مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا: ء«بىز حالقىمىزدىڭ رۋحاني نەگىزىن قۇرمەتتەي وتىرىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ زايىرلى ەل رەتىندەگى مارتەبەسىن كۇشەيتە ءتۇسۋىمىز كەرەك. تارازى باسىندا وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ رۋحاني جاعىنان ساۋ-سالاماتتى بولۋ ماسەلەسى تۇر. ءبىز, ەڭ الدىمەن, جاستاردى كىتاپ وقۋعا باۋلۋىمىز كەرەك. كىتاپقۇمارلىق – جاقسى قاسيەت. شىن مانىندە, وزىق ويلى ۇلت بولۋدىڭ ەڭ توتە جولى – كىتاپ وقۋ. سوندىقتان كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن قوعامدا بارىنشا ورنىقتىرۋىمىز كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى.
بۇگىنگى تاڭدا سانالى ازاماتتاردى ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ قارقىن الا الماي كەلە جاتقاندىعى نارىق قىسپاعىنا بايلانىستى تۋىنداعان قيىندىقتار مەن كۇردەلى ماسەلەلەر عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە مادەني-رۋحاني بايلىقتىڭ ورتالانىپ, تومەندەپ بارا جاتقانى دا ەرەكشە الاڭداتادى. ادام تاعدىرى – قوعام تاعدىرى. سول سەبەپتى ادام تانۋدان اقشا تانۋ باسىمداۋ بولىپ تۇرعان مىنا زاماندا ونىڭ ماتەريالدىق جاعىن عانا ەمەس, رۋحاني جاعىن دا ويلاپ, ويلى دا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋىمىز قاجەت.
ەڭ الدىمەن ءبىلىم, مادەنيەت, اعارتۋ مەكەمەلەرى, ءاربىر وتباسى ساناسى سەرگەك, ويى وزىق, تالعامى بيىك, قيالى جۇيرىك, ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىقتاردى باعالاي, زەردەلەي بىلەتىن قوعامىمىزدىڭ بولاشاق ازاماتتارىن تاربيەلەۋگە ەرەكشە ءمان بەرۋگە ءتيىس. بۇل – ەشقانداي دا دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اقيقات.
«تاربيە – تال بەسىكتەن» دەپ اتام قازاق بەكەر ايتپاعان. ۇلتتىق تاربيەنىڭ نەگىزى انانىڭ الديىنەن باستالاتىنىن ءومىردىڭ ءوزى, عىلىمنىڭ كوزى – حالىقتىڭ پەداگوگيكا الدەقاشان دالەلدەگەن. بىراق بۇگىندە, وكىنىشكە قاراي, ءبىز سول اتا-اجەلەردىڭ بويىمىزعا سىڭىرگەن تالىمىنەن, تاربيەسىنەن مۇلدە الشاقتاپ, اجىراپ بارا جاتقاندايمىز.
بۇعان باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ مىنا ءبىر ايتقان اتالى ءسوزى دالەل: «جاۋدان دا, داۋدان دا قورىقپاعان قازاق ەدىم, ەندى قورقىنىشىم كوبەيىپ ءجۇر. بالالارىن بەسىككە بولەمەگەن بەسىگى جوق ەلدەن قورقامىن. ەكىنشى, نەمەرەسىنە ەرتەگى ايتىپ بەرەتىن اجەنىڭ ازايۋىنان قورقامىن. ءۇشىنشى, ءدامدى, ءداستۇردى سىيلامايتىن بالالار ءوسىپ كەلەدى. ونىڭ قولىنا قىلىش بەرسە, كىمدى دە بولسا شاۋىپ تاستاۋعا دايار. قولىنا كىتاپ المايدى. ۇيرەنىپ جاتقان بالا جوق, ۇيرەتىپ جاتقان اجە جوق».
