كارىم مىڭباەۆتىڭ مۇراسى مەن مۇراتى

رەسپۋبليكا باسشىلى­عىن­داعى ءبىراز ادام, ۇلت زيالىلارىنىڭ ءبىر توبى ۇشاق اپاتى ۇشقىشتاردىڭ قاتەلىگىنەن نەمەسە تەحنيكا قاۋىپسىزدىگىن ساقتاماعاندىقتان بولماعانىن سول كەزدىڭ وزىندە جاقسى ءبىلدى. بىراق اشىق ايتا المادى. ويتكەنى بۇل ساپارعا سەبەپشى ت.لىسەنكو ءوزىن مانساپتىڭ تورىنە شىعارعان ۇستازى اكادەميك ن.ۆاۆيلوۆ باستاعان ونداعان عۇلامانى «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن كەڭەستىك ءولىم ماشيناسىنا جىبەرگەنى ۇمىتىلا قوي­ماعان. امەريكالىق جۋرناليست, جازۋشى-دەرەكتانۋشى سەم كين «عىلىمي ماقسات ءۇشىن! ءولتىرۋ, ازاپتاۋ, تىڭشىلىق جانە باسقا دا قىلمىستار» دەگەن ەڭبەگىندە عىلىم تاريحىندا ديناميت, ۋلى گاز نەمەسە يادرولىق قارۋمەن مىڭداعان ادامنىڭ تۇبىنە جەتكەن كۇماندى جەتىستىكتەر بار. دەگەنمەن عىلىمي ماقساتتاعى جاۋاپسىزدىقتىڭ جۇلدەسى ءسوزسىز ستاليندىك اكادە­ميك تروفيم لىسەنكوعا تيە­سىلى. ول جالعان عىلىمي زەرتتەۋ­لەرىمەن ميلليونداعان ادامدى شىمىرىكپەستەن اشتىقتىڭ ارانىنا ايداپ سالدى دەپ وتە ءدال سي­پاتتادى. ياعني قازاقستان عالىم­دارىن قۇرباندىققا شالۋ شى­بىن ولتىرگەننەن دە جەڭىل ءارى پايدالى ەدى. ويتكەنى ولار ناقتى ناتيجەلى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ۇستىندە بولاتىن. نيكولاي ۆاۆيلوۆ قولىمەن قۇرعان ۆاسحنيل-دىڭ (ۆ.ي.لەنين اتىنداعى بۇكىلوداقتىق اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارى اكادەمياسى) قازاقستانداعى بولىمشەسىن باسقارىپ كەلگەن شاكىرتى كارىم مىڭباەۆ مۇنداعى قىزمەتىن, كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا, ارىپتەسى قىلىش باباەۆقا تاپسىرىپ, ءوزى لەنينگرادتاعى (قازىرگى سانكت-پەتەربۋرگ) ۆير (بۇكىلوداقتىق وسىمدىكتەر شارۋاشىلىعى ينس­تيتۋتى) زەرتحاناسىنا اۋىسىپ, عىلىممەن اينالىسپاق بولعان.

پروفەسسور حايدار ارىس­تان­بەكوۆ: «مەملەكەتتىك كوميسسيا ۇشاق وزدىگىنەن جارىلماعانىن انىقتادى. بۇل كارىم مىڭباەۆقا جاسالعان قاستاندىق ەكەنىن جۇرت ىشتەي ءبىلدى. جارىلعىشتىڭ قۋات­تىلىعى سونشالىق, ونداعى ادامداردىڭ دەنەلەرى كەسەك-كەسەككە ءبولىنىپ, شاشىلىپ كەتكەن. مىڭباەۆتىڭ ءمايىتىن كوستيۋمىنىڭ ءبىر جاپىراق ماتاسى مەن سونداعى تۇيمەسىنەن انىقتادىق» دەپ جازعان ەكەن ەستەلىگىندە.

كەڭەستىك داۋىردەگى توتالي­تارلىق بيلىكتىڭ قازاق حالقىنا جاساعان وراسان قياناتى مەن ەشقاشان ورنى تولماس زاردابىن ايتا وتىرىپ, مەملەكەتتىك جۇيەنى قالىپتاستىرۋعا, سونىڭ ىشىندە ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋعا تيگىزگەن وڭ ىقپالىن جاسىرىپ قالۋ جاراماس. كەڭەس وداعى قۇ­رىلعان 1920 جىلى وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار تۇقىمىن سۇرىپتاۋ ىسىمەن 26 عىلىمي مەكەمە اينالىسسا, 12 جىلدان كەيىن ەلدەگى سۇرىپتاۋ ستانسالارىنىڭ سانى 185-كە جەتىپتى. سونداي-اق تالاپتى جاستىڭ ىسكەرلىك, ىزدەنگىشتىك قابىلەتىن تانىعان شىنايى عالىم­دار ولاردى كەز كەلگەن رەسپۋبليكادان شاقىرىپ الىپ, عىلىم جولىنا تۇسۋىنە جاردەم بەرگەنى – اقيقات. وسىنىڭ ايقىن مىسالى, الماتىدا اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ دوتسەنتى, قازاق ەگىنشىلىك ينستيتۋتىندا عىلىمي قىزمەتكەر كارىم مىڭباەۆتى اكادەميك ن.ۆاۆيلوۆ لەنينگرادتاعى ءوزى باسقاراتىن بۇكىلوداقتىق وسىمدىكتانۋ ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا شاقىرىپ, ءبىلىمىن جەتىلدىرۋگە, قازاقستاندا باستاعان زەرتتەۋ جۇمىسىن جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ءسويتىپ, نيكولاي ءيۆانوۆيچتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «كوك­ساعىزدى جاقسارتۋدىڭ نەگىزگى جولدارى» تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ, كاۋچۋكتى وسىمدىكتەر ىشىندە ءتيىمدىسى كوكساعىز ەكەنىن دالەلدەيدى. سول, 1940 جىلى ماسكەۋدەگى بۇكىلوداقتىق استىق شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا قابىلدانىپ, ۆير-دەگى زەرتتەۋ جۇمىسىن جالعاستىرادى.

1940 جىلدىڭ سوڭىندا كا­رىمنىڭ ۇستازى اكادەميك ن.ۆا­ۆيلوۆ تۇتقىنعا الىنادى. ت.لى­سەنكو باستاعان توپتىڭ جالاسىمەن. مىڭباەۆتىڭ دا زەرتتەۋلەرى مەن قىزمەت جولىنا بوگەت جاسالۋى مۇمكىن ەدى. ويتكەنى اكا­دەميكتىڭ دوستارى مەن شاكىرت­تەرىنە سەنىمسىزدىك پايدا بولىپ, باقىلاۋعا الىندى. دەگەنمەن عالىمدى تەرگەۋ ءىسى بىرنەشە ايعا سوزىلىپ, اۋەلدە شىعارىلعان ءولىم جازاسى 20 جىل اباقتىعا جابۋ ۇكىمىنە اۋىستىرىلىپ, لىسەنكولار ءۇشىن «مايدا شاباق» جانە «جابايى» قازاقستاننان كەلگەن كارىم سياقتى جاستار نازاردان تىس قالعان. ونىڭ ۇستىنە, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قيمىلدارى كسرو اۋماعىنا اۋىس­قان سوڭ, ساياسي بيۋرو بارلىق قاجىر-قۋاتىن مايدانعا جۇمساپ, ەل ىشىندەگى ۇساق-تۇيەك ماسەلەگە مويىن بۇرا قويمايدى.

سوعىس باستالىسىمەن زايىبى مەن بالالارىن قازاقستانعا جىبەرگەن كارىم جاۋ اسكەرى لە­نين­گرادقا تاياعان كەزدە حالىق جاساقشىلارى ساپىندا قالانى قورعاۋعا قاتىسادى. س.دۇيسەن مەن ج.قاليەۆتىڭ « ۇلى دالا تۇل­عالارى» سەرياسىمەن شىققان «كارىم مىڭباەۆ» كىتابىندا عىلىم كانديداتى دارەجەسى بار, كوممۋنيست كەيىپكەرىمىزدى 1941 جىلى 6 قىركۇيەكتە قىزىل ارميانىڭ تۇراقتى بولىمىنە, 114-دەربەس اۆتوبروندى روتانىڭ ساياسي جە­تەكشىسى ەتىپ جىبەرگەنى تۋرالى دەرەك بەرىلگەن. ستۋدەنت, وقىتۋشى, عىلىمي قىزمەتكەر, اسپيرانت, دوكتورانت بولعان كەزدەرىندە ءوزى وقىعان, قىزمەت ىستەگەن مەكەمەنىڭ قوعامدىق جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسقان, ىسكەرلىگىنە قوسا جاۋىنگەرلەرگە جىگەر بەرە الاتىن شەشەندىك قابىلەتى زور, قيىن-قىستاۋ ساتتە تەز شەشىم قابىلداي الاتىن باتىلدىعى دا بار كارىمنىڭ مايدانگەرلىك جولى ءتورت ايدان سوڭ, 8 قاراشا كۇنى اياقتالىپ, عىلىمي جۇمىسپەن اينالىسۋعا قازاقستانعا قايتارىلادى. ويت­كەنى اسكەري ۇشاق پەن اۆتوموبيل شىعارۋ وندىرىسىنە, كەيبىر اقپاراتقا قاراعاندا, تانكتەر برونىن كۇشەيتۋگە قاجەتتى كاۋچۋك تالشىقتارىن بەرەتىن كوكساعىزدى مول مولشەردە ءوسىرۋ قاجەت ەدى. سوندىقتان رەسپۋب­ليكا باسشىلىعىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا جوعارى باس قولباسشى ي.ءستا­ليننىڭ تىكەلەي رۇقساتىمەن ەلگە ورالادى.

