گازەت باستاۋىندا تۇرعان مۇحامەدجان سەراليننىڭ قالاي جازعانىنان بەيمالىمبىز. ال وسى باسىلىمنىڭ تاعى ءبىر باسشىسى بەيىمبەت ءمايليننىڭ ماڭدايىنا تۇسكەن قويۋ شاشىن ساۋساقتارىمەن شيىرلاپ, تۇنگى تەرەزەگە جانارىن جاسقانا قاداپ قويىپ, سۇيكەكتەتىپ وتىرعانىن ەلەستەتەمىز. سىرتتا ۇرەي كەزىپ ءجۇر, قاعىنان زاماننىڭ سۇسى جامان. كوبىنە الاڭ كوڭىلىن جازۋمەن باسقان ەكەن, جارىقتىق, ەستەلىكتەردەن بىلەتىنىمىز سولاي. سوندا دا قانداي قۇقايعا قارماستان وزدەرى اشقان «اۋىل» (بۇگىنگى وبلىستىق «قوستاناي تاڭى») گازەتىن شىعارۋدان اينىماعان عوي. سول ارىستاردىڭ جالعاسى – كەيىنگى اعالارىمىز قالاي جازدى ەكەن دەگەن تاڭسىق سۇراق, مىنە, ءجۇز ەكى جىل بەدەرىندە دە ەلىكتىرىپ قويمايتىنى نەسى ەكەن؟
جاس ءتىلشى كەزىمىز. بويدى اۋەستىك بيلەي بەرەدى. رەداكتورىمىز باقىتجان جانگيسيننىڭ رەداكتسيانىڭ قات-قابات ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنىڭ اراسىندا جازۋعا, ماقالا باستىرىپ شىعارۋعا قالاي مۇمكىندىك تاباتىنىنا قايران قالامىز. وبكومنىڭ جينالىسىنان ءبىر بوسامايدى. كولدەي-كولدەي ەسەپتەردى قولىمەن جازىپ, ماشبيۋروعا تاستايدى, كوبىنە ءىس قاعازدارىنا قاتىستىلارىن حاتشىسى ءزابيرا بەكماعامبەتوۆا تەرىپ بەرەدى. سوندايدا اڭدىپ ءجۇرىپ وڭاشادا, ول كىسىنىڭ جازۋىنا نازار سالىپ, مارجانداي تۇزىلىمىنە سۇيسىنە قاراپ, رازى بولاتىنبىز.
– مىنە, وسى كىسىدەي اپ-انىق, شيمايسىز نەگە جازبايسىڭدار, – دەپ ءزابيرا الدىنداعى قاعازىن كورسەتەدى. – ورىسشا ماقالاسىنا ورىستاردىڭ ءوزى ءتانتى بولادى. مىنە, قاراشى, مازمۇنىن... – ول باس بارماعىن شوشايتادى.
– قازاقشانى كۇلگىن سيامەن, ال ورىسشاسىن قارامەن جازاتىنى قالاي؟ – دەيمىن تاڭىرقاپ.
– تولىپ جاتقان قولجازبالارىن ءبىر-بىرىنەن تەز اجىراتۋ ءۇشىن سويتەدى...
وسى حاتشى ماڭىنان اينالسوقتاپ شىقپاي قويامىن. كوكەيىمدى بىردەڭە تەسىپ بارادى. باياعى «كوممۋنيزم جولىنا» قىزمەتكە كىرىسكەن كۇنىمدەگى باسشى بۇيرىعىن قولقالاپ تاپتىرىپ الىپ, ءوز قولىمەن جازعان مەنىڭ بىلايعى شىعارماشىلىق تاعدىرىم ىلىنگەن ءبىر جاپىراق قاعازدىڭ كوشىرمەسىن جاساتىپ الدىم. قانداي قولتاڭبا... «1969 جىلدىڭ 22 قاڭتارىنان باستاپ...» دەپ, ءوز ءومىرىمنىڭ تەك جازۋدان تۇراتىنىن بولجاپ, باتاسىمەن قوسا بۇيرىعىن بەرگەن ەكەن-اۋ! اينالدىم, سول كۇلگىن سيالى جازۋدان!
* * *
رەداكتوردىڭ ورىنباسارى سىرلىباي بۇركىتباەۆ شاقىردى. جۇرەگىم دۇرسىلدەپ كەتتى. بىلدەي ءبىر ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولسام دا, الدىندا دىرىلدەپ تۇرىسىم مىناۋ. اعامىزدىڭ ماقالا قاراۋ ۇستىندەگى ەكى ءتۇرلى مىنەزى بار. ساۋساقتارىن قۇر ايقاستىرىپ, الدىنا قويىپ وتىرسا, قۋانا بەرىڭىز. ماقالاڭىز شيمايسىز, قيناۋسىز ءوتتى دەڭىز. ەگەر كوك سيالى اۆتوقالامىن قىسىڭقىراپ, ساعان بەزەڭكىرەپ كۇلىمسىرەسە, ءبىتتى... ماعان سوڭعى كەسكىنىمەن ۇشىراستى. وڭدى-سولدى سىزىلعان, ۇستەمە جازۋلارى كوز قارىرلىق سۇستى تۇزەتىلىمدەر جۇرەگىمە تىكەندەي قادالادى, ءبىتتى...
كوك سىزىقتار شاپشىپ تۇرىپ بەتىمنەن وسقىلاپ جاتقانداي. ءتۇسىندىم. ءبىتتى...
– سەندەر, جازۋمەن ويناماڭدار! جازباي تۇرىپ ويلانىڭدار!
بولمەمە كەلىپ شيمايلانعان ماقالامدى كەۋدەمە قىستىم. وقىرماندارىم كەيىن جاقسى باعالايتىنىنا قۋاندىم. سىرەكەڭنىڭ كوك سيالى تۇزەتۋلەرىن ءسۇيىپ العىم كەپ تۇردى. ىشىمنەن ءبىر ىڭىل وياندى: «سىرەكەڭنىڭ سىزىقتارى, شيماي-شيماي, ماقالامدى بەرەمىن-اۋ, قيماي-قيماي. جال-قۇيرىعى كۇزەلىپ شىققان كەزدە, كەتەمىن-اۋ بولمەمە سىيماي-سىيماي!»
كەيىن ەسەيگەن سوڭ, ءباسپاسوز كۇنگى جايىلعان داستارقان باسىندا وسى شۋماعىمدى كەلىستىرىپ تاقپاقتاپ بەرگەنىمدە, سىرەكەڭ: «شيماي قالام وسىرەدى, سونىڭ مىسالى مىنا سەنسىڭ, مىنا وتىرعان ءسالىم! (مەڭدىباەۆ)», دەپ كەۋدەسىنەن سىرىل ارالاس شىعاتىن كۇلكىسىن لەكىتىپ جىبەرسىن.
ال مەن سول كوك سيالى قالامىمەن ءوز شىعارماسىن كوسىلتە جازعانىنىڭ ناتيجەسى «مارال يشان», ت.ب. كىتاپتارىنىڭ جۇلدىزى جارقىراپ جانعانىن ويلاپ, ءار ءسوزىن قىشتان كەرتىپ قالاعانداي تالعامپاز ساراشىلاردان ءتالىم العانىما بەك ماقتانامىن.
* * *
– ساكە, وسى ءسىز نەگە اق قاعازدىڭ ەكى بەتىن تولتىرىپ جازاسىز؟
گازەت رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى ساپابەك ءاسىپ كوزى جايناپ, كەڭكىلدەپ كۇلدى دە:
– ەكونوميت ەتەمىن!
– قاعاز جەتەدى عوي.
– جوقشىلىقتىڭ ۇيرەتكەنى سولاي, شىراعىم.
– ەندى زامان باسقا, جاعالاي توقشىلىق ەمەس پە؟
– ءبىر بەتىنە جازىپ كورگەنمىن, قولىم جۇرمەي قويدى!
– كانديداتتىعىڭىزدى دا سولاي قوس بەتىنە جازدىڭىز با؟
– سولاي. ايتپەسە قالام جۇرمەيدى.
... قازاق كەڭەس ەنتسيكلوپەدياسى باس رەداكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ساپابەك اعاعا تاعى تاڭىرقاپ وتىرمىن:
– ءالى سول, اق پاراقتىڭ ەكى جاعى جازۋعا سىڭسىپ تۇر ەكەن...
– سولاي, شىراق. مىنا «جەر» كودەكسىنە ەنگىزگەن تۇزەتۋ-ۇسىنىستارىمدى وقىپ, وي-پىكىرىڭ بولسا ءبولىسشى.
– مۇنىڭ دا قوس بەتى تولىق ەكەن-اۋ!
– ۇنەمشىلدىكتى ءوز جازۋىڭمەن دالەلدەمەسەڭ, ىسىراپشىلدىقتى سىناپ مىڭ ماقالا جازعانىڭنان نە پايدا!
* * *
ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سابىرجان ماسالىموۆكە جۇمىستىڭ اياعىندا سالەم بەرۋگە كىردىم. ول كىسى تاڭەرتەڭگىلىك امانداسقاندى ۇناتپايدى. ۋاقىتى جوق. كيىمىن شەشە سالىپ, قالامسابىن ۇستايدى. لەزدەمەدە ءبىر كورىنىپ قالعانى بولماسا, اجەتحاناعا دا شىقپايدى. تۇستە كەيدە ەسىگىن بەكىتىپ الىپ, تاقىلداتقانعا دا اشپايدى. كىلت سالعىش تەسىكتەن الدە ءبىر ءدامدى استىڭ ءيىسى ءسال-ءپال بۇرقىراپ, اشقۇرساقتى شۇرىلداتا جونەلەتىنى بار. ءجا, مىنا كەلىسىم جۇمىس بىتەر شاق ەدى.
ساكەڭ سوندا دا شۇقشيىپ جازىپ جاتىر. كادىمگى فورماتتى اق قاعاز بۇل كىسىگە جارامايدى. وقۋشى داپتەرىن قالايدى. كەزەكتى بەتىن بىجىناتىپ تاستاپتى. ادام اجىراتىپ بولمايتىن قۇمىرسقا ءىز. لۋپامەن ۇڭىلسەڭ دە, سىرىن اشپايدى. ايتەۋىر ساپىرىلىسقان سۇلبالار. ىشەك-قارنى شۇباتىلعان يرەك بىردەڭە. جانە ىلعي شاريكتى قالامۇش قانا ۇستايدى. سيالىسىن جانى جەك كورەدى. شابىت قىسقاندا سيا سورعىزىپ جاتقان قانداي ماشاقات.
مەن كەلگەندە سول قولىمەن جارقىراعان ماڭدايىن توبە قۇيقاسىنا دەيىن قىسىپ ۇستاپ, كوسىلتىپ جازىپ جاتىر ەكەن. ۇناتىڭقىرامادى. ءبىتىرىپ تاستايتىن ءىسى ەدى عوي. مەنىڭ كيلىككەنىمدى ۇناتپاعانىن ءوز باسىمنان دا بىلەم عوي, اياعىمدى كەرى ىسىرا بەرگەنىمدە:
– سەندەر ۇيگە قايتقالى جاتىرسىڭدار ما؟ ە, بارىڭدار, بارىڭدار, وڭاشادا مىناعان نۇكتە قويايىنشى, – دەپ سول قولىن جالتىر باسىنا سوزا بەرىپ, قالامسابىنا ۇمتىلدى.
– ساكە, ساۋ بولىڭىز.
– ەي, بالا, اماندىق قايدا؟
قىسىلعاننان سالەم بەرىپ, جازعاندا نەگە قولىمەن باسىن ىسقىلاي بەرەتىنىن سۇراپ ەدىم, ءناتى, ماقالاسىنىڭ ءتامامدالىپ قالعانىنا قۋانعانى-اۋ, شاماسى, بار شىندىعىن جازاتايىم ايتىپ قويدى:
– مي اتەروسكلەروزى عوي, ارا-تۇرا, وتە سيرەك جاعدايدا, اققايناردىڭ ءبىر بوكالىن تارتىپ جىبەرمەسەم, باسقا قان تارامايدى,– دەپ ۇستەلىنىڭ استىڭعى جاعىن يەگىمەن مەڭزەپ قالدى.
– وعان قالايسىڭ؟ – دەيدى كوزىن تومەن جۇگىرتىپ.
– جەك كورمەيمىن! – دەپ قاپپىن.
* * *
مايدانگەر ساكەن اسقاروۆ حات ءبولىمىن باسقارادى. جازۋدان قولى بوساعاندا الدەبىر اۋەندى ىڭىلداي بولمە ءىشىن ادىمداپ, كەزىپ كەتەدى. ءجۇرىسى ءتىپ-تىك, كەنەت قازديىپ تۇرا قالعاندا, شوشىپ كەتەسىڭ.
– جاي ما؟
– مىنا ءبىر ەڭبەكشىلەر حاتىن بارىپ تەكسەرمەسە بولمايدى ەكەن.
ءجۇرىسىن تەجەپ, ۇستەلىن بارماقتارىمەن تاقىلداتادى:
– بارۋ كەرەك. جولعا شىق. حات ارتىندا ادام تاعدىرى تۇر! ءايدا, مارش, جول بولسىن!
سول تاپسىرمادان سوڭ, ء«بىر حاتتىڭ ىزىمەن» جازعان ماقالامدى الىپ كىرەمىن عوي. بۇل جولى ىسقىرىڭقىراپ قويىپ, توپەلەتىپ جاتىر ەكەن. ارىپتەرى ءدۇرداراز اتەشتەردەي اننان ءبىر, مىننان ءبىر باسقان, اراجىگى بىرىكپەيتىن ايباق-سايباق. ءىپ-ءىرى, سويداقتانىپ, كوزگە سالىپ قالارداي قورقىنىشتى. مەنەن جاسىرىپ قاعاز بەتىن قوس قولىمەن جابا قويدى. جازۋىنان قوراشسىنا ما, تۇسىنبەيمىن.
– ءايدا, نە ءبىتىردىڭ؟ تاعدىرلاردى تانىدىڭ با؟ – دەدى ۇشىپ تۇرىپ.
وسى كەزدە توبىل جاعاسىندا ساكەڭمەن جارىسىپ شاڭعى تەبەتىن كەزدەرىم ەسىمە ءتۇسىپ, ورمانداعى ازىلىمە باسقانداي بولىپ:
– ادام تاعدىرى قىزىق ەكەن عوي, ءبارىن زەرتتەپ جازدىم. ال ءسىزدىڭ تاعدىرىڭىزدى مەنەن تەرەڭ بىلەتىن ەشكىم جوق شىعار, ءسىرا,– دەدىم دە ماقالامدى ۇسىنا بەرىپ ەدىم, شاپ ەتكىزىپ, بىلەگىمنەن ۇستاي الدى:
– ال مەن سوعىستاعى تاعدىرلاردى جازىپ ءجۇرمىن عوي, ۇزىندىلەرىن جۋىقتا وقىپ قالاسىڭ. ازىرگە ەشكىم بىلمەسىن!
سول جازبالارىن وقي المادىق, قايدا شاشىلىپ قالدى ەكەن. ومىرلىك قوساعى – ولەردەي جاقسى كورەتىن زايىبىن جوقتاپ, سارىۋايىممەن ورتالىق ساياباقتاعى ساكىدە ۇزاق سارىلىپ مەڭ-زەڭ كۇيدە وتىراتىن ەدى... قايعى الىپ سوقتى...
* * *
ءبىر جولى ماشبيۋروعا كىرە ساپ:
– ال, ءمارياش, كەتتىك!
تاعى بىردە تىقىلداعان بولمەنىڭ تابالدىرىعىن اتاي بەرىپ:
– ال, سۇلۋشاش, كەتتىك! – دەۋشى ەدى, جازعاندا الامان بايگەنى قىزدىراتىن, داۋىستاپ ايتا جونەلگەندە ساتىرلاعان ات تۇياعىنداي تەپكىلەنەتىن حاس شەبەر اڭساعان اتىمتاەۆ.
مىنە, بابىندا ەكەن, سويلەمدەر كەتتى اتقىلانىپ. پاي-پاي, نەتكەن كەلىستى, كوركەم سوزدەر. قايدان شىعىپ جاتىر؟ كومەيى عانا بۇلكىلدەيدى. ماڭدايىنا تۇسكەن سەلدىر شاشىن جوعارىعا قولىمەن ىسىرا سالىپ, ويىنان جاڭىلىپ قالعىسى كەلمەي الاسۇرادى. ماشىڭكەشىلەر دە اككى, اۋزىنان شىعىپ ۇلگەرمەگەندى دە قاعىپ الا قويادى.
– نە دەدى جاڭا؟ – دەپ كەيدە اساۋ تىركەستەردى ۋىسىنان شىعارىپ العانداي بولىپ تۇتىگىپ تە قالادى.
– سۇلۋكولدىڭ قويلارىنىڭ... – دەپ ماشىڭكەشى كىدىرگەندە, اڭساعان:
– ە,ە, بوپتى, ...مايلى قۇيرىعى توڭكەرىلە تەڭسەلگەندە, جۇتقىنشاعىڭنان الدەنە جۇمساق ءدام تالعاماي جۇتىلعانداي كوزىڭ ويناقتاپ شىعا كەلەدى-اۋ! – دەپ ءتاتتى تۇينەكتەپ تاستايدى ءسوزىن.
– قويشى, اڭسەكە, قۇيرىق-باۋىردى ەسكە سالماي,– دەپ قاناتتاس وتىرعان ماشىڭكەشى ادەيى جۇتىنىپ-جۇتىنىپ قويادى.
اڭساعان ايتىپ ءبىتىپ, قىزدارعا راحمەتىن جاۋدىرىپ, قوبىراعان قاعازىن قازى ۇستاعاننان بەتەر ايمالاي ارداقتاپ, بولمەسىنە كەلەدى دە, ءتوس قالتاسىنان قالامسابىن سۋىرىپ, الگى ماتىنگە تونە تۇسەدى. ءار جەرىنە سىنالاپ كوك سيامەن قازىق تا قاعىپ جىبەرەدى. ونسىز بولا ما؟ وداعاي سوزدەرمەن بىلعانباعانى جاقسى.
ال قالامساپپەن جازعانداعى اڭساعاندى ماناعى ماشبيۋروداعى كۇيىنەن تانىماي دا قالاسىڭ. جايشىلىقتاعى اقكوڭىل كەيپىن توماعا-تۇيىقتىق سۇستىلىققا اۋىستىرا سالىپ, قالامىنىڭ ۇشىن تىستەلەپ, سودان ءسوز سورىپ جاتقانداي ازاپتانادى...
قايسار ءالىم,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى