قازاقستان – قىتاي: ىنتىماقتاستىقتىڭ ەلەۋلى بەلەسى

بەرىك دوستىقتىڭ كەپىلى

سالتاناتتى قارسى الۋ راسىمىنەن كەيىن قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن سي تسزينپين ءبىر-بىرىنە رەسمي دەلەگاتسيا مۇشەلەرىن تانىس­تىردى. قۇرمەت قاراۋىلىنىڭ باستىعى راپورت بەرىپ, ەكى ەلدىڭ ءانۇراندارى ورىندالدى.پرەزيدەنت, ەڭ الدىمەن, شاقىرۋىن قابىل الىپ, ەلىمىزگە مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلگەنى ءۇشىن سي تسزينپينگە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.

– ءسىزدىڭ ساپارىڭىزدىڭ ءمان-ماعىنا­سى وتە زور, ەرەكشە دەپ ايتۋعا بولادى. قىتاي حالىق رەس­پۋب­ليكاسى – تاتۋ كورشى, ماڭىز­­دى سترا­­تەگ­يالىق سەرىكتەس ءارى باستى وداق­­تاس مەملە­كەت­تىڭ ءبىرى. بەرىك دوستىق­قا جا­نە ءوزارا قول­داۋعا نەگىزدەلگەن قازاق-قى­تاي قا­رىم-قا­تىناسى بۇرىن-سوڭدى بولماعان قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتىر. مەن مۇنى ۇلكەن قۋانىشپەن اتاپ وتەمىن. ءسىز قازاقستان مەن قىتايدىڭ ماڭگىلىك جان-جاقتى ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىن نىعاي­تۋعا زور ۇلەس قوستىڭىز. مۇنى جوعارى باعا­لاي­مىز. ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعىن حالىق­تارى­­مىز­دىڭ يگىلىگى ءۇشىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ قاجەت دەگەن باستاماڭىزدى تولىق قول­داي­مىن. بۇگىنگى باسقوسۋىمىزدى وسىنىڭ ايقىن دا­لەلى دەۋگە بولادى, – دەدى قازاقستان پرەزي­دەنتى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ بارلىق باعىت بويىنشا قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان قازاق-قىتاي ىنتىماقتاستى­عى­نىڭ جاي-كۇيىن جوعارى باعالادى.

– قىتاي – ءبىز ءۇشىن تاتۋ كورشى عانا ەمەس, جا­قىن دو­سىمىز ءارى ۋاقىت تەزىنەن وتكەن سە­نىمدى سەرىك­تەسىمىز. ءبىز ورتاق تاريح­­تىڭ, تاتۋ كور­شىلىك قاتىناستاردىڭ جانە ءوزارا قول­داۋ­دىڭ مىزعىماس قۇندى­لىق­تارىنا سۇيەنە وتىرىپ, شىن مانىندە ۇلگى ەتەرلىك مەملەكەتارالىق قاتىناستى جولعا قويدىق. جىلدان-جىلعا ءوزارا بايلانىستارىمىزدىڭ مازمۇنى بايىپ كەلەدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

سي تسزينپين قازاق جەرىندە قۇرمەت كورسەتكەنى ءۇشىن قازاقستان پرەزيدەنتىنە العىس ايتتى.

– قۇرمەتتى پرەزيدەنت مىرزا, قىم­بات­تى دوسىم! مەنىڭ ساپارىما ءمان بەرىپ وتىر­عانىڭىزعا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. ءسىز مەملەكەت باسشىسى قىزمەتىنە كىرىس­كەن ساتتەن باستاپ رەفورمالار مەن ەل­دىڭ دامۋىن بەلسەندى ءارى ماقساتتى تۇردە ىلگەرى­لەتىپ كەلەسىز. ىشكى جانە سىرتقى ساياسات­تا ءتيىمدى شارالاردىڭ تۇتاس توپتاماسىن قابىل­دادىڭىز. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىڭىز­دىڭ جالپى قۋاتى مەن حالىقارالىق بەدەلى ايتارلىقتاي ارتتى. تاتۋ كورشى رەتىندە ءبىز بۇل جەتىستىكتەرگە شىن جۇرەكتەن قۋانامىز. بىلتىر ەكەۋىمىز سيان مەن بەيجىڭدە ەكى رەت كەزدەسىپ, جاڭا جوسپارلاردى بەلگىلەدىك. سونداي-اق «التىن وتىز جىلدىقتا» قىتاي-قازاق قاتىناستارىن قارقىندى دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندادىق. قىتاي قازاق­ستان­مەن اراداعى قارىم-قاتىناستى ءار­دايىم سترا­تەگيالىق تۇرعىدان جانە ۇزاق­مەرزىم­دى كەلەشەك دەڭگەيىندە قاراس­تى­راتى­نىن راستاعىم كەلەدى. سونداي-اق كور­شىلەس ەلد­ەرگە قاتىستى ۇستاناتىن ءوزىنىڭ سىرت­قى ساياساتىندا قازاقستانعا باسىمدىق بەرە­دى جانە ورتالىق ازياداعى ماڭىزدى سەرىك­تەس ەل سانايدى. قىتاي-قازاق باي­لانىس­تارىن قامتاماسىز ەتۋدە ءبىزدىڭ ەرىك-جى­گەرىمىز بەن ۇستانىمىمىز وزگەرمەيدى جانە كونيۋنكتۋرالىق ىقپالعا ۇشىرامايدى. قىتاي ارقاشان قازاقستانعا سەنىمدى تىرەك بولاتىنىن مالىمدەيمىن, – دەدى قحر توراعاسى.

