«تۇرىك» قولدانىسىن قايتارۋىمىز قاجەت

سوعان قاراماستان, ۆ.رادلوۆ, ل.بۋداگوۆ, پ.م.مەليورانسكي, د.نەمەت سەكىلدى تۇركولوگ­تەر ەڭبەكتەرىندە تۇرىك ءتىلىنىڭ تارماق­تا­رى ءۇشىن «ديالەكت», «نارەچيە» تەرمين­دەرىن قولدانۋ ۇستانىمىنان اينىمادى. قازان توڭكەرىسىنەن (1917 جىل) كەيىن, سونداي-اق ۆ.ۆ.رادلوۆ قايتىس بول­عان­نان (1918 جىل) سوڭ ورىس تۇركولوگتەرى تۇ­رىك تىل­دەرى ماسەلەسىندە «نارەچيە» مەن ­«ديالەكت» تەرميندەرىنىڭ ورنىنا ء«تىل» (يازىك) تەر­مينىن قولدانىسقا ەندى. وسىلاي­شا, تۇ­رىك ءتىلىنىڭ ءار تارماعىن جەكە, دەربەس ءتىل رەتىندە قابىلداۋ ءۇردىسى قالىپتاس­تى. ءسويتىپ, الەمدىك تۇرىكتانۋ سالاسىن­دا وزىن­دىك مەكتەبى قالىپتاسقان رەسەيدە ء­­­­حىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا «تۇ­رىك»­/ «تۇركى» تەرميندەرى قاتار قولدا­نى­­لا ­باستادى. رەسەي تۇركولوگتەرىنىڭ ءبىر بو­­لىگى سول كەزدەگى وسمان تۇرىكتەرىنەن وز­گە تۇ­رىك جۇرتتارىن ءبولىپ كورسەتۋ ماق­سا­تىن­دا «تۇركى» (تيۋرك) دەپ قولدانعا­نىن اشىق جازدى. سوعان قاراماستان, رەسەي­لىك تۇركولوگتاردىڭ ءبىر بولىگى ءوز ەڭبەكتە­رىن­دە «تۇرىك» (تۋروك/ تۋرەتسكي) قولدانى­سىن ساقتاپ قالدى. ماسەلەن, كورنەكتى ورىس تۇرىكتانۋشىسى پ.م.مەليورانسكي ­«تۋروك» جانە «تيۋروك» دەگەن ەكى تەرمين­دى قولدانىسقا ەنگىزۋدى قاجەت دەپ سانا­­مايتىن عالىمداردىڭ پىكىرىنە قوسى­لا­تىنىن, ويتكەنى «سلاۆيان» دەگەن تەرمين ماڭايىندا ۇيىسقان ورىس, بولگار, چەح, پولياك ت.ب. سلاۆيان حالىقتارى سەكىلدى تۇرىك حالىقتارى مەن تايپالارىنىڭ دا وز­دەرىن بىرلەستىرەتىن «تۋروك», «تۋرەتس­كي» دەگەن تەرميندەردى قولدانۋعا تو­لىق قۇقىلى ەكەنىن باسا كورسەتەدى (پ.م.مەليورانسكي, تۋرەتسكيە نارە­چيا ي ليتەراتۋرى// ەنتسيكلوپەديچەس­كي سلوۆار, يزد. ف.ا.بروكگاۋز, ي.ا.ەف­رون, ت. ءحححىV, سپب., 1902, 159-بەت). سول سەكىلدى, ورىس تۇركولوگياسىنىڭ ءىرى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى ا.ن.سامويلوۆيچ تە كەڭەس ءداۋىرىنىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭىنە دەيىن «تۋروك», «تۋرەتسكي», «تۋركولوگيا» قولدانىسىن جاقتاپ, ەڭبەكتەرىندە وسى قاعيداتتان اينىمادى. ونىڭ عىلىمي جۇمىستارىندا «تيۋرك», «تيۋركسكي», «تيۋركولوگيا» تۇرىندەگى قولدانىستار تەك 1933 جىلدان باستاپ قانا ەندى. بالكىم مۇنى باسىلىم رەداكتورلارى تۇزەدى. تانىمال شىعىستانۋشى, تۇركولوگ, ارابتانۋشى, تاريحشى, كوپ قىرلى عالىم ۆ.ۆ.بارتولد تا كوزى تىرىسىندە كوبىنە «تۋرەتسكيە گوسۋدارستۆا», «تۋرەتسكيە نارودنوستي», «كوچەۆىە تۋرەتسكيە پلەمەنا» دەپ جازدى. كەڭەس تۇركولوگياسىندا ساياسي سەبەپتەرگە بايلانىستى قالىپتاسقان «تۇركى» دەگەن ۇستانىم وزگە ەلدەردەگى تۇركولوگيا سالاسىنا دا اسەرىن تيگىز­­بەي قويمادى. بۇل تۋراسىندا تۇركيالىق عالىمدار احمەت بۋران مەن ەردجان الكايا: «بۇل تەرمينولوگيانى كەيىن­­نەن ەۋروپالىق تۇركولوگتار دا قابىل­داپ, كونە, جاڭا جانە جاڭاشا تۇرىك جازبا تىلدەرىنىڭ بارلىعىن قامتيتىن, قىسقاشا اتىمەن «Fundamenta» دەپ تانىلعان ەڭبەكتە (Philologiae Turcicae Fundamenta) «تۇركى تىلدەرى» دەگەن تەرمين بەرىلدى (فرانتسۋز تىلىندە Langues Turques; ال اعىلشىن تىلىندە Turkic Languages). سول سەكىلدى قازىرگى تاڭدا اعىلشىن تىلىندەگى «Turkish» ءسوزى تۇركياداعى تۇرىك ءتىلىن, ال «Turkic» ءسوزى بولسا, بارلىق تۇرىك تىلدەرى ءۇشىن قولدانىلىپ كەلەدى», دەپ جازادى (Ahmet Buran, Ercan Alkaya. Çağdaş Türk Lehçeleri. Akçağ Yayınları, 12. Baskı, Ankara, 2018, 34-بەت). ال ەندى تاۋەلسىز­دىك العالى ەلەۋلى ۋاقىت وتسە دە, قازاقستان­دا بۇل ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىلمە­گەنى قاي جاعىنان دا ءجونسىز. وسى تۇرىك/ تۇركى قولدانىسى ەلىمىزدە ءالى كۇنگە دەيىن ءبىر ىزگە سالىنباعانى جاس بۋىندى اداستىرىپ جاتقانى اقيقات.

ءوزىم دە, بىرقاتار عالىم-زەرتتەۋ­شى­لەر دە «تۇرىك» تەرمينىن تۇراقتى تۇر­دە قولدانىپ كەلەمىز. بىراق اراگى­دىك ەڭبەكتەرىمىزدى جاريالايتىن باسىلىم رەداكتورلارى «تۇرك» دەگەن قول­دانىسىمىزدى بەلىنەن سىزىپ, «تۇركى» دەپ تۇزەتىپ جىبەرەتىنى دە بار. امال نە, بۇل ماسەلە ءالى رەسمي تۇردە ءبىر شە­شىمىن تاپپاعاندىقتان, جالپىنى بىر­دەي مىندەتتەي المايمىز. تەك, ءوزىمىز سەكىلدى ۇستانىمداعىلار عانا «تۇرىك» قول­دانىسىنان باس تارتپاي كەلەدى. ءبىز­دىڭ ۇستازدارىمىز اكادەميكتەر مۇحتار اۋەزوۆ, الكەي مارعۇلان, وزگە دە اعا بۋىن وكىلدەرى ۇنەمى «تۇرىك» دەپ جاز­دى. ماعجان جۇماباەۆتىڭ اتاقتى ولەڭىن­دە دە: «تۇركستان ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى عوي, تۇركستان ەكى دۇنيە ەسىگى عوي. تاماشا تۇركستانداي جەردە تۋعان, تۇرىكتىڭ ءتاڭىر بەرگەن نەسىبى عوي», – دەمەۋشى مە ەدى؟ ارينە, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءتىل زاڭىنا سالساق, تۇرىكستان بولۋى دا قيسىندى. 2018 جىلى جارىق كورگەن ­« ۇلى دالا ادەبيەتى» اتتى مونوگرافيام­نىڭ «قازاق ادەبيەتىنىڭ ءتۇپ-توركىنى جايىندا» دەگەن بولىمىندە «كەڭەستىك كەزەڭدە اتاجۇرت پەن انادولىداعى اعا­يىنداردىڭ اراسىن الشاقتاتۋ ءۇشىن قول­دانىلعان جاساندى «تۇركى» تەرمينى بۇل شىعارىلىمدا تۇرك دەپ بەرىلدى» دەپ كورسەتكەن ەدىم. سونداي-اق اتالعان بولىمدە: «تۇركولوگيا عىلىمى ەۋروپادا تۋدى, حح عاسىردا رەسەيدە كلاسسيكالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى, كەڭەس داۋىرىندە ساياساتقا اينالدى. ءسويتىپ, ءار رەسپۋبليكا ءوز تۇركولوگياسىن جاساپ, بايىرعى ورتاق مۇرانى ءار تۇرك تەكتەس حالىقتار يەلىك ەتكەلى باقتالاسىپ, تالاس تۋدىرىپ, جۇيەدەن اداستى. عىلىم ساياسي قۇرالدىڭ ويىنشىعىنا اينالىپ, «تۇركى» دەگەن جاساندى تەرمين ويلاپ تابىلىپ, اتاجۇرت پەن انادولىداعى اعايىنداردىڭ ارا­سىن الشاقتاتۋدىڭ امالى قاراستىرىل­دى. تۇرىك تەكتەس حالىقتاردى كەمسىتۋ ءۇشىن, ولاردىڭ اسىل مۇرالارىن جوققا شىعارۋ ءۇشىن ءتۇرلى ايلا-شارعىنى جاساپ باقتى. مىسالى: ءبىز اسا قادىرلەيتىن عالىم ۆ.ۆ.رادلوۆ, تۇرىك حالىقتارىنىڭ مۇرالارىن تۇرىككە جاقىنداتپاۋ ءۇشىن ايگىلى زەرتتەۋ ەڭبەگىن «اتلاس درەۆنوستەي مونگولي» دەپ اتاعان. شىندىعىن­دا ول - تۇرىك حالىقتارىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى. باعزى زاماننان بىزگە جەتكەن مۇرالاردىڭ «كونە تۇركى ەسكەرتكىشتەرى» اتالۋى دا كەڭەستىك كەزەڭنىڭ سالقىنى ەدى. دۇرى­سى «كونە تۇرك ەسكەرتكىشتەرى» بولاتىن. ءيىسى تۇرك حالىقتارى تاريحقا, تىلگە, دىن­گە كەلگەندە بالتالاسا دا بولىنبەي­مىز, بىرگەمىز. كونە ەسكەرتكىشتەردە, تۇرك بىتىگىندە «تۇرك» دەپ ايتىلادى. ەندىگى جەردە وسى «تۇرك» سوزىنە توقتاۋىمىز كەرەك», – دەپ جازعان ەدىم (جولداسبەكوۆ م., ۇلى دالا ادەبيەتى. استانا: «عىلىم», 2018. 10-بەت.). ەجەلگى بىتىك تاستاعى جازۋلاردا كەيدە داۋىستى دىبىستاردىڭ ساقتالا بەرمەيتىندىگىن ەسكەرىپ جانە انا ءتىلىمىزدىڭ زاڭدىلىقتارىنا دا سۇيەنىپ, ەندىگى جەردە «تۇرك» ءسوزىن «تۇرىك» دەپ جازعانىمىز ءجون بولادى. دۇرى­سى وسى! رەتى كەلگەندە مىنانى دا ايتا كەتەيىن, كونە جازبا جادىگەرلەرىمىز ماسەلەسىندە دە تاقىرىپقا, سالاعا ءۇستىرت قارايتىن زەرتتەۋشىلەرىمىز دە بار­شىلىق. ماسەلەن, «كۇلتەگىندى» كەيبىر زەرتتەۋشىلەر «قۇلتەگىن» دەپ ءجۇر. بۇل كوپە-كورىنەۋ بۇرمالاۋشىلىق, ارينە. مۇندا «قۇل» دەيتىن ءسوز دە, ۇعىم دا جوق, دۇرىسى «كۇل + تەگىن», ۇلى مۇراگەر دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ءبىزدىڭ ۇلتتىق گۋمانيتارلىق عىلىمدا مۇنان دا باسقا كۇماندى, داۋلى ماسەلەلەر جەتكىلىكتى-اق. سوندىقتان, بالكىم, وسىلاردى تۇبە­گەي­لى شەشىپ وتىراتىن تۇركياداعى سە­كىلدى مينيسترلىك دەڭگەيىندە قۇزىرەتى بار «تۇرىك ءتىلى جوعارى قۇرىمى» (Türk Dili Yüksek Kurumu / تۋرەتسكوە لينگۆيستيچەسكوە وبششەستۆو) سەكىلدى ۇيىم بىزگە دە قۇرۋ كەرەك شىعار. تۇركيا­دا تۇرىك ءتىلىنىڭ دۇرىس قولدانىلۋى, تىلدىك زاڭدىلىقتارىنىڭ, ەملەسىنىڭ ساقتالۋى ماسەلەسىندە ەڭ باستى قاداعالۋشى ورگان دا, باقىلاۋشى ورگان دا – وسى ۇيىم. تۇرىك تىلىندە جازىلعان, اسىرەسە, فيلولوگيا سالاسىنداعى عىلىمي ەڭبەكتەر مەن ديسسەرتاتسيالار وسى ۇيىم بەكىت­كەن ەملە سوزدىگىنىڭ زاڭدىلىقتارى بويىن­شا تەكسەرىلەدى. تەرمين ماسەلەسىندە دە وسى ۇيىم قۇزىرلى. تۇرىك تىلدەرىنە قاتىس­تى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كوپتەگەن ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرىپ, كوپتە­گەن ماڭىزدى جوبانى قارجىلاندى­­رىپ وتىراتىن دا سولار. قىسقاسى, قازاق تىلىنە قاتىستى ماسەلەلەردى, ورتاق ەملە, بىرىڭعاي تەرمين قولدانىسىن بىرىزگە ­سالاتىن, ءتىپتى سونى قاداعالاپ, تالاپ ەتىپ, ورىنداتىپ وتىراتىن ءبىر مەكەمە, ۇيىم كەرەك-اق.

مىرزاتاي جولداسبەكوۆ,

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى