جوعارى بىلىمدەگى يننوۆاتسيا مەن ىنتىماقتاستىق

ءار وقۋ جىلى قازاق ۇلتتىق ۋني­ۆەر­سيتەتىندە الەمنىڭ 30 ەلى­نەن 100-دەن اسا شەتەلدىك پرو­­فەسسور ءدارىس وقيدى. فارابي ۇستاز­دىڭ شىعىسقا ساپارى الەمگە اشىلعان تەرەزە سانالدى. الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى سال­عان اعارتۋ ساپارىن ۋنيۆەرسيتەت پروفەس­سورلارى تابىس­تى جالعاستىرىپ وتىر. ولار ماجارستان, گەرمانيا, موڭ­عوليا, فرانتسيا, اقش, رەسەي, تۇركيا, وزبەكستان, باسقا دا ەلدەردىڭ ۋني­ۆەر­سيتەت­تەرىندە عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن اينالىسىپ, ءبىلىم بەرەدى.

بۇگىندە بىرەگەي جوعارى وقۋ ورنى لا-ساپيەنتسا ۋنيۆەرسيتەتى (يتاليا), لوتارينگيا ۋنيۆەرسيتەتى (فرانتسيا), ۆيسمار ۋنيۆەرسيتەتى (گەرمانيا), رەيمس شامپان-اردەننا ۋنيۆەرسيتەتى (فران­تسيا), كاديس ۋنيۆەرسيتەتى (يسپانيا), ليسسابون ۋنيۆەرسيتەتتىك ينستيتۋتى (INCSTE) (پورتۋگاليا), ن. كوپەرنيك اتىنداعى تورۋن ۋنيۆەرسيتەتى سياقتى بەدەلدى شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن بىر­لەسكەن جانە قوسديپلومدى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ عىلىم جانە تەحنولوگيالار جو­نىن­دەگى ۇلتتىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا قو­عام كۇرەتامىرىنىڭ تىنىسىن كەڭەي­تە­تىن جول عىلىمدا دەپ اتادى. وسى ورايدا قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى عىلىمنىڭ الەۋەتىن تەحنوگەندىك جانە تابيعي اپاتتاردى بولجاۋ, كليمات وزگەرۋىنە قارسى كۇرەستە ستراتەگيالىق قادامىن اتاۋعا بولادى. عىلىم دەرەكقورلارىنداعى ەڭ وزىق زەرتتەۋلەر, ىرگەلى جانە قولدانبالى ناتيجەلەرگە مونيتورينگ جۇرگىزۋ, ناتي­جەسىندە ءتيىمدى شەشۋ مەحانيزمىن ۇسىنا بىلگەن ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى جانسەيىت تۇيمەباەۆ كليماتتىڭ وزگەرۋىن زەرتتەۋگە جانە ءبىلىم بەرۋگە ارنالعان «تۇراقتى دا­مۋ جانە تابيعاتتى ۇتىمدى پايدالانۋ» عىلىمي ورتالىعىنىڭ قۇرامىنا تۇ­­­راقتى دامۋ ماقساتىن ىسكە اسىراتىن 10 ين­نوۆاتسيالىق زەرتحانا ءىسىن جولعا قويدى.

جاھاندىق زەرتتەۋ كوشىنەن لايىقتى ورنىن العان عىلىمي ورتالىق كليمات جانە مودەلدەۋ, تسيفرلىق كارتو­گرا­­فيا جانە قولدانبالى گەودەزيا, GlobalSky (اتموسفەرالىق زەرتتەۋلەردىڭ يننو­ۆاتسيالىق زەرتحاناسى), تۇراقتى تۋريزم, سۋ رەسۋرستارىنىڭ ساپاسىن تال­داۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەيدى. سو­نى­­مەن قاتار لاندشافتتاردىڭ دەگرادا­­تسيا­سىن گەواقپاراتتىق تالداۋ, گەو­دەمو­گرا­فيالىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكا­لىق زەرتتەۋلەر, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك, تو­پى­راق ەكولوگياسى, قورشاعان ورتانى با­قىلاۋ شارالارىن ىسكە اسىرادى. بۇل – اتالعان زەرتتەۋلەر ەلىمىزدەگى سۋ تاسقى­نى سالدارىن زەرتتەۋ مەن الدىن الۋدا, وڭتايلى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدە ۇلكەن بەتبۇرىس.

ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كليمات وزگەرۋىندە «قاشىقتان زوندتاۋ تەحنولوگياسى جانە قولدانۋ» قازاق-قىتاي بىرلەسكەن زەرتحاناسى جۇمىسىنان باستاۋ العانىن اتاپ وتكەن ابزال. زەرتحانا ورتالىق ازيا وڭىرىندە كليماتتىڭ وزگەرۋى سالدارىنان ورىن العان سۋ تاپشىلىعى, قۇرعاقشىلىق, جەردىڭ قۇنارسىزدانۋى سياقتى ەكولوگيالىق ماسەلەلەرگە مونيتورينگ جۇرگىزەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستان, قىتاي جانە ورتالىق ازيا ءۇشىن جوعارى دەڭگەيدەگى حالىقارالىق رەسۋرستىق جانە ەكولوگيالىق پلاتفورما قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

جاھانداعى وزىق ويلى, ىرگەلى قاۋىم الىسقان كليمات وزگەرىسىنە كۇرەستە ءۇشىن­شى قادام رەتىندە زاماناۋي «Farabi Chem Science» كلاستەرىنىڭ قۇرىلۋى. قۇرامىنا 9 عىلىمي زەرتحانا كىرەتىن كلاستەر حيميا جانە حيميالىق تەحنولوگيالار فاكۋلتەتىندە ورنالاسقان.زامانىنا ساي اشىلعان زەرتحانالار قورشاعان ورتانى لاستاۋشى زاتتاردى ايقىنداپ, تالداپ, حيميالىق توق كوزدەرىنە ارنالعان جاڭا ماتەريالداردى ازىرلەيدى. مۇناي حيمياسى سالاسىندا تەرەڭدەتىلگەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزە وتىرىپ, قازاقستاندىق مەديتسينالىق-بيولوگيالىق قۇرالدار مەن باكتەريالارعا قارسى قورعانىش جابىندارىن الۋدى ماقسات تۇتادى.

حيميالىق عىلىم كلاستەرىنە انا­ليتي­كالىق حيميا جانە قورشاعان ورتا زەرتحاناسى, ەلەكتروحيميالىق ءوندىرىس تەحنولوگياسى زەرتحاناسى, مۇناي-حيميا زەرتحاناسى, حيميا-مەديتسينالىق زەرتحا­نا, جۇقا ورگانيكالىق سينتەز زەرتحانا­سى, ەنەر­گيانى كوپ قاجەت ەتەتىن نا­نو­ماتەريال­دار زەرتحاناسى, پەرسپەك­تيۆا­لىق ماتەريالدار مەن تەحنولوگيا­لار زەرتحاناسى, جو­عارى دالدىكتەگى ماتەريالداردى دياگنوس­تيكالاۋ زەرتحا­ناسى جانە «Chemical Coatings Inno­vations» عىلىمي-وندىرىستىك ورتا­لىعى كىرەدى. سونىمەن بىرگە ەلىمىزدەگى حيميا, مەديتسينا, بيولوگيا عىلىمي مەك­تەپ­تەرىنىڭ جەتەكشى زەرتتەۋ ورتاسى دا وسىندا. سونداي-اق بۇۇ اياسىندا 2026 جى­لى قازاقستاندا ايماقتىق كليمات ءسام­ميتى وتپەك. كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەستە وتاندىق عالىمداردىڭ ورتاق شەشىمدەرىنە, زەرتتەۋ نايجەلەرىنە جەتۋدە مۇنداي زەرتتەۋلەر ماقساتتى بولماق.

تاياۋدا قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ­QS حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتتەر رەي­تين­گىندە الەمدەگى توپ-200 جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى. كوش­باسشى جوعارى وقۋ ورنى 9 كورسەت­كىش بويىنشا 67 پوزيتسياعا جوعارىلاپ, 230-ورىننان 163-ورىنعا كوتەرىلدى. بۇل دەرەكتەن بايقارىمىز, قازۇۋ – ورتا­لىق ازيا جوعارى وقۋ ورىندارى ارا­سىن­دا ەڭ ۇزدىك 200 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قاتارى­نا ەنگەن العاشقى جانە بىرەگەي جوعا­رى وقۋ ورنى. ايتا كەتەيىك, كەيىنگى وقۋ جىلدارىندا ۋنيۆەرسيتەتتە كەشەندى قۇرىلىمدىق جاڭعىرتۋ جۇرگىزىلىپ, بىرلەسكەن عىلىمي حالىقارالىق زەرتحانالار اشىلدى. جوعارى ستاندارتتار­عا سايكەس حالىقارالىق اككرەديتتەۋدەن وتكەن ەكسپەريمەنتتىك ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى ازىرلەنىپ, شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ فيليالدارى اشىلىپ, ءوز جۇمىسىن باستادى.

ءبىلىم ورداسىنىڭ ءاربىر وقىتۋشى-عالىمى ۇزدىكسىز دامۋ فورمۋلاسىنا ۇلەس قوسىپ وتىر. زەرتتەۋ ۇجىمى جۇمىلا ­بۇۇ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنىڭ 17 با­عىتى بويىنشا ءبىلىم بەرۋ باعدارلاما­لارى ساپاسىن ارتتىرا, يننوۆاتسيا­لىق زەرتتەۋلەر مەن جاڭا تەحنولوگيا­لاردى جانداندىرا وتىرىپ, ۋنيۆەرسيتەت­تىڭ تۇراقتى ەكوجۇيەسىن قۇرۋ ۇستىن­دە. اكادەميالىق باسەكەلەستىك پەن بيىك­تىك ولشەمىنىڭ كەلەسى ناتيجەسى – ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتتى «Times» جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ىقپالى رەيتينگىسىندە ­400 پوزيتسيامەن العا جىلجىتتى. ءال-فا­را­بي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەر­سي­تەتى العاش رەت توپ 401-600 جوعارى وقۋ ورىندارى قاتارىنان ورىن الدى. بۇل حالىقارالىق رەيتينگكە الەم­نىڭ 1 963 ۋنيۆەرسيتەتى ەنگەن. UNAI - بۇۇ اكادەميالىق ىقپال ەتۋ باستاماسى­نىڭ حابى رەتىندە قازۇۋ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىن ورىنداۋدا كوش باستادى. №5 «گەندەرلىك تەڭدىك» باعىتىندا 56-ورىنعا, ال №7 «قولجەتىمدى جانە تازا ەنەرگيا» باعىتىندا 68-ورىنعا جايعا­سىپ, ۇزدىك 100-دىككە كىردى. ۋنيۆەرسيتەت­تىڭ پاراسات بيىكتىگىنەن كورىنۋى – بۇل بىلىك­تى مەنەدجمەنت پەن ۇجىمنىڭ تۇراق­تى ماقساتىنىڭ ارقاسىندا قول جەتە­تىن تۇعىر.

گۇلميرا سۇلتانباەۆا,

ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى