XXI عاسىردا الەمدە كليماتتىڭ جىلىنۋى, اۋانىڭ لاستانۋى, قورشاعان ورتانى قورعاۋ سىندى وزەكتى ەكولوگيالىق ماسەلەلەر ورىن الىپ, «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ ادامزات بالاسىنىڭ الدىندا تۇرعان نەگىزگى ماقساتتاردىڭ بىرىنە اينالدى. «جاسىل» ەكونوميكا – تابيعي قورلاردى ءتيىمدى پايدالانۋ ەسەبىنەن قوعامنىڭ ءال-اۋقاتىن ساقتاۋعا باعىتتالعان, سونداي-اق سوڭعى پايدالانۋ ونىمدەرىن وندىرىستىك تسيكلگە قايتارۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ەكونوميكا. «جاسىل» ەكونوميكا ءبىرىنشى كەزەكتە, قازىرگى ۋاقىتتا سارقىلۋعا ۇشىراعان (پايدالى قازبالار – مۇناي, گاز) رەسۋرستاردى ۇنەمدى تۇتىنۋعا جانە سارقىلمايتىن رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋعا نەگىزدەلگەن.
ەلىمىز تابيعي رەسۋرستارعا باي مەملەكەت رەتىندە, ەكولوگيالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. سوڭعى جىلدارى ەلدە ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ جانە «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋدە ايتارلىقتاي جەتىستىككە قول جەتكىزىلدى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا جاسىل ەكونوميكانى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە توقتالدى: «ۇكىمەت ەنەرگەتيكالىق تيىمدىلىك ساياساتىن تۇبەگەيلى قايتا قاراۋعا ءتيىس. وندا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ ستاندارتتارى ەسكەرىلۋى كەرەك. ەنەرگەتيكانى ءتيىمدى پايدالانۋعا جانە باسقا دا رەسۋرستاردى ۇنەمدەۋگە قاتىستى ناقتى نورماتيۆتىك تالاپتاردى بىرتىندەپ ەنگىزۋ قاجەت. 2029 جىلعا قاراي ەنەرگيانى تۇتىنۋعا جانە ەنەرگيا شىعىنىنا بايلانىستى نەگىزگى كورسەتكىشتەر كەمىندە 15 پايىزعا ازايۋعا ءتيىس. ءبىز «جاسىل» ەكونوميكانى دامىتۋ ماسەلەسىمەن مىقتاپ اينالىسۋىمىز كەرەك. بولاشاقتا بۇكىل الەم تازا ەنەرگەتيكاعا كوشەتىنى ءسوزسىز», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ەلىمىزدە قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋ قاجەتتىلىگى كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. بۇل ماسەلەلەردىڭ شەشىمى «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ ارقىلى مۇمكىن بولماق.
قازاقستان بۇۇ-نىڭ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋگە باعىتتالعان ستراتەگيالاردى جۇزەگە اسىرادى. بۇل ەلدىڭ ەكولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى.
تابيعي رەسۋرستارعا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ ماقساتىندا «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ – ەلدىڭ ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالى.
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ 2024 جىلعى II توقسانداعى «قازاقستانداعى قوعامدىق-ساياسي جاعدايدىڭ نەگىزگى ينديكاتورلارى بويىنشا توقسان سايىنعى ساۋالناما» الەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋىنىڭ قورىتىندىسىندا رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 56,3%-ى ەكولوگيالىق جاعدايعا الاڭداۋلى ەكەنىن كورەمىز.
الەمدىك ەكولوگيا ماسەلەسىن كوتەرەتىن ەكولوگيالىق تيىمدىلىك يندەكسى (Environmental Performance Index) جىل سايىن جاريالانىپ وتىرادى. 2024 جىلعى ەكولوگيالىق تيىمدىلىك يندەكسى (EPI) كليماتتىڭ وزگەرۋى مەن اۋانىڭ لاستانۋىن ازايتۋدان باستاپ قالدىقتاردى باسقارۋعا, بالىق شارۋاشىلىعى مەن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تۇراقتىلىعىنا, ورمانداردى كەسۋگە جانە بيوارتۇرلىلىكتى قورعاۋعا دەيىنگى ماسەلەلەردىڭ 11 ساناتى بويىنشا 58 كورسەتكىشتى بىرىكتىرەدى. تومەندە بيىلعى ەكولوگيالىق تيىمدىلىك يندەكسى بويىنشا العاشقى بەستىككە ەنگەن مەملەكەتتەردىڭ جانە قازاقستان كورسەتكىشتەرى سالىستىرمالى كەستەدە كورسەتىلگەن.
رەيتينگتەگى ورنى
مەملەكەت اتاۋى
يندەكستەگى ۇپايى
1
ەستونيا
75.3
2
ليۋكسەمبۋرگ
75.0
3
گەرمانيا
74.6
4
فينليانديا
73.7
5
ۇلىبريتانيا
72.7
74
قازاقستان
47.5
84
رەسەي
46.5
104
وزبەكستان
42.9
109
قىرعىزستان
42.2
154
قىتاي
35.5
دەرەككوز: Environmental Performance Index 2024
جەتەكشى ەلدەردىڭ باسىندا ەستونيا, ليۋكسەمبۋرگ جانە گەرمانيا سياقتى ەۋروپا ەلدەرى تۇر. بۇل ەلدەردە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى كەڭىنەن قولدانىلادى, سونداي-اق ەكولوگيالىق ساياسات پەن يننوۆاتسيا بەلسەندى تۇردە دامىپ كەلەدى.
ەلىمىز 47,6 ۇپايمەن 74-ورىننان كورىندى. بۇل كورسەتكىش قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق ساياساتتى جاقسارتۋ جانە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ جونىندە ءالى دە جۇمىس ىستەۋى كەرەكتىگىن كورسەتەدى. وسى ورايدا, سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ باعىتىندا بىرقاتار ماڭىزدى جەتىستىككە قول جەتكىزىلدى.
قازاقستان سوڭعى جىلدارى ەنەرگيانى ۇنەمدەۋ جانە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن ەنگىزۋ بويىنشا بەلسەندى قادام جاساپ وتىر. جەل جانە كۇن ەلەكتر ستانسالارىنىڭ قۇرىلىسى – وسى باعىتتاعى ماڭىزدى جوبالار.
ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ ماقساتىندا وتكىزىلەتىن «تازا قازاقستان» اكتسياسى ەلىمىزدە كەڭ قولداۋ تاپتى. اكتسيانىڭ ماقساتى – قورشاعان ورتانى لاستانۋدان قورعاۋ, تابيعاتتى ساقتاۋ جانە حالىق اراسىندا ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ. جىل سايىن مىڭداعان ەرىكتى وزەن-كولدەر مەن ورمانداردى تازالاۋعا, قالا مەن اۋىلدارداعى قوقىستى جيناۋعا قاتىسادى.
قازاقستان ۇكىمەتى ەكولوگيالىق زاڭنامانى جاڭارتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. 2021 جىلى قابىلدانعان جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس جاسىل جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ىنتالاندىرۋ شارالارىن ەنگىزدى.
قازاقستان «جاسىل» وبليگاتسيالار شىعارۋ ارقىلى ەكولوگيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋدى ارتتىرادى. بۇل قاراجات «جاسىل» ەكونوميكانىڭ دامۋىنا, ەكولوگيالىق تازا جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ, جەردى پايدالانۋ جانە بيوارتۇرلىلىكتى قورعاۋ ماسەلەلەرىندە ەلىمىز بىرنەشە حالىقارالىق باستاماعا قوسىلىپ, بۇل باعىتتاردا ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋشىلىككە قول جەتكىزدى.
قازاقستاننىڭ «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋى – تۇراقتى دامۋدىڭ ماڭىزدى بولىگى. ەلدىڭ وسى باعىتتاعى جەتىستىكتەرى ەكولوگيالىق تۇراقتىلىق پەن ەكونوميكالىق ءوسۋ اراسىنداعى تەڭگەرىمدى تابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. «تازا قازاقستان» اكتسياسى سياقتى باستامالار ارقىلى حالىقتىڭ ەكولوگيالىق ساناسىن دامىتىپ, ەلدىڭ «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋدەگى جەتىستىكتەرىن نىعايتۋعا بولادى. «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ ارقىلى قازاقستان جاھاندىق ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە وزىندىك ۇلەسىن قوسا وتىرىپ, حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدى ماقسات ەتەدى.
دامير بەلگىباەۆ,
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى