرگە جۇمىس ىستەپ, مىنەزىن ابدەن تانىعاندىقتان, ونىڭ ويىنداعىسىن وقىپ, كوڭىلىنە توقىپ, نە ىستەۋ كەرەكتىگىن ءبىلىپ وتىرعان. بۇل ‒ ۇلكەن سەنىم ەدى. تەگىندە, قوناەۆ كومەكشىسىن تاڭداعاندا, وزىنە ءبارى جاعىنان (بوي جاعىنان دا, مىنەز-قۇلقى, تاربيەسى, ءبىلىمى جاعىنان بولسا دا) ۇيلەسەتىن, ادال دا سىرعا بەرىك جاندى ىزدەگەن بولۋى كەرەك. وسى رەتتە تاڭداۋ بەكەجانوۆقا ءتۇسىپ, ول ونىڭ ءۇمىتىن اقتادى دەسە دە بولادى.
‒ ديمەكەڭ اعامىزدىڭ دۇيسەتايعا ابدەن سەنىپ العانى سونشالىق, ونى جۇمىس ۋاقىتىندا دا, باسقا كەزدە دە ىزدەي بەرەتىن, ‒ دەپ ەسكە الادى روزا جەڭگەي. ونىڭ ايتۋىنشا, بىردە مىناداي وقيعا بولعان. دۇيسەتاي اعا دەمالىس كۇندەرىن پايدالانىپ اڭعا شىعىپ كەتسە كەرەك. قوناەۆ ءدال وسى ساتتە الدە ءبىر قۇجاتتارعا بايلانىستى ونى ىزدەپ, تاپپاعان. قايتىپ كەلسە, ول كىسى اشۋلى ەكەن. وعان دەمالىس كۇندەرى ءوتىپ جاتقانىن ەسكە سالعىسى كەلگەن عوي. «مەيلى, ماعان ءبارىبىر» دەگەندەي ول دۇيسەتايعا قاراپ: «باسقاسىن بىلاي قويعاندا, سەن مەنىڭ بالام ەمەسسىڭ بە؟ نەگە ايتپاي كەتەسىڭ», ‒ دەپ بارىپ, اشۋىن باسىپتى.
وسىنىڭ وزىنەن دە ولاردىڭ ارالارى جاقىن بولىپ, ءبىر-ءبىرىن جاقسى تۇسىنگەندىگىن, ەل باسقارعان ادام مەن ونىڭ كومەكشىسىنىڭ عانا ەمەس, اكە مەن بالانىڭ اراسىنداعىداي قارىم-قاتىناس ورنىعىپ, سىيلاسقانىن كورەمىز. ءيا, وعان قوناەۆ بيلىك باسىنا قايتا ورالىپ كەلگەن كەزدەن (1964‒1965 جىلدار) سەكسەن التىنىڭ سوڭىنا دەيىن ونىمەن بىرگە بولۋ باقىتى بۇيىرىپتى. 22 جىل! از ۋاقىت ەمەس. بۇل ارالىقتا تالاي وزگەرىستەر بولىپ, بەكەجانوۆ تا قىزمەت بابى بويىنشا تاسى ورگە دومالاعانداردىڭ قاتارىندا بولار ما ەدى؟ وزىنە ونداي ۇسىنىس بولعاندا, ول ديمەكەڭدەي اعاسىن قيىپ, ەشقايدا بارماپتى. ال كەيىن ديماش احمەت ۇلىنىڭ ءوزى دە ونى الىسقا جىبەرمەي, قاسىندا ۇستاپ, بيلىكتەگى كەزەڭىنىڭ سوڭىنا دەيىن ونىمەن بىرگە بولادى. ءبىرىن ءبىرى قيماي, ءبىر-ءبىرىن سىيلاي ءجۇرىپ...
ال ايتۋلى تۇلعانىڭ ابىروي, بەدەلىنىڭ ارقاسىندا ەكىنشى تۇلعانىڭ دا قوعامداعى ورنى ايقىندالىپ, ىقپالى ارتا ءتۇستى. دۇيسەتاي بەكەجانوۆ ءXىV سەزدەن باستاپ ورتالىق كوميتەتتىڭ مۇشەسى بولىپ سايلانىپ, ودان كەيىن رەسپۋبليكا جوعارعى سوۆەتىنىڭ دەپۋتاتى دەگەن مانداتتى دا قولىنا الدى. ءسويتىپ, ول قوناەۆتىڭ قاسىندا ءجۇرىپ-اق ۇلكەن بيلىكتەگىلەردىكىنەن كەم ەمەس ابىرويدى يەمدەنىپ, ەل تانىعان تۇلعاعا اينالادى.
جاقسىدا جاتتىق جوق دەيدى عوي قازاق. ول ‒ تابيعاتىنان بىرتوعا, كوپ سويلەمەيتىن-ءدى, بىراق جۇرەگى تازا, قۇشاعى اشىق, باۋىرمال, قاراپايىم جان بولدى. سوندىقتان دا جاقسى, جايساڭدى جانىنا جينادى, ولارمەن جاقىن ءجۇرىپ سىيلاستى, سىرلاستى. بۇل قاتارعا جوعارىدا ايتقان وكتيابر جارىلعاپوۆتى, ورتالىق كوميتەتتىڭ اۋىر ونەركاسىپ ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى بولعان ءشامىل يلياسوۆتى (بەلگىلى قوعام قايراتكەرى يلياس قابىلوۆتىڭ بالاسى); وبليسپولكومدا جۇمىس ىستەگەن تولەش ساتباەۆتى (ايگىلى عالىم, اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ جاقىن ىنىلەرىنىڭ ءبىرى) قوسۋعا بولادى. ءبىز دە بۇل اعالارىمىزدىڭ ءوزىن كورىپ, ءسوزىن تىڭداپ, اقىل-كەڭەستەرىنە قۇلاعىمىزدى توسىپ وستىك. بۇگىندە بۇلاردىڭ ءبارى دە ارامىزدا جوق, پانيگە وزعان. ولاردى ەسكە الا وتىرىپ, پەيىشتە نۇرى شالقىسىن دەپ تىلەيمىز.
بەكەجانوۆ تۋرالى ايتقاندا, تاعى ءبىر وقيعا ەرىكسىز ەسكە ورالادى. 1982 جىل, قاڭتار ايى. ساياسي بيۋرونىڭ مۇشەسى, قك ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى د. قوناەۆتىڭ جەتپىس جاسقا تولۋىنا بايلانىستى جانە ونىڭ پارتيا مەن مەملەكەت الدىنداعى ابىرويلى ەڭبەگىنە وراي وعان ءۇشىنشى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعى بەرىلىپ, ماسكەۋدە, كرەملدىڭ سالتاناتتى سارايلارىنىڭ بىرىندە سول ناگرادانى تاپسىرۋ ءراسىمى بولدى. بۇل جايىنداعى رەسمي حابار «پراۆدا» گازەتىندە (26-اقپان, 1982 جىل) جاريالانىپ, برەجنەۆ باستاعان پارتيا مەن ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ قوناەۆتى ورتاعا الىپ تۇسكەن سۋرەتى قوسا بەرىلدى. ولاردىڭ سوڭىن الا بەكەجانوۆتىڭ دا تۇرعانىن كورىپ قالدىق.
بۇل ەل كۇتپەگەن توسىن جاڭالىق بولدى. ال وعان حاتتاما بويىنشا رۇقسات ەتىلمەسە, ونداي سۋرەت باسىلماس تا ەدى. مۇنىڭ ءوزى, بىرىنشىدەن حالقىنىڭ ماقتانىشىنا لايىق پەرزەنتى قوناەۆتىڭ بيىك بولمىسى مەن تۇلعالىعىن كورسەتسە, ەكىنشىدەن, بۇل ونىڭ كومەكشىسىن وزىنە جاقىن ۇستاپ, سەنىم ارتقان ادامى رەتىندە كورسەتكىسى كەلگەنىنەن حاباردار ەتەتىندەي.
* * *
قوناەۆ جانە بەكەجانوۆ. بۇل ەكى تۇلعانى جاقىنداستىرىپ, بايلانىستىرعان تەك قىزمەت بابىنىڭ جايى عانا ەمەس, ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن جاقسى كوڭىلى, ءوزارا سەنىمى, اعالى-ءىنىلى قارىم-قاتىناسى جانە سوڭعىسىنىڭ وعان دەگەن رياسىز ادالدىعى دا وسىعان سەبەپشى بولسا كەرەك. سەكسەن التىنىڭ ىزعارلى لەبى جەتىپ, قوناەۆتاي تۇلعانىڭ باسىنا دا بۇلت ۇيىرىلگەندە, قازاقستاندا وعان ادالدىعىن تانىتىپ, ساتپاعان ەكى ادام بولسا, ونىڭ ءبىرىنشىسى ‒ ءوزىنىڭ بار بولمىس-بىتىمىمەن, مىنەزىمەن, ءورشىل رۋحتاعى جىرلارىمەن اساۋ تولقىننىڭ بەينەسىن كوز الدىڭا اكەلەتىن اقيىق اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ تە, ەكىنشىسى ‒ وسى دۇيسەتاي بەكەجانوۆ ەدى. الدىڭعىسى جەلتوقسان كوتەرىلىسىن تالقىلاپ, باعا بەرگەن وك-ءنىڭ پلەنۋمىندا شىندىقتى بۇرمالاعاندارعا جالعىز ءوزى قارسى تۇرىپ, مىنەز كورسەتكەنى بەلگىلى. ەرتەڭىندە گازەتتەردە جاريالانعان پلەنۋم ماتەريالدارىندا ولجاس اقىننىڭ ءسوزى بولمادى.
ال دۇيسەتاي بەكەجانوۆ ءوز ار-وجدانىنا باعىنا وتىرىپ, داۋىلعا قارسى تۇردى. وعان جالا جاۋىپ, تەرگەۋ جۇرگىزۋ قوناەۆتى كۇستانالاۋ ءۇشىن عانا كەرەك بولدى. تەرگەۋ بارىسىندا وعان جالا جابۋدىڭ قانداي دا ءبىر جولىن تابۋ ويلاستىرىلدى. بەكەجانوۆ قوناەۆتىڭ سەنىمىنە يە بولا وتىرىپ ۇلكەن استامشىلدىققا باردى, ول وبلىس باسشىلارىن ءوزى بيلەپ وتىرعانداي سەزىنىپ, ولارعا «سەن» دەپ ايتا الاتىن دارەجەگە جەتتى دەيتىن دە ءمىن تاعىلدى. ويتكەنى كولبيننىڭ الدىنا بارعان وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلارىنىڭ كەيبىرى وسىنداي اقپارات بەرگەن دەسەدى. بىراق بۇل دا – «جاپتىم جالا, جاقتىم كۇيەنىڭ» مىسالى ەدى. ايتپەسە پارتيانىڭ ورتالىق اپپاراتىندا جۇمىس ىستەيتىن, پارتيالىق ەتيكەتتى جاقسى بىلەتىن ادامنىڭ قانداي ءبىر كۇشكە يە بولسا دا ونداي قادامعا بارماسى انىق. باسقا ىلىك تابىلماعان سوڭ وعان قىزمەت بابىن پايدالانىپ, اسىرا سىلتەۋشىلىك جاسادى دەگەن جالعان ايىپتاۋلار تاعىلىپ, سوتتالىپ كەتە باردى. سىبىردەگى يركۋتسكىنىڭ تۇرمەسىندە ءۇش جارىم جىل وتىرىپ, كولونيادا بولۋ ۋاقىتى بىتكەن سوڭ ۇيگە ورالدى. قيىن كۇندەر, باستان وتكەن وقيعالار ارتتا قالىپ, وتباسىمەن قاۋىشىپ, تابىسقان اعانىڭ ەندىگى وي-تىلەگى مەن ارمانى سول وزىنە ەڭ جاقىن جانداردىڭ قاسىندا بولىپ, جانۇيانىڭ باقىتتى شاعى قايتا ورالعانىن, بالالارىنىڭ ءوسىپ, ورنىققانىن, ولاردىڭ بۇتاق جايعانىن كورىپ, قىزىقتاۋ بولاتىن. بىراق اللانىڭ ىسىنە نە شارا؟ بۇرىنعى اۋرۋى ۇدەپ, ودان ايىعا المادى.