سەرىكتەستىك ارقاۋى – سەنىم

شاعىن قۇرامداعى كەلىسسوزدەن كەيىن قازاقستان پرەزيدەنتى مەن قحر توراعاسى ەكى ەلدىڭ رەسمي دەلەگاتسيالارىنىڭ قاتىسۋى­مەن كەڭەيتىلگەن قۇرامدا كەلىسسوز جۇرگىزدى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ ەلىمىزگە مەملەكەتتىك ساپارىن قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ماڭگىلىك ءارى جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى ودان ءارى نىعايتۋعا دەگەن ۇمتىلىستىڭ ايقىن كورىنىسى دەپ باعالايتىنىن ايتتى.

– قازاقستان ەلدەرىمىز اراسىنداعى تاتۋ كورشىلىك پەن عاسىرلار بويعى دوستىقتى نىعايتۋعا ەرەكشە ءمان بەرەدى. ءبىز بىرلەس­كەن كۇش-جىگەرىمىزدىڭ ارقاسىندا وزگەلەرگە ۇلگى بولاتىن جانە ءتۇرلى باعىتتى قامتي­تىن مەملەكەتارالىق ىقپالداستىق ورنات­تىق. ءبىزدىڭ ەكىجاقتى قارىم-قاتىناسى­مىز دامۋدىڭ جاڭا «التىن كەزەڭىنە» ءوتتى دەپ نىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى. ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىستار تۇراقتى الەۋمەت­تىك-ەكونوميكالىق دامۋعا, حالىقتارى­مىزدىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا زور سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. بىلتىر ءوزارا تاۋار اينالىمى 41 ميلليارد دوللاردان استى. بۇل – رەكورد­تىق كورسەتكىش. قازىرگى تاڭدا 45 ورتاق ين­ۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ونىڭ جالپى قۇنى – 14,5 ميل­ليارد دوللار. جوبالار ونەركاسىپ, ەنەرگەتيكا, كولىك-ترانزيت, «جاسىل ەكونوميكا», اۋىل شارۋاشىلىعى جانە باسقا دا سالالاردى قامتيدى. سونىمەن بىرگە ەكى ەلدىڭ مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىس­تارى جاندانا ءتۇستى. جوعارى مارتەبەلى توراعا, وسى جەتىستىكتەردىڭ ءبارى ءسىزدىڭ جەكە قولداۋىڭىزدىڭ ارقاسىندا تابىستى جۇزەگە اسقانىن ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى, – دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان قىتايدىڭ بەيبىت باستامالارىن قولدايدى. سونداي-اق حالىقارالىق قۇقىقتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى مەن بۇۇ جارعىسىنا نەگىزدەلگەن ءادىل الەمدىك ءتارتىپتى قالىپتاستىرۋداعى جەتەكشى ءرولى مەن ەلەۋلى ۇلەسىن جوعارى باعالايدى.

– ءسىزدىڭ «ادامزاتتىڭ ءبىرتۇتاس تاعدىرى قوعامداستىعىن قۇرۋ» تۋرالى باستاماڭىزدى كونسترۋكتيۆتى رۋحتا قولداۋعا دايىنبىز. ءبىزدىڭ ء«بىرتۇتاس قىتاي» ساياساتىنا قاتىستى ۇستانىمىمىز وزگەرمەيدى. سونداي-اق تەرروريزم, سەپاراتيزم جانە ەكسترەميزم سەكىلدى ء«ۇش ز ۇلىم كۇشكە» قارسى كۇرەس جونىندەگى ىقپالداستىقتى قولدايمىز. قىتايدىڭ بۇكىل الەم ەلدەرىنىڭ ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن قۇرمەتتەۋگە شاقىراتىن تۇراقتى ۇستانىمىن باعالايمىز. بۇگىندە قىتاي قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەسى سانالاتىنىن بۇعان دەيىن دە ايتتىم. ءوزارا تاۋار اينالىمىن ەسەلەۋگە مول مۇمكىندىگىمىز بار. ءبىزدىڭ ەلدىڭ ۇكىمەتى وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن تاباندى تۇردە جۇمىس ىستەيدى. قىتاي قازاقستان ەكونوميكاسىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى بويىنشا جەتەكشى ورىنعا يە. كەيىنگى 15 جىلدا ونىڭ كولەمى 24 ميلليارد دوللارعا جەتتى. ەكى ەل اراسىندا ۆيزاسىز رەجىم كۇشىنە ەندى. قازىر «قىتايداعى قازاقستان ءتۋريزمى جىلى» ءوتىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارى ەلدەرىمىزدىڭ ءتۇرلى سالاداعى ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋعا تىڭ سەرپىن بەرەدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

ءوز كەزەگىندە قحر توراعاسى قازاقستاننىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىنا تاعى دا كۋا بولعانىن اتاپ ءوتىپ, قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاق حالقى اناعۇرلىم قۋاتتى ءارى وركەندەگەن جاڭا قازاقستان قۇراتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.

