بيۋدجەت ەسەبى: نەگىزگى كورسەتكىشتەر ورىندالدى

ونەركاسىپ ءوندىرىسى 4,3 پايىزعا ۇلعايدى

ەسەپتەردى قاراۋ بارىسىندا وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزىلگەنى اتاپ ءوتىلدى. ناقتى ايتقاندا, ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 4,3 پايىزعا ۇلعايدى. جىلدىق ينفلياتسيا دەڭگەيىنە قاتىستى دا وڭ ديناميكا تىركەلىپ وتىر.

ء«بىز 2023 جىلعى رەسپۋبليكا­لىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ۇكىمەتتىڭ ەسەبىن جانە جوعارى اۋدي­تور­لىق پالاتانىڭ قورىتىندىسىن قارا­دىق. بۇل – ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلە. تالقى­لاۋ بارىسىندا سەناتورلار فيسكال­دىق ءتارتىپ, مەملەكەتتىك بورىش, ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن قولداۋ, ينفراقۇرىلىم جانە باسقا دا ماڭىزدى سالالارعا توقتالىپ, وزەكتى پروبلەمالاردى كوتەردى. وسى رەتتە ۇكىمەت مۇشەلەرى بۇگىن ايتىلعان بارلىق ۇسىنىسقا ءمان بەرىپ, ولاردى جۇمىس بارىسىندا ەسكەرۋى اسا ماڭىزدى», دەدى م.اشىمباەۆ.

سونىمەن قاتار دەپۋتاتتار ەكونوميكا سالالارىنداعى نەگىزگى رەفورمالار­عا نازار اۋداردى. م.اشىمباەۆ ءوز سوزىن­دە كوزدەلگەن ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن قارجىلىق, بيۋدجەت-سالىق جانە اق­شا-كرەديت ساياساتىن ءتيىمدى ۇيلەس­تىرۋ, سونداي-اق وسى باعىتتا بارلىق مۇد­دەلى تاراپتىڭ جۇمىستى جۇيەلى تۇر­دە جۇر­گىزۋى مىندەتتى شارت ەكەنىن ايتتى.

«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جولداۋىندا ماكروەكو­نوميكالىق ساياساتتى قايتا جانداندىرۋدى تاپسىردى. قازىرگى تاڭدا پارلامەنتتە جاڭا بيۋدجەت كودەكسىنىڭ جوباسى تالقىلانىپ جاتىر. جاڭا زاڭنامالار, ونىڭ ىشىندە سالىق كودەكسى مەن «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭ ەل ەكونوميكاسىنىڭ ۇدەمەلى دامۋىنىڭ بەرىك نەگىزى بولۋعا ءتيىس. وسى باعىتتا سەنات ۇكىمەتكە قاجەتتى زاڭنامالىق قولداۋ كورسەتۋگە دايىن», دەدى سەنات توراعاسى.

شىعىن 21 پايىزعا ءوستى

وڭىرلەردى جەتكىلىكسىز قارجى­لاندىرۋعا جانە ترانسفەرتتەرگە قاتىستى پروبلەمالار جۇيەلى سيپاتقا يە ەكەنىن ايتقان م.اشىمباەۆ بۇل ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا جانە جالپى ماكروەكونوميكاعا وراسان زور زاردابىن تيگىزەتىنىن جەتكىزدى. «قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ شىعىندارىمىز ۇلكەن. ال كىرىستەر بويىنشا پروبلەمالار بار. بىلتىرعى بيۋدجەت پارامەترلەرى «قازمۇنايگازعا» كەلەسى جىلعا سالىناتىن سالىقتار بويىنشا اۆانستىق تولەمدەر ەسەبىنەن عانا جاقسى كورىنىپ وتىر. بۇدان بولەك, بىلتىر ەكسپورتتاۋشىلارعا 500 ميلليارد تەڭگە شاماسىندا قوسىمشا قۇن سالىعى قايتارىلعان جوق. بۇل ءبىزدىڭ سالىقتىق تۇسىمدەرىمىزدىڭ تومەندىگىن, قوسىمشا قۇن سالىعى مەن كورپوراتيۆتى تابىس سالىعى بويىنشا شامادان تىس ناتيجە كۇتەتىنىمىزدى كورسەتەدى. بيۋدجەت شىعىندارى دا جىل سايىن ءوسىپ وتىر. بىلتىر 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 21 پايىزعا وسكەن», دەدى م.اشىمباەۆ.

سەنات توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, قالىپتاسقان جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن شىعىستاردى تابىسقا جاقىن­داتۋ جانە كەلەسى جىلدىڭ بيۋدجەتى شەڭ­بەرىندە كەيبىر پوزيتسيالاردى وڭتاي­لاندىرۋ قاجەت. سونداي-اق تاۋە­كەل قادامداردى جاساي بەرمەي, كاسىپ­كەرلەردەن سالىقتاردى اۆانستىق جيناۋ سياقتى شارالاردىڭ سالدارىن الدىن الا زەردەلەگەن ءجون.

«شىن مانىندە, ءبىز كورپوراتيۆتى تابىس سالىعىن قاجەتتى دەڭگەيدە جيناي المايمىز. سالىق بازاسى جوق, بيزنەستىڭ دامۋ قارقىنى دا جوعارى ەمەس. وسىنداي جانە باسقا دا سەبەپتەرمەن قوسىمشا قۇن سالىعىن دا جيناي المايمىز. سوندىقتان شىعىنداردى ازايتۋ ماسەلەسىن قاراعان ءجون. سول كەزدە عانا تەڭگەرىمدى بيۋدجەتكە قول جەتكىزەمىز. كاسىپكەرلەردەن الدىن الا سالىق تولەمدەرىن الۋ ولاردى تۇرا­لاتىپ, بيزنەستە پروبلەمالار تۋىن­داتۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى شىعىن­داردى قىسقارتۋ, ولاردى شىنايى باعامداۋ, سالىقتاردى الدىن الا الماۋ ماڭىزدى. مۇنداي قادامدار بارىن­شا وڭتايلى بيۋدجەتكە قول جەت­كىزۋگە جول اشادى», دەدى ول.

سونىمەن قاتار م.اشىمباەۆ شى­عىستاردىڭ ۇلعايۋى قوسىمشا فيس­كال­­دىق جۇكتەمە تۋدىراتىنىن جانە ينفليا­تسيا دەڭگەيىنە اسەر ەتەتىنىن, بۇل ءوز كەزەگىندە الەۋمەتتىك سالادا بىرقاتار پروبلەماعا الىپ كەلەتىنىن ايتتى.

«شىعىندار نەعۇرلىم كوپ بولسا, ينفلياتسيا دا سوعۇرلىم ۇلعايىپ, باعا وسەدى. سالدارىنان الەۋمەتتىك ماسەلەلەر تۋىندايدى. قازىر پايىزدىق مولشەرلەمە جوعارى. سوندىقتان بيزنەستى قالىپتى مولشەرلەمەمەن نەسيەلەندىرە الماي وتىرمىز. بۇل ەكونوميكانىڭ دامۋىنا تۇساۋ ەكەنى ءسوزسىز. ياعني بيۋدجەتتى تەڭگەرىمسىز ەتۋ ارقىلى ماكروەكونوميكالىق تۇيت­كىل­دەرگە تاپ بولامىز», دەگەن سەنات سپيكەرى دەپۋتاتتىق كورپۋس پەن ۇكى­مەت­تى وسى باعىتتا بىرلەسىپ, ناتيجەلى جۇمىس ىستەۋگە شاقىردى.

ۇلتتىق قوردى باسقارۋ سىنعا الىندى

سەنات سپيكەرى ۇكىمەتتىڭ جانە جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ 2023 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەرىن قاراۋ بارىسىندا ۇلتتىق قوردىڭ سالىنعان قاراجاتىنان وبليگاتسيالىق زاەمدارعا تۇسەتىن سىياقى تۇرىندەگى تۇسىمدەردىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەنىنە نازار اۋداردى.

ماۋلەن اشىمباەۆ «ۇلتتىق قور – بالالارعا» باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلا باستاعالى بەرى قور قاراجاتىنىڭ جۇمسالۋىنا حالىقتىڭ نازارى كۇرت ارتقانىن ايتتى. قازىر ۇلتتىق قوردىڭ سالىنعان قاراجاتىنان وتاندىق كومپانيالاردىڭ وبليگاتسيالىق زاەم­­دارىنا تۇسەتىن سىياقى تۇرىندەگى تۇسىمدەردىڭ مولشەرى تومەن دەڭگەيدە. وسىعان بايلانىستى بالامالى تەتىك­تەرگە قاجەتتىلىك ارتىپ كەلەدى.

«ۇلتتىق قوردى ءارتۇرلى تەتىكتەر ار­قىلى بەلسەندى پايدالانۋىمىز قان­شالىقتى دۇرىس؟ كەپىلدى ترانسفەرت, نىسانالى ترانسفەرت, كۆازي­مەم­لەكەتتىك سەكتوردىڭ وبليگا­تسيا­لارىن ساتىپ الۋ – بۇل بيۋدجەتتەن تىس قارجىلاندىرۋ. پارلامەنتتىڭ بۇعان قاتىسى جوق ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ەندى ءبىزدىڭ فلاگماندىق كوم­پانيالاردىڭ اكتسيالارىن ۇلت­تىق قورعا ساتۋ سياقتى تەتىك پايدا بولدى. بۇل رەتتە شاعىن پاكەت ەمەس, «قازمۇنايگاز»-عا قاتىستى جاع­­داي سياقتى وتە ءىرى كولەمدە – 20 پا­­يىز. وسىنداي بىرنەشە تەتىك پايدا بولدى جانە ولاردى ۇكىمەت كەيىنگى جىل­داردا بەلسەندى قولدانىپ وتىر. وبلي­گاتسيالار دا جامان ەمەس. بىراق مۇن­داي وبليگاتسيالاردىڭ شىعىن ەكە­نىن كورىپ وتىرمىز. باسقالارى بويىن­شا كۋپوننىڭ از پايىزدارى بار. ارينە, بۇل زاڭدى تەتىك بولۋى مۇمكىن. دەگەنمەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردى وسىلاي قارجىلاندىرۋ سالدارىنان ۇلتتىق قور بالامالى تەتىكتەر ارقىلى الۋعا بولاتىن قاراجاتتى ءتيىستى دەڭگەيدە الا المايدى», دەدى ول.

سونىمەن قاتار پالاتا سپيكەرى بۇل اكتسيالار ساتىلعان جاعدايدا قان­شا­لىقتى ءوتىمدى بولاتىنى دا كۇماندى ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. سوندىق­تان قور پورتفەلىنىڭ بارىنشا ءارتا­راپتاندىرىلۋىن, پايدالى بولۋىن جانە وتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.

«قازمۇنايگازدىڭ» 20 پايىزدىق پاكەتى. ءيا, زاڭدى تەتىك. بىراق وسى رەتتە ۇلتتىق قوردىڭ پورتفەلى قانشالىقتى ارتاراپتاندىرىلعان دەگەن ساۋال تۋىن­دايدى. ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن پايدالانۋدىڭ ءمانى – ءبىر اكتيۆكە بىردەن بىرنەشە ميلليارد ينۆەستيتسيا سالماي, ونى ءارتاراپتاندىرۋ, ءارتۇرلى اكتيۆتەرگە سالۋ. ارينە, «قازمۇنايگاز» – تۇراقتى كومپانيا. ول بويىنشا پروبلەما بولمايدى. بىراق ءبارىبىر بۇل دەربەس قوردىڭ قاراجاتىن ينۆەستيتسيالاۋ قاعيداسىن بۇزادى. ەكىنشىدەن, بۇل اكتسيالاردىڭ وتىم­دى­لىگىنە قاتىستى دا ماسەلەلەر بار. ۇلتتىق قور ولاردى ساتقىسى كەلسە دە ساتا المايدى. ەشكىم ولاردى ساتقىز­بايدى. وسىعان بايلا­نىستى ۇلتتىق قور ينۆەستيتسيالارىن­داعى وتىمدىلىك قاعيداتى تاعى بۇزىلادى. سوندىقتان مۇنداي ۇلكەن پاكەتتى ۇلتتىق قوردا ۇستاۋ قيسىنسىز. وسى ماسەلەنى ءتيىمدى شەشۋ قاجەت», دەدى م.اشىمباەۆ.

ءتيىمسىز كومپانيالاردى قىسقارتۋ قاجەت

نارىق ۇستەمدىك ەتۋگە ءتيىس سالالاردا مەملەكەتتىڭ شامادان تىس ارالاسۋى – جالپى ىشكى ءونىمدى ەكى ەسەگە ۇلعايتۋ جونىندەگى مىندەتتى ورىنداۋعا كەدەرگى بولاتىن نەگىزگى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى. پالاتا توراعاسى اتاپ وتكەندەي, 2029 جىلعا قاراي جالپى ىشكى ءونىمدى ەكى ەسەگە ۇلعايتۋ – اسا ماڭىزدى مىندەت. ءىس جۇزىندە بۇل ەل ەكونوميكاسىن ەكى ەسەگە ارتتىرادى. الايدا قازىرگى قالىپ­تاسقان جاعدايدا ونىڭ جۇزەگە اسۋى قيىن. سەنات سپيكەرى بۇل رەتتە, ەڭ الدى­مەن, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ, ونىڭ ىشىندە ەكونوميكاداعى وراسان زور سەكتور­دى باسىپ العان مىڭداعان ءتيىمسىز كومپانيالاردىڭ ۇلەسىن قىسقارتۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.

«پاراديگمانى وزگەرتۋ ءۇشىن پرە­زيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جار­لىعى اياسىندا بەلسەندى ءارى ماق­ساتقا ساي ارەكەت ەتۋ ماڭىزدى. ياعني ەكونو­ميكامىزدى ىرىقتاندىرۋ قاجەت. ەگەر قازىر بۇكىل كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ۇلەسىن كۇرت قىسقارتپاساق, مەملە­كەت ولاردى ءتيىمدى باسقارا المايدى. ولار – «سامۇرىق-قازىنا» مەن «بايتەرەك» حولدينگىنىڭ كوپ بولىگى. بۇدان باس­قا اكىم­دىكتەر مەن مەملەكەتتىك ور­گان­دار­دا شارۋاشىلىق جۇرگىزەتىن تاعى 6 مىڭ مەملەكەتتىك كومپانيا بار. كوپ­تە­­گەن سەكتور بويىنشا جەكەشەلەن­دىرۋ ۇدەرىسى بەلسەندى جۇرگىزىلمەسە, جالپى ىشكى ءونىمدى ەكى ەسەلەي المايمىز. ەكى ەكونوميكا بولۋى كەرەك. بىزدە بىرەۋى بار. ەكىنشىسىن قۇرۋ ءۇشىن جاڭا پاراديگمالىق تاسىلدەر قاجەت. بۇل تەك جەكەشەلەندىرۋ, جەكە باستامالار, جاڭا ينۆەستورلار تارتۋ ارقىلى جۇزەگە اسۋى مۇمكىن. وسى باعىتتا دەپۋتاتتار مەن ۇكىمەت بەلسەندى ارەكەت ەتىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن جەدەل ورىندايدى دەپ ۇمىتتەنەمىز», دەدى سەنات توراعاسى.

پالاتا وتىرىسىندا ەسەپتەردى قاراۋ كەزىندە قارجى ءمينيسترى ءمادي تاكيەۆ, ۇلتتىق بانكتىڭ توراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ جانە جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ توراعاسى ءاليحان سمايىلوۆ بايانداما جاسادى. ءىس-شاراعا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارلارى, مينيستر­لەر جانە اگەنتتىكتەر مەن ۇلتتىق كوم­پانيالاردىڭ باسشىلارى قاتىستى.

ۇكىمەتتىڭ ەسەبى مەن جوعارى اۋدي­تور­­لىق پالاتانىڭ قورىتىندىسىن تالقى­لاۋ ناتيجەسىندە سەناتورلار پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا اتالعان ماسەلەنى قاراۋ كەزىندە سەنات اتىنان قوسىمشا بايانداما جاساۋ ءۇشىن سەناتور بەكبولات ورىنبەكوۆتىڭ كانديداتۋراسىن بەكىتتى.