ونىڭ قازاسىن ەستىپ, كوڭىل ايتىپ كەلۋشىلەر كوپ بولدى. تالدىقورعان جاقتان, اقسۋدان ءبىراز ادامدار ات سابىلتىپ جەتتى. جاقىن تۋىستارى, دوستارى دەگەندەيىن... كەشكە تامان قوناقاسىنىڭ الدىندا سول ۇيدە تۇراتىن ديمەكەڭ اقساقال سىرتقا شىعىپ, تالدىقورعاندىقتارمەن امانداسىپ, كوڭىل ايتتى. مۇنى كورگەنى كوپ, ىشكە تۇيگەنى دە مول, ءجون بىلەتىن جاننىڭ ءىسى دەپ باعالادى جۇرت. جينالعان ەل ول كىسىگە ىزەت جاساپ, ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ەرتەڭىندە كەڭسايداعى زيرات باسىنا د. قوناەۆ تا كەلىپ, ەلمەن بىرگە بولدى. ونىڭ قاسىندا ب.ءاشىموۆ, س. جيەنباەۆ, ا. قيسانوۆ, ت.ب. ءجۇردى. جەرلەۋ ءراسىمى كەزىندەگى قارالى جيىندا ادامدار ءسوز سويلەپ, اقىن تۇرسىنزادا ەسىمجانوۆ ولەڭ وقىدى. ول ءوزىنىڭ جىر جولدارىندا بەكەجانوۆتىڭ ازامات رەتىندەگى بولمىسىن, كىسىلىگىن, وزگەلەرگە جاساعان جاقسىلىعىن ءسوز ەتە وتىرىپ, ونىمەن ۇزاق جىل بىرگە جۇمىس ىستەپ, اعالىق اقىلىن اياماعان, ونى جانىندا ۇستاپ, سەرىك ەتكەن قوناەۆتى ۇلكەن ۇستاز رەتىندە اسقار تاۋعا تەڭەدى.
مىنە, ەندى سوعان دا وتىز ءۇش جىلدان اسىپ بارادى. ءوتىپ جاتقان ۋاقىت-اي! بۇل وقيعادان كوپ جىل بۇرىن دۇيسەتاي اعانىڭ اناسى ‒ رىستى اپاي مەن اپكەسى ‒ ساليحا تاتە ومىردەن وزىپ, ولار اقسۋدان بەرىرەكتەگى ساعابۇيەن جەرىندە ماڭگىلىك مەكەنىن تاپتى. ال, وزىنە تەتە اپكەسى ‒ ءماريا تاتە ول قايتقاننان كەيىن, ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ كەلمەس ساپارعا اتتانىپ, كەڭساي زيراتىنا, ونىڭ قاسىنا جەرلەندى. ەندى اعانىڭ وشاعىنىڭ وتىن سوندىرمەي, بالالارىنا باس-كوز بولىپ, روزا جەڭگەمىز وتىر. سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان ول قازىرگى وتباسىنىڭ باسى ءارى ۇيتقىسى دەسە بولادى. بۇل قاتاردا ءماريا اپكەمىزدىڭ ۇل-قىزى مارات پەن باقىت تا بار. شۇكىر دەيىك.
بولات اسانباەۆ,
جۋرناليست-پۋبليتسيست