جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءباسى بيىك

– جاز باستالىسىمەن ەلىمىزدە وتان­داس­تارىمىزدىڭ سۋعا كەتۋ وقيعالا­رى جيىلەي­دى. اڭگىمەمىزدى وسى شومىلۋ ماۋ­­سىمىن­­داعى قاراپايىم قاۋىپسىزدىك ەرە­جەلەرىنەن باستاساق.

– توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى ۇنەمى ازاماتتاردى سۋداعى قاۋىپسىزدىك قاعيدالارىن ساقتاۋعا شاقىرادى. ءاربىر ازامات سۋ ايدىندارىندا قاۋىپسىزدىك قاعيدالارىن قاتاڭ ساقتاۋى مىندەتتى. ءارى بالالاردى سۋ ايدىندارى­نىڭ جانىندا قاراۋسىز قالدىرماۋعا, ۇلكەندەردىڭ قاراۋىنسىز شومىلۋعا جول بەرمەۋ قاجەت. مەيلىنشە بالالاردى كىشكەنتايىنان ءجۇزىپ ۇيرەتكەن دۇرىس.

سونداي-اق بەيتانىس جانە سۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن جاب­دىقتالماعان ورىنداردا, «شو­مىلۋعا تىيىم سالىنادى», «سۇڭگۋگە تى­يىم سالىنادى», «قاۋىپتى! ءيىرىم» بەل­گى­لەرى ورناتىلعان جەرلەردە مۇل­دەم سۋعا تۇسۋگە بولمايدى. ءجۇزۋدىڭ شەكارا­سى بەلگىلەنگەن قالتقىلاردان (بۋيكي) اسپاۋ ­كەرەك. كۇشىڭىزدى سىنايمىن دەپ تەك­سەرىلمە­گەن, جابدىقتالماعان جەرلەردە سۇڭگىمەڭىز. شاعىن كولەمدى كەمەلەرگە ­جانە باسقا دا ءجۇزۋ قۇرالدارىنا جاقىن ءجۇ­­زىپ بارماڭىز. وعان قوسا ءجۇزۋ قۇرالدا­رىنا قۇتقارۋ كۇرتەشەسىنسىز وتىرما­ڭىز. جۇزۋگە ارنالماعان زاتتارمەن جۇزبە­ڭىز. تاعى ءبىر ەسكەرتەتىنى, قايىقتاردان, كا­تەرلەردەن, ايلاقتاردان, جارتاستار­دان, پاراپەتتەردەن, قورشاۋلاردان جانە ­باس­قا دا زاتتاردان, سونداي-اق وسى ماقسات­تارعا بەيىمدەلمەگەن قۇرىلىستاردان سۋعا سەكىرمەڭىز.

ءار ازامات جول ءجۇرۋ ەرەجەسىن ساق­تا­عانى سەكىلدى سۋداعى ءجۇرىپ تۇرۋ قاعي­دا­­­لارىندا قاتاڭ ساقتاۋعا ءتيىس. سەبەبى «شا­كىرت دايىن بولعاندا عانا ۇستاز كە­لە­­دى» دەمەكشى, ءبىز قانشا ەسكەرتۋ, وقىتۋ, ال­­دىن الۋ شارالارىن ۇيىمداستىرعانىمىز­بەن, ەڭ ءبىرىنشى سۋدان كەلەتىن قاۋىپكە اراشا بولۋشى ول ادامنىڭ ءوزى ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون! سوندىقتان جوعارىدا اتاپ وتكەن قاراپايىم, بىراق ەڭ ماڭىزدى ەرەجەلەر ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالادى.

– بيىلعى ماۋسىم قالاي ءوتىپ جاتىر؟ قازىرگى احۋالدى ستاتيستيكالىق دەرەكتەرمەن كەلتىرسەڭىز.

– مينيسترلىكتىڭ حالىقتى قورعاۋ بو­يىنشا قابىلداعان ءىس-شارالارى ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتىپ جاتىر. وعان دالەل, سۋعا شومىلۋ ماۋسىمى باستالعالى قۇت­قارۋشىلار 153 ادامدى, ونىڭ ىشىندە ­38 بالانى قۇتقارىپ قالدى. جالپى, ەلى­مىز­دە سۋ ايدىندارىندا قازا تاپقاندار­دىڭ سانى كۇننەن-كۇنگە ءوسىپ بارادى. اسىرەسە بالالار ءولىمىنىڭ كۇرت ءوسۋى الاڭ­داۋشىلىق تۋدىرىپ وتىر.

نەگىزىنەن جازاتايىم وقيعالار دەمالىس كۇندەرى ءجيى كەزدەسەدى. وعان باستى سەبەپ – قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن ەلەمەۋ, جابدىقتال­ما­عان جەرلەردە شومىلۋ جانە بالالاردى نازاردان تىس قالدىرۋ. ماسەلەن, ءبىر جارىم ايعا جۋىق ۋاقىتتا 87 ادام سۋعا كەتتى. وتكەن جىلدىڭ ۇقساس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا ادام ءولىمى 14%-عا از. بىراق بالالاردىڭ ءولىم قۇشۋى 20%-عا كوپ.

ستاتيستيكالىق دەرەكتەرمەن اشىپ ايتساق, شومىلۋ ماۋسىمىنىڭ باستالۋى­مەن سۋعا باتىپ قايتىس بولعانداردىڭ 15%-ى نەمەسە 10 جاعداي رۇقسات ەتىلگەن اۋماقتاردان تىركەلگەن. ياعني الماتى – 4, ماڭعىستاۋ – 2, اباي – 2, اقتوبە جانە پاۆلودار وبلىستارىندا 1 جاعدايدان انىقتالدى. ال 85%-ى نەمەسە 54 جاعداي رۇقسات ەتىلمەگەن, قاۋىپسىزدىك قامتاماسىز ەتىلمەگەن سۋ ايدىندارىندا بولعان. وسى رەتتە ايتا وتكىم كەلەتىنى, قاۋىپسىز ورىندار تۋرالى مالىمەتتەر باق كوز­دەرىندە, اكىمدىكتەر مەن وڭىرلىك توتەن­شە جاعدايلار دەپارتامەنتتەرىنىڭ سايتتارىندا جۇكتەلگەن.

تجم ىشكى ىستەر جانە كولىك مي­نيستر­لىگى­مەن بىرلەسە سۋ ايدىندارىندا ازاماتتار­دىڭ قازا تابۋ قاۋپىن ازاي­تۋ ماقساتىندا سۋداعى قاۋىپسىزدىك قاعي­دالارىنىڭ تالاپتارىن بۇزۋ­دىڭ جو­لىن كەسۋ باعىتىندا 50 مىڭعا جۋىق رەيد, قاداعالاۋ جۇرگىزدى. انىقتالعان زاڭ بۇزۋشىلار اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ­شى­لىق تۋرالى كودەكسى­نىڭ «ورتاق سۋ پايدالانۋ قاعيدالارىن بۇزعانى» 364, «سۋ ايدىندارىنداعى قاۋىپسىزدىك قاعيدالا­رىن بۇزۋ نەمەسە ورىنداماعانى» ­412 جانە «الكوگولدىك ىشىمدىكتەر ءىشۋ نەمەسە قوعامدىق ورىنداردا ماس كۇيىن­دە ­بول­عانى» 440-باپتارى بويىنشا اكىم­­شى­لىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. جىل باسىنان بەرى ءدال وسىنداي فورماتتاعى ­­9 مىڭعا جۋىق حاتتاما تولتىرىلدى.

جالپى, سۋداعى قاۋىپسىزدىك ەرەجەلە­رىن بۇزۋ­­شىلارعا اكىمشىلىك جازا قول­دا­نۋ سۋ ايدىن­­­دارىنداعى وقيعالار­دىڭ سانىنىڭ ازايۋى­نا وڭ اسەر ەتىپ كەلەدى. بيىل اقبتك-ءنىڭ 412-بابى «سۋداعى قاۋىپسىزدىكتى ساقتاماعاندارى ءۇشىن» اكىم­شىلىك جاۋاپكەرشىلىك­كە تارتىلعاندار سانى 7 ەسە ءوستى. 579 ايىپ­پۇل سا­لىن­دى. كەز كەلگەن زاڭ بۇزعان ازامات سۋداعى قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن قا­تاڭ ساقتاۋعا جاقىن­دارىن ۇگىتتەيدى دەگەن ۇمىتتەمىز.

شومىلۋ ماۋسىمىنىڭ باستالۋىنا دەيىن جانە كەزەڭ ىشىندە تەلەديداردان 1 800-دەن استام سيۋجەت, راديو­­دان 3 000-نان استام ءسوز سويلەۋ, گازەتتەردە جانە الەۋمەتتىك جەلىلەردە 2 343 ما­قالا جاريالاندى. 7 000-نان استام پوست, مەسسەندجەرلەر جانە وزگە دە الەۋ­مەتتىك جەلىلەر ارقىلى 543 تىكە­لەي ەفير ۇيىمداستىرىلدى. وتكىزىل­گەن ءىس-شارالارمەن 6 ميلليوننان اسا ­ (6 440 791) ادام, ونىڭ ىشىندە 1,5 ميلليونعا ­جۋىق (1 474 727) بالا قامتىلدى.

سونىمەن بىرگە وقىتۋ كەزەڭىندە 30 400 با­لاعا ءجۇزۋ داعدىلارى ۇيرەتىلدى. بۇل جۇمىس ءالى دە جالعاسادى. پروفي­لاكتيكالىق ءىس-شارا­لار كەشەنىن وتكىزۋ بارىسىندا 370 مىڭ­نان استام كورنەكى وقىتۋ ونىمدەرى, ياعني پاراق­شالار, جادىنامالار, بروشيۋرالار تاراتىلدى.

سۋعا تۇسۋگە تىيىم سالىنعان 4 646 ورىن انىقتالدى. وندا 6 312 ەسكەرتۋ جانە تىيىم سالۋ بەلگىلەرى ورناتىلدى. 708 رۇقسات ەتىلگەن جاپپاي دەمالىس ورنى بەكىتىلدى.

قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 85 مىڭنان استام وزەن مەن 48 مىڭ كول بار. ولاردى ازاماتتار شومىلۋ, دەمالۋ جانە بالىق اۋلاۋ ءۇشىن پاي­دالا­نادى. وندا اكىمدىكتەر­دىڭ شەشىمىمەن بەكىتىلگەن 708 رۇقسات ەتىلگەن جاپپاي دەمالىس, تۋريزم جانە سپورت ورىندارى جابدىقتالدى. ونىڭ ىشىندە 167-ءسى كوممۋنالدىق جانە 425-ءى جەكە جاعاجايلار, قالعان 116 سپورت جانە تۋريس­­تىك ماقساتتارعا ارنالعان. بۇل ­رەتتە بار­لىق كوممۋنالدىق جاعاجايلارعا ­كىرۋ تەگىن ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.

اتقارىلعان كەشەندى جۇمىستاردىڭ كومە­گىمەن جىل سايىن سۋعا باتىپ قايتىس بولۋ دەرەگى ازايىپ كەلەدى. 2021 جىلى 3%-عا, 2022 جىلى 42%-عا, 2023 جىلى 4%-عا تومەندەدى. ­دەيتۇرعانمەن ءاربىر قۇرعاق ستاتيستيكانىڭ ­ارتىندا ادام ءومىرى مەن جاقىندارىنىڭ قاي­عىسى تۇرعانىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. كەيىنگى 10 جىلدا ەكى مىڭنان استام ادام قايتىس بولدى. تى­يىم سالىنعان جەرلەردە شومىلۋ ومىرگە قاۋىپ ءتوندىرىپ قانا قويماي, ايىپپۇل تۇ­رىن­دە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە اكەلە­دى. تەك اكىم­شىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 412-بابى بويىنشا ­­721 وتانداسىمىزعا 18 ميلليوننان اس­تام تەڭگەگە ايىپپۇل سالىندى.

– ەلىمىزدە قۇتقارۋ وتريادتارى جەت­كىلىكتى مە؟ تەحنيكالىق قۇرال-جاب­دىقتاردى دا قوسا ايتا وتسەڭىز.

– توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىن­دە ­20 جە­دەل-قۇتقارۋ جاساعى بار. ولار اۆاريا­لىق-قۇتقارۋ, ىزدەستىرۋ-قۇتقارۋ جۇمىستا­رىن, قۇت­قارۋ وپەراتسيالارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن توتەنشە جاعدايلار ورنىنا شىعادى. تابيعي جانە تەحنوگەندىك سيپاتتاعى توتەنشە جاعدايلارعا جەدەل دەن قويۋ ءۇشىن قۇتقارۋ بولىمشەلەرىنىڭ يەلىگىندە 1 094 بىرلىك اۆاريالىق-قۇتقارۋ جانە قوسالقى تەحنيكا, 2 066 اۆاريالىق-قۇتقارۋ جابدىعىنىڭ جيناعى, 35 829 جا­راقتار مەن ەكيپيروۆكالار جيناعى بار.

تەحنيكامەن جاراقتاۋ جانە ولاردى جاڭار­تۋ, جاڭا سۋدا قۇتقارۋ ستانسالارىن سالۋ جۇ­مىستارى كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇرگىزىلىپ جاتىر. ادەتتە جازعى سۋعا شومىلۋ ماۋسىمىندا ەلى­مىزدىڭ سۋ ايدىندارىندا قوسىمشا ءموبيلدى بەكەتتەر ورناتىلادى. سونىمەن قاتار تۇراقتى تۇر­دە رەيدتەر مەن پاترۋلدەۋ جۇرگىزىلەدى. داۋىس زورايتقىش قۇرىلعىسى بار دروندار دا پايدالانىلادى.

شومىلۋ ماۋسىمىنىڭ باستالۋىمەن سۋ ايدىندارىنىڭ قورعالماعان بو­لىكتەرىندە ازا­ماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تجم اۋماقتىق بولىمشەلەرىنىڭ كۇشتەرىمەن 65 تۇراقتى جانە قوسىمشا 150-گە جۋىق جىلجىمالى ماۋسىمدىق قۇتقارۋ بەكەتتەرى ورناتىلدى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

زەيىن ەرعالي,

«Egemen Qazaqstan»