مەتاللۋرگيا – ەكونوميكامىزدىڭ نەگىزگى سالاسى. ەلىمىزدەگى ءىرى عىلىمي ورتالىق سانالاتىن مەتاللۋرگيا جانە كەن بايىتۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي باعىتى – كەن بايىتۋ, مەتاللۋرگيا جانە ماتەريالتانۋ سالاسىندا ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋ, ولاردىڭ ناتيجەسىن تاجىريبەلىك سىناقتاردان وتكىزىپ, وندىرىسكە ەنگىزۋ.
ينستيتۋت عالىمدارى ەلىمىزدەگى جانە شەتەلدەگى كاسىپورىنداردا ءتۇستى, اسىل, سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردى الۋدىڭ بىرەگەي تەحنولوگيالارىن ازىرلەپ, وندىرىسكە ەنگىزىپ كەلەدى. قازىر ينستيتۋت ءوندىرىس كاسىپورىندارىمەن قاتار حالىقارالىق عىلىمي-وندىرىستىك بايلانىستاردى كەڭىنەن دامىتۋ ۇستىندە. ولار – «قازاقمىس كورپوراتسياسى» جشس, پاۆلودار اليۋميني زاۋىتى, قازحروم, وسكەمەن تيتان ماگني كومبيناتى, «التىنتاۋ كوكشەتاۋ» اق, «Nova تسينك» جشس (رەسەي), «المالىق تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كومبيناتى» اق (وزبەكستان), «پوليۋس-كراسنويارسك» اق (رەسەي), «Emdad Energy» اق (ومان سۇلتاندىعى), شۆەيتساريانىڭ قالدىقتى قايتا وڭدەۋ كومپانياسى (DHZ AG), سونىمەن قاتار بەيجىڭنىڭ ورتالىق مەتاللۋرگيا جانە تاۋ-كەن ينستيتۋتى (قىتاي).
سيرەك كەزدەسەتىن شاشىراندى مەتالدار مەن ولاردىڭ قوسىلىستارى ءوزىنىڭ بىرەگەي قاسيەتتەرىنە بايلانىستى زاماناۋي تەحنولوگيالاردا ماڭىزدى ورىن الادى. ولار تازا تەحنولوگيالار, گيبريدتى كولىكتەر جانە ەلەكترونيكا سياقتى يننوۆاتسيالىق سالالاردا, سونداي-اق باتارەيالار مەن اتوم ەنەرگەتيكاسى سياقتى ءداستۇرلى سالالاردا قولدانىلادى.
الەم بويىنشا سيرەك كەزدەسەتىن شاشىراندى مەتالداردىڭ قورى قازىرگى ۋاقىتتا 110 ميلليون توننانى قۇرايتىنى ايقىندالىپ وتىر, وسى قوردىڭ ۇشتەن ءبىرى قىتاي ەلىنە ءتيىستى. سونداي-اق اقش, ءۇندىستان, رەسەي, اۋستراليا جانە كانادا ەلدەرى سيرەك كەزدەسەتىن شاشىراندى مەتالداردىڭ سالىستىرمالى تۇردە ۇلكەن رەسۋرستارىنا باي.
قۇرامىندا سيرەك شاشىراندى مەتالدار بار فوسفوريت كەنىنىڭ بولاشاعى اسا زور. جىلىنا فوسفوريت كەنى الەمدە 250 ملن تونناعا دەيىن وندىرىلەدى. بۇل كەندەردىڭ قۇرامىندا ورتاشا ەسەپپەن تونناسىنا جارتى كيلوگرامداي (460 گرامم) سيرەك كەزدەسەتىن شاشىراندى مەتالدار بولاتىنى انىقتالدى. بۇل شامامەن وسى مەتالداردىڭ جىلدىق ءوندىرىسى 115 مىڭ تونناعا جۋىق.
تمد جانە ەۋروپاداعى قۇرامىندا فوسفور شيكىزاتى بار تىڭايتقىشتار مەن جەمدىك فوسفاتتار وندىرەتىن ءىرى كومپانيالاردىڭ ءبىرى «قازفوسفات» جشس جامبىل وڭىرىندە ورنالاسقان.
باسقا شيكىزاتتارعا قاراعاندا فوسفوريت كەندەرىنەن سيرەك شاشىراندى كەزدەسەتىن مەتالدار الۋدىڭ بىرقاتار ارتىقشىلىعى بار: ءبىرىنشى – قاراجات نەگىزىنەن كەننەن ءفوسفوريتتىڭ ءونىمىن الۋ ءۇشىن جۇمسالادى. سوندىقتان وسى ونىمدەردەگى سيرەك كەزدەسەتىن شاشىراندى مەتالداردى ءبولىپ الۋ ءۇشىن سالىستىرمالى تۇردە شىعىن از بولادى. ەكىنشى – مەتال كونتسەنتراتتارىن الۋ ءۇشىن مينەرالدى تىڭايتقىشتار شىعاراتىن زاۋىتتاردىڭ قوندىرعىلارىن پايدالانۋعا بولادى. ءۇشىنشى – فوسفوريت كونتسەنتراتتارىن وڭدەۋ كەزىندە بولىنەتىن شاشىراندى مەتالداردا راديواكتيۆتى كومپونەنتتەر وتە از بولعاندىقتان, ونى وڭدەۋ وڭاي.
فوسفوريتتەردى كۇكىرت قىشقىلىمەن وڭدەۋ كەزىندە شيكىزات قۇرامىنداعى سيرەك شاشىراندى مەتالداردىڭ 25-تەن 30 پايىزعا دەيىن ەكستراكتسيالىق فوسفور قىشقىلىندا شوعىرلانادى, قالعانى كالتسي سۋلفاتىمەن بىرگە تۇنباعا ءتۇسىپ, فوسفوگيپستىڭ قۇرامىنا كىرەدى.
بۇگىندە بۇل مەتالداردى ءوندىرۋ مەن يگەرۋدىڭ بارلىق قاجەتتى العىشارتى بار بولسا دا, ەلىمىزدە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردى وندىرەتىن ءوندىرىس ورنى تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەمەي تۇر. بۇعان دەيىن ەرتىس حيميا-مەتاللۋرگيالىق كومبيناتى رەسپۋبليكادا سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردى ءوندىرۋشى كاسىپورىن بولاتىن, الايدا وعان شيكىزات سىرتتان تاسىمالداناتىن. بۇگىنگى كۇنى ونىڭ قۋاتتىلىعى ايتارلىقتاي تومەندەدى.
قاراتاۋ فوسفوريت كەنىنەن الىناتىن نەگىزگى ونىمنەن باسقا كەشەندى وڭدەۋگە ارنالعان بولاشاعى زور شاشىراندى مەتالداردىڭ شيكىزات كوزى بولىپ تابىلادى.
ءفوسفوريتتى فوسفوگيپستىڭ (تەربي, ديسپروزي, گولمي, ەربي, تۋلي, يتتەربي, ليۋتەتسي) ءاپاتيتتى فوسفوگيپستەن (لانتان, تسەري, پرازەوديم, نەوديم) باستى ايىرماشىلىعى – ونداعى اۋىر توپتاعى لانتانويدتاردىڭ بولۋىندا, ولاردىڭ نارىقتىق باعاسى جەڭىل توپتاعى لانتانويدتاردان 1,5-2 ەسە قىمبات.
«قازفوسفات» («مينەرالدى تىڭايتقىشتار زاۋىتى»,) جىلىنا 1 490 000 توننا ەكستراكتسيالىق فوسفور قىشقىلىن شىعارادى. ەكستراكتسيالىق فوسفور قىشقىلىنىڭ قۇرامىندا ورتا ەسەپپەن 600 توننا سيرەك جەر مەتالدارى بولادى.
ينستيتۋتىمىزدا قاراتاۋ فوسفوريتتەرىن وڭدەۋ كەزىندە الىنعان ەكستراكتسيالىق فوسفور قىشقىلىنان سيرەك جەر مەتالدارىن سوربتسيالىق جولمەن الۋ تەحنولوگياسى ازىرلەنىپ جاتىر, ناتيجەسىندە 95 پايىزدىق سيرەك كەزدەسەتىن شاشىراندى مەتالداردىڭ وكسيدتەرى (كونتسەنتراتى) الىناتىن تەحنولوگيا ۇسىناتىن بولامىز.
سونىمەن قاتار فوسفور ءوندىرىسىنىڭ قالدىق ءونىمى سانالاتىن فوسفوگيپستەن سيرەك مەتالداردى الۋ جانە قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋ ارقىلى كەشەندى وڭدەۋ تەحنولوگياسى بويىنشا كەڭەيتىلگەن زەرتحانالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جاتىرمىز. فوسفوگيپستىڭ قۇرامىندا تونناسىنا ءبىر كيلوگرامنان ءۇش كيلوگرامم (1-3 كگ/توننا) ارالىعىندا سيرەك كەزدەسەتىن شاشىراندى مەتالدار بار. بۇگىنگى تاڭدا فوسفوگيپستىڭ قورى تەحنوگەندىك قالدىقتاردا 17 000 000 توننانى قۇرايدى, ياعني سيرەك شاشىراندى مەتالدارىنىڭ قورى 25 500 توننا. سونداي-اق جىلىنا 1-1,5 ميلليون توننا فوسفوگيپس قالدىققا شىعادى, ياعني ونىڭ قۇرامىندا 1500-2000 توننا ارالىعىندا سيرەك كەزدەسەتىن شاشىراندى مەتالدارى بار. عىلىمي زەرتتەۋ ناتيجەسىندە 25-30 % سيرەك كەزدەسەتىن شاشىراندى مەتالدارىنىڭ وكسيدتەرىن الۋعا بولادى.
وسىلايشا, سالىستىرمالى تۇردە قاراپايىم تەحنولوگيالىق سحەمانى پايدالانا وتىرىپ, فوسفور ونەركاسىبىنىڭ قاتتى قالدىقتارىن – فوسفوگيپستى وڭدەپ, قۇرامى 25-30% سيرەك شاشىراندى مەتالدارىنىڭ كونتسەنتراتى, 90% كۆارتس جانە گيپس بايلانىستىرعىشى سياقتى سۇرانىسقا يە باعالى ونىمدەردى الۋعا بولادى.
قورىتىپ ايتقاندا, ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋ جۇمىسىن جالعاستىرىپ, ناتيجەسىن تاجىريبەلىك سىناقتان وتكىزىپ, وندىرىسكە قوسۋىمىزعا بولادى. بۇعان ينستيتۋتىمىزدىڭ عىلىمي قۋاتى جەتەدى. ەگەر ءبىزدىڭ باستامامىز ءوز ناتيجەسىن بەرسە, جامبىل ءوڭىرىنىڭ ەكونوميكاسىنا زور ۇلەس قوسارى انىق.
باقداۋلەت كەنجاليەۆ,
ق.ساتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى مەتاللۋرگيا جانە كەن بايىتۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, پروفەسسور