قازاقستاندا ك.مىڭباەۆ قازاق كسر جوسپارلاۋ كوميتەتى تور­اعا­سىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالىپ, عى­لىممەن اينالىسۋىنا رۇقسات بە­رىلەدى. ول نەگىزگى قىزمەتىنە قوسا, قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينس­تيتۋتىندا وسىمدىكتەر سەلەكتسيا­سى جانە گەنەتيكاسى, س.م.كيروۆ اتىنداعى قازمۋ-دە دارۆينيزم كافەدراسىن باسقارادى. سونىمەن قاتار ماقتاارال, قىزىلقۇم, يليچەۆ, كيروۆ اۋداندارىندا كاۋچۋك ءوندىرىسى ءۇشىن شارۋاشىلىقتار قۇرۋمەن شۇعىلدانادى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن الماتى وبلى­سىنىڭ جامبىل اۋدانىندا تا­جىريبە تانابى, اقمولا وبلى­سىندا شورتاندى اۋىل شارۋا­شى­لىق تاجىريبە ستانساسى ۇيىم­داس­تىرىلادى.

ارينە, كارىم مىڭباەۆتىڭ الدىندا الاشتىڭ الىپ تۇلعا­لارى جاساعان ۇلى ىستەردىڭ, كۇرەس­كەرلىكتىڭ قايتالانباس ۇلگىسى بار ەدى. كەڭەستىك ەكىجۇزدى يدەولوگيا­مەن سيىسپايتىن كوزقاراستارى مەن ارەكەتتەرى ءۇشىن ولاردىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە قالاي ۇشى­راعانى ونىڭ كوز الدىندا ءوتتى. كارىم كەڭەستىك داۋىردەگى قازاق زيالىسىنىڭ كورنەكتى وكىلى بولدى. حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارى عىلىم تابالدىرىعىن اتتاعان قازاق ازاماتتارى اعا ۇرپاقتىڭ ىزدەنىمپازدىق, وزىنە قاتال تالاپ قويۋ قاسيەتتەرىن, كۇرەس­كەرلىك قابىلەتتەرى مەن قا­جىر-قايراتىن ساقتاپ قالىپ, كەڭەستىك-كوممۋنيستىك يدەولو­گيانىڭ قوسارلى ستاندارتىنا ءتوزۋ يممۋنيتەتىن بويىنا قا­لىپتاستىرىپ ۇلگەردى. سونىڭ ناتيجەسىندە عىلىمدى يگەرۋدەگى زور مۇمكىنشىلىگىن كورسەتتى, وزگەلەردى مويىنداتتى.

كارىم مىڭباەۆتىڭ جانە ونىڭ تۇسىنداعى عالىمداردىڭ وتان­شىلدىق, مەملەكەتشىلدىك قاسيەتىنە, العا قويعان ماقساتىنا جە­تۋگە قۇشتارلىقپەن عانا ەمەس, ولەرمەندىكپەن ەڭبەك ەتكەن جان­سەبىلدىگىنە تاڭعالماسقا شارا جوق. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ەكى جارىم جىلىندا تولىق قورشاۋدا قالعان قالادا ورنالاسقان ۆير قوي­مالارىندا ساقتالعان, ۆاۆيلوۆ باستاعان عالىمداردىڭ ەكسپەديتسيالار كەزىندە جيناعان ءداندى داقىل تۇقىمدارى, رەسەيدىڭ زاماناۋي ەسەبى بويىنشا, 8 تريلليون دوللارعا باعالانادى ەكەن. لەنينگرادتىڭ حالقى وزەك جالعار تالعاجۋ تابا الماي اشتان ءولىپ جاتقاندا ينستيتۋت عالىمدارى ءبىر ءتۇيىر تۇقىمدىق ءداندى پايدا­لانباي, امان ساقتاپ قالادى. وسى كەزدەرى ۆير-ءدىڭ 28 عىلىمي قىزمەتكەرى اشتان ولگەن ەكەن. بۇل – قانتوگىس شايقاستاعى كوزسىز ەرلىكتەن دە اسقان قاھارماندىق, توزىمدىلىك ەكەنىن مويىنداماسقا بولمايدى. ايتپاقشى, ەلىنىڭ, ادامزاتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن وسىنشا قازىنانى تىرنەكتەپ جيناعان ن.ۆا­ۆيلوۆ تا 1943 جىلى 26 قاڭ­تاردا ساراتوۆ تۇرمەسىندە اشتان ولەدى.

ەلدىڭ ونەركاسىپ جانە قورعانىس سالالارى ءۇشىن قاجەتتى كاۋچۋك بەرەتىن كوكساعىز ءوندىرىسىن جولعا قويۋمەن قاتار, كارىم مىڭ­باەۆ حالىقتى ازىق-ت ۇلىكپەن قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن الدىنا اسقاق ماقسات قويىپ, ولاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءىس-شارالارىن بەلگىلەدى. وبالى نە كەرەك, كەڭەس بيلىگى قو­لىندا ناقتى جوسپارى بار عالىمعا قولداۋ ءبىلدىردى.

كارىم مىڭباەۆتىڭ اسىل مۇراتىنىڭ ءبىرى – بەتپاقدالانى باق دالاعا اينالدىرۋ ەدى. ول ءۇشىن ەرتىس, سارىسۋ, شۋ, باسقا دا وزەن­دەردى جانە جەراستى سۋىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ جوباسىن جاسادى. 1944 جىلى ۆاسحنيل-ءدىڭ قازاق فيليالىنىڭ باسشىسى بولۋى كارىمنىڭ ماقساتتى ارمانى ورىندالۋىن جاقىنداتا تۇسكەندەي ەدى. سوعىس جىلدارىنىڭ جانە ودان كەيىنگى اۋىر شاقتىڭ قيىندىعىنا قاراماستان, رەسپۋبليكانىڭ وسىمدىك شارۋاشىلىعىن دامىتۋ عانا ەمەس, مال تۇقىمدارىن اسىلداندىرۋ ماسەلەسىن دە كوتەردى, شەشتى. 42 جاسىندا وسىنداي يگىلىكتى جاساپ ۇلگەرگەن عالىمنىڭ اياق الىسى, تابىستارى لىسەنكو سياقتى الاياقتاردى شوشىتپاي تۇرا المادى. ك.مىڭباەۆ, باسقا دا قازاق عالىمدارى مىنگەن ۇشاققا قاستاندىق جاسالۋى ىقتيمال دەۋىمىزدىڭ سەبەبى دە – وسى. ولار امان جۇرسە, قازاقستان عىلىمى قانداي دارەجەگە كوتەرىلىپ, ەكونوميكاسى قانشالىقتى كوتەرىلەر ەدى... ارينە, قازىر وكىنگەننەن پايدا جوق. قازاقستان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن بەرگى 33 جىل ىشىندە كارىم مىڭباەۆ باستاعان ونداعان عالىم جاساعان يگىلىكتەن ايىرىلىپ قالدىق. كوپىرتە ماقتاعان «سارابدال ساياساتتىڭ» سالدارىنان اسىل تۇقىمدى مال باسى جويىلىپ, وسىمدىك شارۋاشىلىعى كۇيرەۋگە جاقىندادى. بەتپاقدالانى يگەرۋ بىلاي تۇرسىن, ەرتىس – قاراعاندى كانالى بويىنداعى كەڭشارلاردىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا ءتۇستى. ناقتى عىلىم مەن عالىمنىڭ قۇنى ءتۇسىپ, جالعان عىلىم مەن عالىمدى تورگە شىعارعان قوعامعا ءتان كورىنىس.

قاراقۇلاق بولعان كەزىنەن تاشكەنتكە وقۋعا اتتانعانعا دەيىنگى بوزبالا, جىگىتتىك شاعى وتكەن اقمولادا (قازىرگى استانا) اكادەميك كارىم مىڭباەۆتىڭ اتىندا ءبىر كوشە جوق ەكەن. ەندى عانا №59 مەكتەپ-ليتسەيگە عالىمنىڭ ەسىمى بەرىلىپ, «كارىم مىڭباەۆ: مۇرا جانە تاعىلىم» اتاۋىمەن ونى ۇلىقتاۋ ءراسىمى وتپەكشى. بۇل قوعام ومىرىنە وڭ وزگەرىس, جاڭا لەپ كەلە باستاعانىنىڭ بەلگىسى بولار دەپ ۇمىتتەنەيىك.

ەرمەك بالتاش ۇلى,

مادەنيەت قايراتكەرى