– ەجەلگى «جىبەك جولىنان» تامىر تارتاتىن ەلدەرىمىزدىڭ دوستىعى مىڭداعان جىلدار بويى ۇزدىكسىز نىعايىپ كەلەدى. ديپلوماتيالىق قاتىناستار ورناعان 32 جىل ىشىندەگى ىنتىماقتاستىق ناتيجەسىندە ەكىجاقتى بايلانىستارىمىز ماڭگىلىك ءارى جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. ونىڭ ارقاۋى – ماڭگىلىك دوستىق, ءوزارا سەنىم مەن ىنتىماقتاستىق. حالىقارالىق جاعداي قالاي قۇبىلسا دا, دوستىقتى ساقتاۋعا ۇمتىلىسىمىز, سان قىرلى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا دەگەن تاباندىلىعىمىز, نەگىزگى ماسەلە­لەر بويىنشا ءبىر-ءبىرىمىزدى ءوزارا قولداۋ­عا بەيىلدىلىگىمىز جانە ۇلتتىق دامۋ مىن­دەتتەرىن ورىنداۋعا سەنىمىمىز وزگەرمەيتىنىن راستاعىم كەلەدى, – دەدى سي تسزينپين.

بۇدان بولەك, قحر توراعاسى قازاقستان­نىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ورتا دەرجاۆا رەتىندەگى كونسترۋكتيۆتى ءرولىن قولدادى. كەزدەسۋ بارىسىندا تاراپتار ەلەكتروندى كوممەرتسيا, اۆتوموبيل مەن اۆتوبولشەك ءوندىرىسى, كولىك-ترانزيت جانە لوگيستيكا, ەنەرگەتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, قارجى, تۋريزم سالالارىنداعى ينۆەستيتسيالىق ىقپالداستىقتى دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلادى.

ەكى ەل باسشىلارى ساۋدا-ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋ ءۇشىن ءتيىستى مەحانيزمدەر بار ەكەنىنە توقتالىپ, قازاقستان مەن قىتاي ۇكىمەتتەرى قازىر جانە كەلەشەكتە بيزنەس-جوبالاردىڭ تابىستى جۇزەگە اسىرىلۋىنا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋگە دايىن ەكەنىن راستادى. سونداي-اق قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن سي تسزينپين وڭىرارالىق كووپەراتسيا مەن مادەني-گۋمانيتارلىق سالاداعى ىقپالداستىقتى تەرەڭدەتۋ جونىندە پىكىر الماستى.

مەملەكەت باسشىسى استانادا بەيجىڭ ءتىل جانە مادەنيەت ۋنيۆەرسيتەتى فيليالى مەن «لۋ بان شەبەرحاناسىنىڭ» اشىلۋىن قولداپ, ەكى ەلدىڭ عىلىم جانە ءبىلىم سالالارىنداعى بايلانىستارىنىڭ كەڭەيۋى ەكى ەلدىڭ مۇددەسىنە ساي كەلەتىنىن ايتتى.

جىبەك جولى تاعىلىمى

بۇدان كەيىن قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن سي تسزينپين بىرقاتار نىساننىڭ سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىنە قاتىستى. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان مەن قىتاي باسشىلارى ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى بويىنشا جۇك كولىكتەرى مەن تەمىرجول كونتەينەرلەرىن جونەلتۋ راسىمىنە تەلەكوپىر رەجىمىندە قاتىستى.

ءىس-شاراعا قاتىسۋشىلارعا ۇلى جىبەك جولى باعىتىمەن جۇرەتىن ترانزيتتىك رەيس تۋرالى بەينەروليك كورسەتىلدى. ءىس-شارا سوڭىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن توراعا سي تسزينپين جۇك پارومدارىنىڭ قوزعالىسىن ىسكە قوستى. سودان كەيىن ەكى ەل باسشىلارى قازاق­ستاننىڭ بەيجىڭدەگى جانە قىتايدىڭ استاناداعى مادەني ورتالىقتارىن سالتاناتتى تۇردە اشتى.

بۇل ورتالىقتار ەكى مەملەكەتتىڭ گۋما­ني­تارلىق ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋ­دىڭ جاڭا كەزەڭىنە جول اشادى. سونداي-اق دوس­تاس ەكى ەل حالىقتارى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان ءتۇر­لى مادەني ءىس-شارالار, كورمەلەر, دارىستەر مەن شەبەرلىك ساباقتارىن وتكىزۋگە ارنالعان الاڭعا اينالادى.

سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن سي تسزينپين استانا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازاسىندا بەيجىڭ ءتىل جانە مادەنيەت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليا­لىن اشتى. مۇنى ايتۋلى وقيعا دەۋگە بولادى. قازاقستان مەن قىتاي جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ىنتىماقتاستىعى ستۋ­دەنت­تەردىڭ تەرەڭ ءبىلىم الۋىنا جانە كاسىبي تۇرعىدا وسۋىنە زور مۇمكىندىك بەرە­دى جانە ولاردىڭ تىلدىك داعدىلاردى, مادەنيەتارالىق كوممۋنيكاتسيانى جانە عىلىمي زەرتتەۋ ادىستەرىن مەڭگەرۋىنە ىقپال ەتەدى.

بۇل جوبالاردىڭ تابىستى جۇزەگە اسىرىلۋى مادەنيەت جانە ءبىلىم سالالارىنداعى ءوزارا الماسۋلاردى جانداندىرۋ, ەكى ەل اراسىنداعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق قاتىناستاردى دامىتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام بولماق.

ينۆەستيتسيالىق جوبالار ارتادى

ەكىجاقتى كەلىسسوزدەردەن كەيىن قازاقستان پرەزيدەنتى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى ءۇشىن بىرلەسكەن مالىمدەمە جاسادى.

مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ شاقىرۋىن قابىل الىپ, قازاقستانعا مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلگەنى ءۇشىن سي تسزينپينگە شىنايى ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.

– وسى ساپارىڭىز – قازاق-قىتاي جىل­ناماسىنداعى ايتۋلى ءارى تاريحي وقيعا. وعان قوسا ەكى ەل اراسىنداعى ىنتى­ماقتاستىقتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە دەگەن ءسىزدىڭ نيەتىڭىزدىڭ ايقىن كورىنىسى دەپ بىلەمىن. مەن بۇل يگى ۇمتىلىستى تولىقتاي قولداي­مىن. قىتاي – ءبىز ءۇشىن تاتۋ كورشى, دوستاس جانە ماڭگىلىك جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەس مەملەكەت. بۇل ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزگە ورتاق قۇندىلىقتار مەن ورتاق ۇستانىم دەپ ايتقىم كەلەدى. ونىڭ تاريحي تامىرى تەرەڭدە جاتقانى ءسوزسىز, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

قازاقستان پرەزيدەنتى ەكى ەل اراسىنداعى تىعىز ساۋدا جانە گۋمانيتارلىق بايلانىس­تاردىڭ دامۋ تاريحىنا توقتالىپ, ونىڭ كەلەشەگى جارقىن بولارىنا سەنىم ءبىلدىردى.

– حالىقتارىمىز ۇلى جىبەك جولى باس­تاۋ الىپ, تورتكۇل دۇنيەگە تارالعان كيەلى جولدا ىنتىماعى مەن بىرلىگىن جاراستىر­عان. تاريح قويناۋىنا ۇڭىلەتىن بولساق, قىتاي ەلى قازاق حالقىنا ەشقاشان جامان­دىق جاساعان جوق, ەشقانداي توسقاۋىل­دار قۇرعان ەمەس. جاردەم عانا بەرگەن. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ءاردايىم ءوزارا تىعىز بايلانىس­تا جانە شىنايى دوستىق قارىم-قاتىناستا بولدى. بۇگىن دە سولاي جانە سولاي بولىپ قالا بەرمەك. مەن بۇعان كامىل سەنەمىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ قحر توراعاسى­مەن بىرگە مەملەكەتتەر اراسىنداعى سان قىر­لى ىنتىماقتاستىقتى بەكەمدەي بەرەتىنىنە نازار اۋدارىپ, بۇگىنگى كەلىسسوز ناتيجەلەرى سونىڭ ايقىن دالەلى ەكەنىن ايتتى.

– قازاقستان مەن قىتايدىڭ مىزعىماس ساياسي قاتىناستارى ءوزارا سەنىم مەن قولداۋ رۋحىندا دامىپ كەلە جاتىر. ەكى ەل اراسىندا شەشىمىن تاپپاعان ەشقانداي تۇيتكىل جوق. سوندىقتان كۇش بىرىكتىرە وتىرىپ, ساۋدا-ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق ارىپتەستىكتى جانداندىرۋعا نيەتتىمىز. ءبىز توراعا سي تسزينپين ەكەۋمىز جاڭا عانا بىرلەسكەن مالىمدەمەگە قول قويدىق. قۇجاتتا ەكى ەل قاتىناستارىنىڭ جەتىستىكتەرى جانە الداعى جوسپارلارى كەڭىنەن قامتىلعان. قىتاي – قازاقستاننىڭ باستى ساۋدا سەرىكتەسى. بىلتىر ەلدەرىمىز اراسىنداعى ساۋدا كولەمى 41 ميلليارد دوللار بولدى. الداعى ۋاقىتتا تاۋار اينالىمىن ەسەلەي تۇسەمىز. بۇعان الەۋەتىمىز جەتكىلىكتى. قىتاي – ءبىزدىڭ نەگىزگى شەتەلدىك ينۆەستورىمىزدىڭ ءبىرى. كەيىنگى 15 جىلدا بۇل ەلدەن قازاقستانعا 25 ميلليارد دوللارعا جۋىق ينۆەستيتسيا تارتىلدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى بىلتىر قازاقستان ەكونو­ميكاسىنا قۇيىلعان قىتاي ينۆەستي­تسياسىنىڭ كولەمى 16 پايىزعا ءوسىپ, 1,8 ميلليارد دوللارعا جەتكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل كورسەتكىشتى ۇلعايتۋعا ەكى تاراپ تا مۇددەلى.

– بۇگىندە قۇنى 14,5 ميلليارد دوللار بولاتىن 45 جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. جالپى, قىتاي كاپيتالىنىڭ ۇلەسى بار كاسىپورىندار سانى 4700-دەن اسادى. ءبىز ءوزارا ءتيىمدى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ودان ءارى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ وتتىك. ناقتىراق ايتقاندا, ەنەرگە­تي­كا, ينفراقۇرىلىم, اۋىل شارۋاشىلىعى, ءوندىرىس, قارجى, كولىك, اەروعارىش ونەركاسىبى جانە IT سالالارىنا توقتالدىق. قازاقستان ءوز نارىعىنا كىرۋگە نيەتتى قىتاي كومپا­نيا­­لارى ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋعا دايىن, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ قولعا الىنعان اۋقىمدى ەنەرگەتيكالىق جوبالاردى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت دەپ سانايدى.

