ەرەن ويدىڭ جۇيرىگى, پوەزيا پاديشاسى, ايتۋلى عۇلاما الىشەر ناۋاي – قازاق پوەزياسىنىڭ شىڭى اباي قۇنانباي ۇلىنا ەرەكشە اسەر ەتكەن تۇلعا.
ناۋاي مەن ابايدىڭ ءومىر جولىندا ۇقساستىق پەن ۇندەستىك از ەمەس. بۇل تۋرالى كەزىندە اكادەميكتەر مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, قاجىم جۇماليەۆ, پروفەسسور ەسماعامبەت يسمايلوۆ, كەيىنىرەك قايىم مۇحامەتحانوۆ, اكادەميك راحمانقۇل بەردىباي, پروفەسسور مەكەمتاس مىرزاحمەت, وتەگەن كۇمىسباەۆ, ت.ب. زەردەلى زەرتتەۋشىلەر قاداۋ-قاداۋ وي ايتقانى ءمالىم.
راسىندا دا, الىشەر ناۋايدىڭ ادەبي مۇراسى ءمانى مەن ماعىناسى اسا باي بولعانى سياقتى, اباي قۇنانباي ۇلى پوەزياسىنىڭ دا كوركەمدىك كوكجيەگى وتە كەڭ. ەكى اقىننىڭ دا شىعارمالارى – ەرەن وي مەن تەرەڭ سەزىم جيىنتىعىنىڭ جەمىسى دەۋگە تۇرارلىق عاجايىپ دۇنيەلەر. ءيا, ۇلى قوس اقىننىڭ پوەتيكالىق شىعارمالارى بارىنشا ويلى دا, اسا تارتىمدى. سالعان جەردەن ءوز جەتەگىنە ۇيىرە تۇسەدى. وقىرمان جۇرتشىلىقتى تاڭعالدىرىپ, وقىعان سايىن تامساندىرا تۇسەدى.
ۇلى اقىن الىشەر ناۋايدىڭ تۇركى حالىق اقىندارىنا, ونىڭ ىشىندە قازاق پوەزياسىنىڭ جارقىن جۇلدىزى ابايعا تيگىزگەن يگى اسەرى ەرەكشە. ويتكەنى اباي شىعىس شايىرلارىن, ونىڭ ىشىندە الىشەر ناۋايدى وزىنە ۇلاعاتتى ۇستاز تۇتىپ, شىعارمالارىنان رۋحاني ءنار الا وتىرىپ, كەيبىر ولەڭدەرىنە مۋقامماس بايلاپ, قازاق ولەڭ ولشەمدەرىنە ەرەن جاڭالىق اكەلدى. سوندىقتان ۇلى ابايدىڭ ولەڭ جولىنا تۇسۋىنە, ۇنەمى ىزدەپ, ءسۇيىپ وقىپ, ۇلگى تۇتقان اقىنى ناۋاي تۋىندىلارى بولعانى – داۋ تۋدىرماس بىردەن-ءبىر شىندىق. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور راحمانقۇل بەردىباي: «ابايدىڭ ولەڭ ونەرى جولىنا تۇسەردە شىعارمالارىن ءسۇيىپ وقىعان, وزىنە ءپىر تۇتقان اقىنى ورتا ازيا ادەبيەتى اتالارىنىڭ ءبىرى الىشەر ناۋاي بولعانى دا بارشاعا ايان», دەيدى دە, ءوز ويىن ودان ءارى تۇيىندەي ءتۇسىپ: «اباي وزبەك ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ ەڭبەكتەرىن ەرەكشە ىجداعاتپەن زەيىن سالىپ وقىعان. ونىڭ قازاق ولەڭىنىڭ ۇيقاستىق, ىرعاقتىق, ولشەمدىك مۇمكىنشىلىگىن بايىتۋىنا شىعىس شايىرلارىنىڭ ۇلگىسى دە اسەر ەتكەن. ۇلى ابايدىڭ ءوزى ناۋايدى وزىنە ۇستاز دەپ بىلگەن», دەيدى.
شىنىندا دا, ۇلى ابايدىڭ: ايەلدەردىڭ اسەم كوركىن, اسا تاماشا سۇلۋلىعىن سيپاتتاعان «يۋزي – راۋشان, كوزى – گاۋھار», سونداي-اق «كوزىمنىڭ قاراسى», «قور بولدى جانىم», «سەن مەنى نە ەتەسىڭ؟» سياقتى ت.ب. كوڭىل كۇي ليريكالارى, الىشەر ناۋايدىڭ استرابادتا اكىم بولىپ تۇرعان شاعىندا (1487-1489) جازعان «ماعىنالار قازىناسى» («حازوين-ۋل-ماوني») اتتى كوڭىل كۇي ليريكالارىمەن ۇندەسە, سارىنداسا تۇسەدى. كەمەڭگەر اقىننىڭ بۇل ولەڭدەر جيناعى ەل اراسىندا ء«تورت جيناق» («چور دەۆون») دەگەن اتپەن كەڭىنەن تانىلىپ كەتكەن بولاتىن. ءارى ابايدىڭ اتالعان ولەڭدەرى ساعدي, حافيز بەن فيزۋلي ولەڭدەرىمەن دە ىشتەي ۇندەسەتىنىن بايقاۋ قيىن ەمەس.
ونىڭ ۇستىنە ۇلى اباي ءوزىنىڭ «يۋزي – راۋشان, كوزى – گاۋھار», «بىلىمدىدەن شىققان ءسوز» دەگەن ولەڭدەرىن ناۋايعا ەلىكتەي وتىرىپ, قازاق پوەزياسىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان «عارۋز» ولەڭ ولشەمى نەگىزىندە جازعان. ماسەلەن, اباي 1889 جىلى جازعان 8 شۋماقتىق «بىلىمدىدەن شىققان ءسوز» اتتى ولەڭىنىڭ بارلىق جولىن 7, 8 بۋىندى ەتىپ ورنەكتەگەن. ونىڭ ءبىرىنشى شۋماعىنان باسقا شۋماقتارىنىڭ بارلىعى دەرلىك «عارۋز» ولەڭ ولشەمى نەگىزىندە جازعانىن پروفەسسور م.مىرزاحمەت 1994 جىلى «قازاقستان» باسپاسىنان شىققان «اباي جانە شىعىس» دەگەن زەرتتەۋ ەڭبەگىندە ەرەكشە اتاپ ءوتتى. سوندىقتان دا عالىمنىڭ «اباي ولەڭدەرىندەگى عارۋز ۇيقاسى دەپ جۇرگەن «ا, ا, ب» تۇرىندە كەلەتىن ۇيقاس ءتۇرى, تۇركىتىلدى تۋىسقان حالىقتاردىڭ ادەبيەتىندە سوناۋ كونە داۋىردەن-اق ورىن الىپ, تۋما قۇبىلىسقا اينالىپ كەتكەن بايىرعى ۇيقاستاردىڭ بىرىنە جاتادى», دەگەن ويىنا ءبىز دە قوسىلامىز.
الىشەر ناۋايدىڭ ء«تورت جيناق» («چور دەۆون») اتتى 40 مىڭ جولدىق كوڭىل كۇي ليريكالارىنان ەرەكشە رۋحاني ءنار العاندىعى سونشا, اقىننىڭ اراب ءالىپبيى نەگىزىندە جازعان عازەلدەرىنىڭ ۇلگىسىمەن اباي 19 جاسىندا ء«اليفبي» اتتى ولەڭ جازدى. سوندىقتان دا پروفەسسور مەكەمتاس مىرزاحمەت: «ابايدىڭ كەيبىر ولەڭدەرىندە ۇلى ناۋاي شىعارمالارىنىڭ اسەرى ايقىنىراق سەزىلەدى. ءتىپتى ء«اليفبي» ولەڭىندە اباي ۇستازى الىشەر ناۋايمەن اقىندىق ونەر جارىستىرعانداي مىنەز دە تانىتادى. ناۋاي كەيبىر اراب ءارپىن سۇلۋ ايەلگە بالاي سۋرەتتەسە, اباي اراب ءارپىن تۇگەل قامتىپ, قىز بويىنداعى اسەم كوركىنە تۇگەل جەتىپ, وزىنشە اقىندىق ونەر, سونى تاپقىرلىق كورسەتكەندەي شەبەرلىك تە تانىتادى», دەگەن ويدى العا تارتادى.
كەمەڭگەر اباي قىرىقتان اسىپ, ابدەن اقىن رەتىندە قالىپتاسقان شاعىندا وقتا-تەكتە بولسا دا, شىعىس شايىرلارى, ونىڭ ىشىندە الىشەر ناۋايدىڭ عارۋز ولەڭ ولشەمىنە سوققانى بىلىنەدى. ونى ءبىز ۇلى اقىننىڭ 1889 جىلى جازعان «بىلىمدىدەن شىققان ءسوز» دەگەن ولەڭىنەن انىق اڭعارامىز. ەڭ قىزىعى, اقىن ولەڭىنىڭ ءبىرىنشى شۋماعىنان باسقاسىنىڭ ءبارى, تۇگەلدەي دەرلىك عارۋز ولەڭ ولشەمىمەن پىشىلگەن. ولەڭدەگى 8 شۋماقتىڭ ءاربىر جولى 7 بۋىنمەن ورنەكتەلگەن. ماسەلەن, اقىن:
«بىلىمدىدەن شىققان ءسوز
تالاپتىعا بولسىن كەز.
نۇرىن, سىرىن كورۋگە
كوكىرەگىندە بولسىن كوز», دەگەندە, وسى ءبىرىنشى شۋماق قانا قارا ولەڭ ۇيقاسىمەن بەرىلەدى دە, ونان كەيىنگى ولەڭ جولدارىنىڭ ءبارى دە جەتى بۋىندى بولىپ كەلەدى. ماسەلەن:
«جۇرەگى – اينا, كوڭىلى – وياۋ,
ءسوز تىڭداماس ول باياۋ,
ءوز ونەرى تۇر تاياۋ,
ۇقپاسىن با ءسوزدى تەز.
ابىلەت باسقان ەلەر مە,
سوزگە جۋىق كەلەر مە,
ءتۇزۋ سوزگە سەنەر مە,
تۇزەلمەسىن بىلگەن ەز؟» دەپ ودان ءارى جالعاسا تۇسەدى.
ءسويتىپ, اباي ەسەيگەن شاعىندا وقتا-تەكتە بولسا دا, شىعىس شايىرلارىنىڭ, الىشەر ناۋاي مەن سوپىلىق ادەبيەتتىڭ ءىرى وكىلى قوجا احمەت ياساۋيدىڭ شىعارمالارىنا ءجيى-ءجيى سوعىپ, ولاردىڭ كوركەم تۋىندىلارىن كوڭىل كوزىنەن وتكىزىپ وتىرعانى اڭدالادى.
تىپتەن ۇلى ابايدىڭ ماحاببات تۋرالى كوڭىل كۇي ليريكالارى دا, شىعىس كلاسسيكتەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە الىشەر ناۋايدىڭ سۇيىسپەنشىلىك تاقىرىبىنداعى ولەڭدەرىمەن ىشتەي قابىسىپ, ۇندەسە, سارىنداسا تۇسەتىن وي سىلەمدەرى كورىنەدى. بۇل ورايدا ۇلى ابايدىڭ «قور بولدى جانىم», «كوزىمنىڭ قاراسى», «قىزارىپ, سۇرلانىپ», «عاشىقتىڭ ءتىلى – ءتىلسىز ءتىل», «سەن مەنى نە ەتەسىڭ؟» سىندى ت.ب. ولەڭدەرىنە نازار اۋدارساق جەتكىلىكتى. اسىرەسە ناۋاي قالامىنان تۋعان ء«تورت جيناق» («چور دەۆون») اتتى كوڭىل كۇي ليريكالارى مەن عازەلدەرىندە كوتەرىلگەن ويلارمەن ىشتەي ۇيلەسە تۇسكەندىگى كۇمان تۋدىرمايدى. ءارى ناۋايدىڭ «حوزوين-ۋل-ماوني», ياعني «ماعىنالار قازىناسى» اتتى ليريكالىق ولەڭدەرىمەن ىشتەي ۇندەسەدى.
ماسەلەن, الىشەر ناۋاي:
«حۋش دۋرۋر بير تيراي نوميحاجر يككي ەر ۋچراشيب,
تانيشيب, بير-بيرلاريني
ماحكام قۋچۋشيب يعلاشيب», دەسە, اباي دا ءوزىنىڭ ولەڭ جولدارىندا قوس عاشىقتىڭ ءوزارا شىنايى سۇيىسپەنشىلىگى مەن ىڭكار كوڭىلدەرىن سيپاتتاي وتىرىپ, ولاردىڭ كەزدەسكەن ساتتەرىندە ءسوز تاپپاي, تەرلەپ-تەپشىپ, ابدەن بەرەكەسىزدەنە تۇسەتىنىن اقىندىق جۇرەكپەن سەزىنىپ, ونى بىلايشا وربىتەدى.
«ەكى اسىق قۇمارلى,
ءبىر جولدان قايتا الماي.
جولىقسا ول زارلى
ءسوز جوندەپ ايتا الماي.
اياڭداپ اقىرىن,
جۇرەكپەن الىسىپ.
سىبدىرىن, تىقىرىن,
كوڭىلمەن تانىسىپ», دەپ سەزىم سۋرەتىن سالادى. بۇل – ۇلى اقىننىڭ اسقان تاپقىرلىعى.
سونداي-اق ناۋاي ەكى عاشىقتىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ىنتىق كوڭىلدەرى مەن شىنايى سەزىمدەرىن, ءوزارا قۇشتارلىق سىرلارىن ءوز ولەڭ جولدارىندا:
«گوح يككي ريشتا يانگينگ كيم توپار بير - بيريگا توب,
يككي: دەك فاقم ودموگۋدەك بير - بيريگا چيرماشيب», دەسە اباي دا:
«دەم الىس ىسىنىپ,
ساۋساعى سۋىنىپ,
بەلگىسىز قىسىلىپ,
ءپىشىنى قۇبىلىپ», دەپ عارۋز ولەڭ ۇلگىسىمەن اسا اسەرلى ەتىپ, تاماشا بايلام جاسايدى دا, وقىرمانداردى ىنتىقتىرا, تامساندىرا تۇسەدى.
ولەڭدە شىن جۇرەكتەن ءسۇيىپ, ءبىر-بىرىمەن تابىسقان ەكى جاستىڭ سەزىم سىرلارىن تىم اسەرلى ءارى اسا شىنايى ورنەكتەي تۇسەدى. سوسىن:
«جۇيرىك ءتىل, تەرەڭ وي,
سول كۇندە قايدا ەدىڭ؟
عاشىققا مويىن قوي,
جەڭىلدىڭ, جەڭىلدىڭ!», دەپ تە اسا تەرەڭ بايلام جاسايدى.
الىشەر ناۋاي جوعارىداعى ولەڭ جولدارىن 50 جاسىندا جازعان بولسا, اباي دا ءدال وسى جىرلارىن ناعىز اقىن رەتىندە قالىپتاسقان 46 جاسىندا ءتۇسىرىپتى. ابايدىڭ ۇلى اقىن بولىپ قالىپتاسۋىندا شىعىس شايىرلارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە الىشەر ناۋايدىڭ ىقپالى بولعاندىعى كوڭىل كۇي, ماحاببات ليريكالارىنان بايقالادى.
سوندىقتان دا عۇلاما مۇحتار اۋەزوۆ: «مىسالى, 1889 جىلى جازعان «قور بولدى جانىم», 1891 جىلى جازىلعان «كوزىمنىڭ قاراسىندا», اقىن ماحاببات جايىن تاعى دا جاڭاعى اتالعان, وزىنە انىق تۇسىنىكتى بولعان, بۇگىنگى ۇلى كەڭەستىك وتانىمىزدىڭ قادىرلى, كارى كلاسسيكتەرى ناۋاي, فيزۋليشە جازاتىنى بار», دەپ تەرەڭ تۇجىرىم جاسايدى.
اباي پوەزياسىنا تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ, جان-جاقتى نازار اۋدارساق, ۇلى اقىننىڭ الىشەر ناۋايمەن بىرگە فيزۋلي, نيزامي شىعارمالارىنا كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ, ەرەكشە دەن قويىپ, زەردەلەگەنىن تاني تۇسەمىز. ماسەلەن, الىشەر ناۋايدىڭ كوڭىل كۇي ليريكالارى مەن عازەلدەرى فورماسى, قۇرىلىسى جاعىنان ءارتۇرلى, ولار مازمۇنى جاعىنان دا اسا تەرەڭ سەزىمگە, ەرەن ويعا قۇرىلعانىمەن ەرەكشە نازار اۋدارتادى.
ونىڭ ۇستىنە الىشەر ناۋاي دا, اباي قۇنانباي ۇلى دا شىنايى سۇيىسپەنشىلىكتى اسا جوعارى باعالاۋمەن بىرگە ەرەن سەزىم مەن ءمولدىر ماحابباتتى, ىڭكارلىك كوڭىلدى بيىككە كوتەرە تۇسەدى. ماسەلەن الىشەر ناۋاي:
«ەر ۋلدۋركيم: تيل ۆا ҳام كўنگيل انينگ بўلسا بير,
كيم تيلي ўزگا ۆا كўنگيل ўزگادۋر, - يور ەماس.
«ناۆودير» دەن,
يككي بوشيم بўلماسا, يككي كўنگيلليك يورني,
سەۆماگاي مەنكيم, – بالو ۋرسۋن
مۋقارررار بوچيمو «بادويدان»,
دەي كەلە, ءوزىنىڭ «كوڭىلدىڭ سۇيگەندەرى» («ماحبۋب-ۋل-قۋلۋب») شىعارماسىندا بۇل ويىن ودان ءارى جەتىلدىرە, جانداندىرا ءتۇسىپ:
«تيل بيلان كўنگلينگني بير تۋت,
كўنگلي ۆا تيلي ايتگان سўزينگا بۋت», دەپ سۇيىسپەنشىلىكتە ءتىل مەن ءدىلدى بىردەي ۇستاۋعا ۇندەسە, اباي ۇلى اقىن ويىن ودان ءارى جەتىلدىرە, جالعاستىرا كەلىپ:
«شىن كوڭىلمەن سۇيسە ەكەن, كىمدى سۇيسە,
ءبىر سوزىمەن تۇرسا ەكەن, جانسا, كۇيسە», دەپ كىم-كىمدى سۇيسە دە, شىن كوڭىلمەن ءسۇيۋ كەرەگىن ايتادى. ءاربىر جاننىڭ سوزىندە تۇرۋىن دا اسا جوعارى باعالايدى. ناتيجەسىندە, ادالدىقتى, پاكتىكتى, ءبىر سوزدىلىكتى اسا جوعارى باعالايدى.
اباي قۇنانباي ۇلى تالىمدىك-تاربيەلىك مانگە يە «قارا ءسوز» دەپ اتالاتىن عيبراتنامالارىندا: ء«تىل – جۇرەكتىڭ ايتقانىنا كونسە, جالعان شىقپايدى», دەگەن تەرەڭ ويدى دا العا تارتادى. ۇلى اقىن الىشەر ناۋاي دا, اباي قۇنانباي ۇلى دا ومىردە جۇرەكتى اسا جوعارى باعالاپ, ءوز جۇرەگىنە باعىنا بىلگەن جاندى ناعىز ادام رەتىندە تانىپ, ونى بيىك تۇلعا رەتىندە قاستەرلەيدى. ونداي جاندى ەرەكشە قۇرمەتتەۋگە شاقىرادى.
شىنىندا دا, ۇلى اباي شىعىس پوەزياسىنىڭ بال-بۇلاقتارىنان رۋحاني ءنار العاندا تىكەلەي ەلىكپەي, وعان بارىنشا سىنشىلدىق كوزبەن قاراپ, وزىنشە پايىمداپ, ءتۇيىن جاسايدى.
قورىتا ايتقاندا, كەمەڭگەر اقىن اباي قۇنانباي ۇلى وزبەك ادەبيەتىنىڭ ۇلى تۇلعاسى الىشەر ناۋاي شىعارمالارىنان رۋحاني ءنار العانى انىق. سونىڭ ناتيجەسىندە, ابايدىڭ اقىندىق الەمى جاڭا كەڭىستىككە جول اشتى. ءبىز ونىڭ الىشەر ناۋاي شىعارمالارىمەن سارىنداساتىن كەي ولەڭدەرىنە عانا كوڭىل كوزىن قادادىق. ءارى ونىڭ قاداۋ-قاداۋ تۇستارى توڭىرەگىندە عانا وي ايتتىق. سوندىقتان دا ابايدىڭ شىعىسقا قاتىستى ماسەلەسىن, ونىڭ ىشىندە ۇلى تۇلعا, كەمەڭگەر اقىن الىشەر ناۋاي شىعارمالارىمەن ۇندەس تۇستارىن ءالى دە بولسا تەرەڭىرەك زەرتتەپ, جان-جاقتى ۇيرەنە ءتۇسۋ بۇگىنگى تاڭداعى ابايتانۋ عىلىمىنىڭ الدىندا تۇرعان وزەكتى تاقىرىپتىڭ بىرەگەيى.
قالدىبەك سەيدانوۆ,
وزبەكستان مادەنيەت سالاسىنىڭ ارداگەرى, پروفەسسور