– قازىر قازاقستاندا مۇناي-حيميا زاۋىتتارى سالىنىپ جاتىر. شىمكەنتتەگى مۇناي وندەۋ زاۋىتىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. «قازاقستان – قىتاي» مۇناي قۇبىرىنىڭ وتكىزۋ مۇمكىندىگىن ۇلعايتۋ شارالارى قولعا الىندى. كوپ ۇزاماي بۇل جوبالار ەكونوميكامىزعا ۇلەس قوسا باستايدى. ساپار اياسىندا قازاق-قىتاي ىسكەرلىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسى ءوتتى. وندا بىرقاتار ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمدەرگە قول قويدىق, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.مەملەكەت باسشىسى قحر توراعاسىمەن كولىك-لوگيستيكا سالاسىنداعى ىقپالداس­تىقتى جانداندىرۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارعانىن ايتتى. بۇدان بولەك, سي ءتسزين­پيننىڭ استانادا جاريالاعان جاھاندىق ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسى جانە ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارى اياسىنداعى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى تالقىلانعانىن جەتكىزدى.

– بىلتىر تەمىرجول ارقىلى تاسىمالداناتىن جۇك كولەمى 22 پايىزعا ارتىپ, 28 ميلليون تونناعا جەتتى. بۇل – رەكوردتىق كورسەتكىش. ليانيۋنگان, «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» جانە سيان قالاسىنداعى قۇرعاق پورتتاردا جۇزەگە اسىرىلعان بىرلەس­كەن جوبالاردىڭ ناتيجەسىندە كولىك-لوگيس­تيكالىق الەۋەتىمىز ەداۋىر ارتتى. قازىرگى تاڭدا «اياگوز – باقتى» ءۇشىنشى ترانس­شەكارالىق تەمىرجول قۇرىلىسى بەلسەن­دى ءجۇرىپ جاتىر. بۇگىن ءبىز ترانسكاس­پي حالىقارالىق كولىك باعدارى ارقىلى جۇك تاسىمالىن ىسكە قوسۋ شاراسىنا بەينەبايلانىس رەجىمىندە قاتىستىق. بۇل باعدار ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى كولىك-لوگيستيكا قاتىناستارىن دامىتۋعا تىڭ سەرپىن بەرەدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ سي تسزينپينمەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋ ماسەلەسىن تالقىلاعانىن اتاپ ءوتتى.

– بۇل سالادا تابىستى جۇزەگە اسقان بىر­لەسكەن جوبالار بار. ەگىنشىلىكتە smart جۇ­يە­سىن قولدانۋعا, سۋ رەسۋرستارىن ۇتىم­دى پاي­دالانۋعا جانە اۋىل شارۋا­شى­­لىعى ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەۋگە ايرىق­شا نازار اۋدارىلادى. وسى ورايدا قىتاي­دىڭ تاجىري­بەسى مەن تەحنولوگيالارىن قولدانۋعا, ناق­تى ينۆەستيتسيالىق جوبالار­دى بىرلەسە جۇ­زەگە اسىرۋعا مۇددەل­ىمىز. بىلتىر قازاقستان­­نىڭ قىتايعا ەكسپورت­تاعان اۋىل شارۋاشى­­­­لىعى تاۋارلارى 2 ەسە ءوسىپ, 1 ميلليارد دوللار­­­­عا جەتتى. قىتاي نارىعىنا ساپالى ءارى تا­بي­عي ەت ونىمدەرىن, مايلى جانە ءداندى داقىل­­­دار ەكس­پورتىن ۇلعايتۋعا مۇددەلى ەكەنىمىز­­­­­دى اتاپ وتتىك. بۇل رەتتە قازاقستان استى­عىن2 ميل­­ليون تونناعا جەتكىزۋگە دايىنبىز. وسى سالا­داعى ىقپالداستىقتى كەڭەيتۋ شارا­لارىن قولداعانى ءۇشىن توراعا سي تسزين­پين مىرزاعا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ايتۋىنشا, ەكى ەل اراسىندا عىلىم جانە ءبىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تا نىعايىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا قىتايدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا 4 مىڭنان استام قازاق جاستارى ءبىلىم الىپ جاتىر.

– قازاقستان تەحنيكالىق ماماندار دايار­لاۋ ماسەلەسىنە باسا ءمان بەرەدى. بۇعان قىتايداعى ارىپتەستەرىمىز قولداۋ كورسەتىپ وتىر. اتالعان سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا كەلىستىك. قىتاي توراعا­سىنىڭ ساپارى اياسىندا ەكى تاريحي وقيعانىڭ كۋاسى بولدىڭىزدار. ءبىرىنشىسى – «استانا» حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنان بەيجىڭ ءتىل جانە مادەنيەت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالى اشىلدى. سونداي-اق بۇگىن قۇرمەتتى سي تسزينپين مىرزامەن قازاقستاندا ەكىنشى «لۋ بان شەبەرحاناسىن» اشۋعا كەلىستىك. بۇل ءتيىمدى ءارى ماڭىزدى جوبا ەلىمىزدە جوعارى كاسىبي ماماندار دايارلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قىتايدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم العىسى كەلەتىن قازاق جاستارىنىڭ سانى ارتتى. بۇل تۇرعىدا ۇكىمەتتىك گرانت سانىن كوبەيتۋ, قازاقستان اۋماعىندا قىتايدىڭ وزىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ فيليالدارىن اشۋ ماسەلەسىنە ارنايى توقتالدىق, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ كەلىسسوزدەر بارىسىندا مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستى جانە تۋريزم سالاسىنداعى ىقپالداستىقتى كۇشەيتۋگە باسا نازار اۋدارىلعانىن جەتكىزدى.

– وسى ساپار اياسىندا بەيجىڭدە قازاقستاننىڭ جانە استانادا قىتايدىڭ مادەني ورتالىقتارى اشىلدى. مۇنى ەكىجاقتى بايلانىستى بەكەمدەۋ ءۇشىن جاسالعان وتە ماڭىزدى قادام دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل باستامالار حالىقتارىمىزدى مادەني تۇرعىدان جاقىنداتىپ, ءوزارا دوستىق پەن تاتۋ كورشىلىك قاتىناستاردى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى دەپ سەنەمىن. بۇدان بولەك, ەكى ەل اۋماعىندا تۇراقتى تۇردە مادەني شارالار وتكىزۋگە ۋاعدالاستىق. قازاقستان مەن قىتاي ازاماتتارى ءۇشىن ەكى ەلدە ۆيزاسىز رەجيم قولدانىلا باستاعا­نىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. قازىر ونىڭ يگىلىگىن ازاماتتارىمىز كورىپ وتىر. اسىرەسە ەكى ەلدىڭ كورشىلەس ايماقتارىنىڭ حالقىنا, كاسىپكەرلەر مەن تۋريستەرگە, جاستار مەن شەتەلدىك ارىپتەستەرگە ءتيىمدى بولدى. بيىل ناۋرىزدا بەيجىڭدە «قازاقستاننىڭ قىتايداعى تۋريزم جىلى» سالتاناتتى تۇردە اشىلدى. كەلەسى جىلى وسى شارانىڭ جالعاسى رەتىندە «قىتاي­دىڭ قازاقستانداعى تۋريزم جىلى» وتەدى. بۇگىن قول جەتكىزگەن كەلىسىمدەر ەلدەرىمىز اراسىنداعى بايلانىستاردى نىعايتىپ, حالىقتارىمىزدىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتەدى دەپ سەنەمىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسى جالعاسادى

قازاقستان پرەزيدەنتى قحر توراعاسى سي تسزينپينمەن ايماقتىق جانە جاھاندىق كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر جونىندە پىكىر الماسقانىن اتاپ ءوتتى.

– بۇل باعىتتاعى ۇستانىمدارىمىزدىڭ ۇقساس ەكەنىنە نازار اۋداردىق. ءبىز كوپجاقتى ديپلوماتيانى ودان ءارى نىعايتۋ قاجەتتىگىن اتاپ وتتىك. ەكى ەلدىڭ سەرىكتەستىگى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس اياسىندا تابىستى دامىپ كەلە جاتىر. سونىمەن قاتار ءبىز ورتالىق ازيا – قىتاي ديالوگىن ودان ءارى دامىتۋعا كەلىستىك. الەمدەگى داۋ-دامايدى بەيبىت جولمەن شەشۋ, گەوساياسي جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ, سونداي-اق جاھاندىق قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋ جونىندەگى ۇستانىمدارىمىز ورتاق, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇگىنگى كەلىس­سوز ناتي­جەلەرىن جوعارى باعالايتىنىن مالىمدەدى.

– قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ دەڭگەيى قاشان­دا جوعارى. وسىلايشا, ءبىز ەكى ەل اراسىن­داعى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باستىق. «التىن وتىز جىلدىق» اياسىنداعى بيىك ماقسات-مىندەتتەردى تابىس­تى جۇزەگە اسىرامىز دەپ ۇمىتتەنەمىن. جاسالعان ءاربىر كەلىسىم ەكى ەلدىڭ تۇراقتى ءارى قاۋىپسىز دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, حالىقتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا ارنالعان, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.قحر توراعاسى كەلىسسوزدەردىڭ جىلى, دوستىق راۋىشتە وتكەنىن جانە ناتيجەلى بولعانىن مالىمدەدى.

– ءبىز بىرقاتار اۋقىمدى ماسەلە بويىنشا ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزدىك. قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى بىرلەس­كەن مالىمدەمەگە قول قويىپ, ىنتىماقتاس­تىقتىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىندا­دىق. ءبىزدىڭ قاتىسۋىمىزبەن ساۋدا-ەكونومي­كالىق, كولىك-لوگيستيكالىق, ەنەرگەتيكالىق, اۋىل شارۋاشىلىعى, عىلىمي-تەحنيكا­لىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالالار بو­يىنشا بىرقاتار ۇكىمەتارالىق جانە ۆەدومست­ۆوارالىق قۇجاتقا قول قويىلدى. اتالعان قۇجاتتار ەكىجاقتى قاتىنا­سىمىز­دىڭ جوعا­رى دەڭگەيدە دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەدى, – دەدى سي تسزينپين.

قحر توراعاسى قىتاي مەن قازاقستان جاڭعىرۋ جولىمەن العا ىلگەرىلەپ, ءوزارا قولداۋ ءبىلدىرۋدىڭ يگى ءداستۇرىن بىرلەسە دامى­تا­تىنىنا جانە ەسەلەي تۇسەتىنىنە, سون­داي-اق ءوزارا ساياسي سەنىمدى تۇراقتى تۇردە نى­عايتىپ, ۇلتتىق دامۋ ستراتەگيالارىن ۇش­تاس­تىرۋعا ىقپال ەتەتىنىنە جانە ءبىر-ءبىرىنىڭ مۇددەسىن قورعايتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.

– ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسى اياسىندا جوعارى دەڭگەيدەگى ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرا بەرەمىز. ناقتى سالالارداعى ىقپالداستىق باعىتىندا جاڭا ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە ۇمتىلامىز. قىسقا مەرزىم ىشىندە تاۋار اينالىمىن ەكى ەسە ۇلعايتۋ جونىندە جاڭا مىندەت قويىلدى. ءبىز ساۋدا جانە ەكونوميكا, ينۆەستيتسيا, يندۋستريا­لاندىرۋ, كولىك جانە ەنەرگەتيكا سياق­تى سالالارداعى بايلانىسىمىزدى ۇدايى نىعايتۋ جونىندە ۋاعدالاستىق. ساۋدا-ەكو­نوميكالىق ىنتىماقتاستىق باعدارلاما­سىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى جول كار­تاسىن بەلسەندى ىسكە اسىرامىز. ترانس­كاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى مەن ەل­دەرىمىز اراسىنداعى ءۇشىنشى ترانسشە­كارالىق تەمىر جول قۇرىلىسىن جەدەلدەتەمىز. سونىمەن قاتار نەگىزگى مينەرالدىق رەسۋرستار, بالامالى ەنەرگيا كوزدەرى, عىلىمي-تەحنيكالىق يننوۆاتسيالار, اۆياتسيا جانە عارىش, تسيفر­لاندىرۋ سالالارىنداعى دامۋدىڭ جاڭا باعىتتارىن بىرلەسە ىلگەرىلەتۋگە نيەتتىمىز, – دەدى قحر توراعاسى.

سونىمەن قاتار سي تسزينپين بۇۇ, شىۇ, «قىتاي – ورتالىق ازيا» سياقتى كوپجاقتى الاڭدار جەلىسى بويىنشا تىعىز ىقپالداستىق ورناتقانى جونىندە اتاپ ءوتتى. سونداي-اق قازاقستاننىڭ بريكس-كە كىرۋىن قولدادى. قحر توراعاسى قازاقستاننىڭ الەمدەگى ورتا دەرجاۆا رەتىندەگى ءرولى ارتىپ كەلە جاتقانىن تاعى دا راستادى جانە ەلىمىزدىڭ جاھاندىق باسقارۋ ىسىنە لايىقتى ۇلەس قوسا الاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.

جوعارى دەڭگەيدە وتكەن كەلىسسوزدەر قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي تسزينپين بىرلەسكەن مالىمدەمەگە قول قويدى.

سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستانعا مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلگەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي تسزينپينمەن بىرگە ىسكەرلىك باعىتتاعى بىرقاتار كەلىسسوزدەن كەيىن ايگىلى وپەرا ءانشىسى مايرا مۇحامەدقىزى جانە قازاقتىڭ مادەنيەتىن, ءان ونەرىن شارتاراپقا پاش ەتىپ جۇرگەن ديماش قۇدايبەرگەننىڭ ونەرىن تاماشالاپ, بۇلبۇل مايرا مەن ءدۇلدۇل ديماشتىڭ تالانتىنا ءتانتى بولدى.

قول قويىلعان قۇجاتتار

ساپار اياسىندا بىرقاتار پارتياارالىق, مەملەكەتارالىق, ۆەدومستۆوارالىق جانە كوممەرتسيالىق قۇجاتقا قول قويىلدى. اتاپ ايتقاندا, «Amanat» پارتياسى» قوعام­دىق بىرلەستىگى مەن قىتاي كوممۋنيس­تىك پارتياسى اراسىنداعى الماسۋ جانە ىنتىماق­تاستىق تۋرالى مەموراندۋم, قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى ارا­سىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماق­تاستىق باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىن­دەگى جول كارتاسى مەن قازاقستان رەسپۋبليكا­سىنىڭ ۇكىمەتى مەن قىتاي حالىق رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى تەح­نيكالىق-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى.

ەكى ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرى قول قويعان قۇجاتتاردىڭ قاتارىندا – قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ كولىك مينيسترلىگى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ رەفور­مالار جانە دامۋ مەملەكەتتىك كوميتەتى اراسىنداعى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ترانسشەكارالىق تەمىرجولدى كەڭەيتۋ جونىندەگى ءوزارا تۇسىنىستىك, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كولىك مينيسترلىگى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ كولىك مينيسترلىگى اراسىنداعى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار مەن اقپاراتتىق جۇيە­لەر سالاسىندا جانە حالىقارالىق اۆتوموبيل تاسىمالدارىنا رۇقسات بەرۋ جۇيەسىن قۇرۋ تۋرالى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ىنتىماقتاستىق جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كولىك مينيسترلىگى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ كوممەرتسيا مينيسترلىگى اراسىنداعى ينفراقۇرىلىم جانە ينجەنەرلىك قۇرىلىس سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدى ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمدار دا بار.

سونىمەن قاتار قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبلي­كاسىنىڭ كوممەرتسيا مينيسترلىگى اراسىنداعى تازا ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگيالاردا قولدانىلاتىن ستراتەگيالىق ماڭىزدى پايدالى قازبالار سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جونىندەگى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋم; قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم مينيسترلىگى اراسىنداعى قىتاي ءتىلىن وقىتۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم; ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن تيانتسزين كاسىپتىك ينستيتۋتى اراسىنداعى لۋ بان شەبەرحاناسىن بىرىگىپ قۇرۋ تۋرالى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋم; قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىل شارۋاشى­لىعى مينيسترلىگى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ باس كەدەن باسقارماسى اراسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا سويۋ ءۇشىن ەكسپورتتالاتىن ءمۇيىزدى ءىرى قارا مالعا قويىلاتىن ۆەتەريناريالىق تالاپتار جانە جانۋارلار ساۋلىعىن قورعاۋ تۋرالى حاتتاما; قازاقستان رەسپۋبليكاسى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ باس كەدەن باسقارماسى اراسىنداعى ءوزارا جەتكىزىلەتىن تاۋارلاردى باقىلاۋ جانە قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى بويىنشا ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋم; قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى مەن قىتاي ۇلتتىق عارىش اكىمشىلىگى اراسىنداعى حالىقارالىق عىلىمي اي ستانتسياسى بويىنشا ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋم; قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ راديو جانە تەلەۆيزيا ىستەرى جونىندەگى باس مەملەكەت باسقارماسى اراسىنداعى راديوحابار تاراتۋ جانە تەلەۆيزيا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋم; قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءىس باسقارماسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ تەلەراديوكەشەنى» شجق رمك مەن قىتاي مەدياكورپوراتسياسى (China Media Group) اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى.

مەملەكەتتىك ساپار اياسىندا قول قويىلعان قۇجاتتاردىڭ قاتارىندا – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كولىك مي­نيسترلىگى مەن قىتاي حالىق رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ رەفورمالار جانە دامۋ مەم­لەكەتتىك كوميتەتى اراسىنداعى ترانس­كاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىندا جۇك تاسىمالداۋدى ارتتىرۋعا جانە دامىتۋعا ارنالعان ىنتىماقتاستىقتىڭ جۇمىس تەتىگىن قۇرۋ بويىنشا ءوزارا تۇسىنىستىك; قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ نارىقتى رەتتەۋ بويىنشا مەملەكەتتىك باسقارماسى اراسىندا سايكەستىكتى باعالاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى بويىنشا ءوزارا تۇسىنىستىك; قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ونەركاسىپ جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالار مينيسترلىگى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق; قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقارالىق دامۋ سالاسى بويىنشا مەملەكەتتىك اگەنتتىگى اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىك جانە جوعارى تەحنولوگيالار سالاسىنداعى جوبالاردى ىلگەرىلەتۋ; قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكى مەن قىتايدىڭ حالىق بانكى اراسىنداعى تسيفرلىق ۆاليۋتا سالاسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋم; قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار جونىندەگى اگەنتتىگىنىڭ ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى اراسىندا ستاتيستيكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق اياسىندا ءوزارا تۇسىنىستىك; قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى مەن قىتاي مەدياكورپوراتسياسى (China Media Group) اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋم; قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى مەن قىتاي مەدياكورپوراتسياسى (China Media Group) اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق; قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءىس باسقارماسىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبلي­كاسى پرەزيدەنتىنىڭ تەلەراديوكەشەنى» شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ قۇقىعىنداعى رمك مەن «جەنمين جيباو» اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك جانە ىنتىماقتاستىق; «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى مەن قىتاي مەدياكورپوراتسياسى (China Media Group) اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمدار دا بار. سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ عىلىم اكادەمياسى مەن شەنچجەن ۋنيۆەرسيتەتى اراسىندا بىرلەسكەن زەرتحانالار قۇرۋدا ىنتىماقتاستىق, «قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى» كەاق پەن قىتايدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ۋنيۆەرسيتەتى, Dayu Irrigation Group Co., Ltd كومپانياسى اراسىنداعى شولەيت­تى ايماقتاردا سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋ جونىندەگى قازاقستان-قىتاي حالىقارالىق زەرتحاناسىن قۇرۋ, «قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى» كەاق پەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ لانچجوۋ ۋني­ۆەرسيتەتى اراسىنداعى قازاقستان-قىتاي اقىلدى اۋىل شارۋاشىلىعى ورتالىعىن بىرلەسە قۇرۋ, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ سولتۇستىك-باتىس پولي­تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى اراسىنداعى ميكروسپۋتنيك ارقىلى عىلىمي زەرتتەۋلەر جانە تالانتتاردى تاربيەلەۋ سالاسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى كەلىسىمدەرگە كەلدى.

باسقوسۋ بارىسىندا س.سەيفۋللين اتىن­داعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى, م.قوزىباەۆ اتىنداعى سول­تۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى, شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتى مەن قىتايدىڭ اۋىل شارۋا­شىلىعى جانە ورمان تەحنولوگيا­سىنا ماماندانعان سولتۇستىك-باتىس ۋنيۆەر­سيتەتى اراسىنداعى قازاقستان-قىتاي اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمى جانە ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىن بىرلەسە قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم; قازاقستانداعى ساپانى تەستىلەۋ زەرتحانالارىن جابدىقتاۋ جونىندەگى جوبانى جۇزە­گە اسىرۋعا كومەك كورسەتۋ تۋرالى كەلىسىم­شارت جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى مەن قىتايدىڭ CNPC كومپانياسى اراسىنداعى ەنەرگەتيكا سالاسىنا قاتىستى ستراتەگيالىق جوبالار بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ تۋرالى نەگىزدەمەلىك كەلىسىمگە دە قول قويىلدى.

جالپى, كەلىسسوزدەر قورىتىندىسى بو­يىنشا 30-دان اسا ماڭىزدى قۇجاتقا قول قويىلدى.