ءيا, باتىر باۋكەڭنەن ارتىق نە ايتۋعا بولادى؟ جارايدى, ەرتەگى بىلمەيدى ەكەنبىز, بىلسەك, جوندەپ ايتىپ بەرە المايدى ەكەنبىز, وندا نەگە ءبىر ساتكە كۇيبەڭى تاۋسىلمايتىن تىرشىلىكتەن ساڭىلاۋ تاۋىپ, نەمەرەلەرىمىزدىڭ ۇيقىعا باس قويار ساتىندە قازاق, الەم ەرتەگىلەرىن, تاربيەلىك ءمانى زور, بالدىرعانداردىڭ بولمىسىن, ۇعىمىن اشىپ, دۇنيەتانىمىن كەڭەيتەتىن قىسقا اڭگىمەلەر مەن ولەڭدەردى كىتاپتان, بالالارعا ارنالعان ءباسپاسوز بەتتەرىنەن وقىپ بەرمەسكە؟ مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, وسىنداي جولمەن بالالاردى كىشكەنتاي كەزىنەن-اق كىتاپ وقۋعا ىنتالاندىرۋعا, سول ارقىلى رۋحاني بايلىقتىڭ ەڭ بيىگى – كوركەم ادەبيەتتى سۇيۋگە باۋلىر ەدىك.
ادەبي كوركەم شىعارمالار ءوزىنىڭ وقىرماندارىن جاعىمدى كەيىپكەرلەرى ارقىلى جاقسى ادەپكە ۇيرەنۋگە جەتەلەسە, جاعىمسىز كەيىپكەرلەرى ارقىلى ولاردى جامان ادەتتەن جيرەنۋگە ناسيحاتتايدى. سوندىقتان ءاربىر ادام ءوزىنىڭ ومىرىنە رۋحاني ازىق, بويىنا كۇش-قۋات, ويىنا قيال, كوڭىلىنە ارمان بەرەتىن, ادامزات اقىل-ويىنىڭ ءىنجۋ-مارجانىن بويىنا جيناعان ءبىلىم بۇلاعى – كىتاپپەن دوستاسىپ, ونى ومىرلىك سەرىگى ەتۋى كەرەك. ول پەندە بىتكەندى بۇكىل ىسكە قاسىرەتىن تيگىزەتىن وي تايازدىعىنان, تالعام جۇتاڭدىعىنان قۇتقارادى. ءبىلىمىڭدى جان-جاقتى تولىقتىرادى, ءتىل بايلىعىڭدى ارتتىرادى, مادەنيەتىڭدى قالىپتاستىرادى, قيالىڭا, ارمانىڭا قانات بىتىرەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سەنى ەرىكسىز رۋحانيات الەمىنە جەتەلەيدى.
ءبىز قازىرگى بالا كىتاپ وقىمايدى دەيمىز. دۇرىسى, سونى وقىتا الماي ءجۇرمىز-اۋ... ماسەلەن, وداق كەزىندەگى مەكتەپتىڭ وقۋ باعدارلامالارىندا جوعارى كلاسس وقۋشىلارىنا كوركەم ادەبيەتتىڭ ءتىزىمى بەرىلىپ, ونى وقۋ جىلى ىشىندە وقىپ شىعۋ مىندەتتەلىنەتىن. كەزىندە اۋداندىق ءبىلىم بولىمىندە قىزمەت اتقارعان ءوز تاجىريبەمنەن بايقاعانىمداي, بۇل تالاپ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرى تاراپىنان ورىندالا بەرمەيتىن. شاكىرتىنىڭ جىلدىق باعاسى قورىتىندىلار كەزدە ونىڭ كورسەتىلگەن ادەبيەتتى وقىعان, وقىماعاندىعى ەسكەرىلمەيتىن. قازىر دە سولاي. ءپان مۇعالىمدەرى وقۋشىلاردىڭ قولىنا ءتىزىمدى بەرۋمەن عانا شەكتەلەدى. ونى وقۋشى وقىپ جاتىر ما, وقىماي جاتىر ما, شارۋاسى جوق. وسىدان كەلىپ, «وقۋشىلار كوركەم ادەبيەتتى جانىنا سەرىك ەتپەيدى, وعان دەگەن قىزىعۋشىلىق سەزىمى جوق» دەپ, شاكىرتتەردى كىنالايمىز. بۇعان تىكەلەي تەك قانا ءپان مۇعالىمدەرى مەن ۇيدەن باقىلاۋ جاسامايتىن اتا-انالار كىنالى ەكەنىن بۇگىپ قالۋعا بولمايدى. سوندىقتان بارلىق دەڭگەيدەگى ءبىلىم بولىمدەرى, ونىڭ ادىستەمەلىك كابينەتتەرى جىبەرىلگەن ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ادەبيەت ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرىنە قاتاڭ تالاپ قويۋلارى, ونىڭ ورىندالۋىن تۇراقتى تۇردە باقىلاۋعا الۋلارى كەرەك. سوندا عانا ءبىز وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ كوركەم ادەبيەتكە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ, ونى ءسۇيۋ سەزىمىن وقۋشىلاردىڭ بويىنا سەزدىرمەي سىڭدىرە بىلەر ەدىك.
سونداي-اق ادامنىڭ جان دۇنيەسىن رۋحاني جاعىنان بايىتاتىن قازىنانىڭ ءبىرى – بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى. ۇلت زيالىسى عۇمار قاراش «گازەت – ءبىزدىڭ بىلمەگەنىمىزدى كورسەتەتىن ۇستازىمىز. گازەت – ءبىزدىڭ قاراڭعىدا جارق ەتىپ, تۋرا جولعا سالاتىن شامشىراعىمىز» دەپ بەكەردەن-بەكەر ايتپاسا كەرەك. جىل سايىن وتباسىمىزعا جازدىرىپ الاتىن 8–10 ءتۇرلى رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق, اۋداندىق گازەت-جۋرنالداردىڭ ىشىنەن الدىمەن قولىمىزعا «ەgemen Qazaqstan» باسىلىمىن الامىز. ويتكەنى گازەت بەتتەرىندە ونەگە الارلىقتاي مازمۇندى, ماعىنالى ماتەريالدار كوپ جاريالانادى. ۇلتتىق ماڭىزى بار ساياسي-الەۋمەتتىك, تاريحي-تانىمدىق ماسەلەلەرگە باسىمدىق بەرەدى. ەكونوميكامىزدىڭ ءوسۋى مەن ونىڭ دامۋىنىڭ باعىت-باعدارىن وقىرمانعا قاراپايىم تىلمەن جەتكىزەدى. ەلدىڭ دامۋى جولىنداعى كەمشىلىكتەر مەن ولقىلىقتار دا قالامگەرلەر نازارىنان تىس قالمايدى. ءوز باسىم گازەتتىڭ «ساياسات», «ەكونوميكا», «رۋحانيات» ايدارىمەن شىعاتىن بەتتەرىن جىبەرمەي وقىپ تۇرامىن. ەندىگى جەردە اعا باسىلىمنىڭ جاقسى ىستەردىڭ, جاعىمدى جاڭالىقتاردىڭ جارشىسى بولۋىمەن قاتار, رەتتى جەرىندە ءادىل دە وتكىر سىننىڭ سەمسەرىن سىلتەي بىلگەنىن قالار ەدىم.
بۇعان دەيىن بەلەڭ العان, ءالى دە ايىلدارىن جيماي كەلە جاتقان ءارتۇرلى كومپانياداعى جەكەلەگەن تۇلعالار مەن بيلىكتىڭ جوعارعى ەشەلونىنداعى جەمقورلار تۋرالى, كۇننەن-كۇنگە ءورىس الىپ بارا جاتقان زاڭسىزدىقتار تۋرالى ناقتى فاكتىلەرگە نەگىزدەلىپ جازىلعان ماقالالاردى حالىق وزدەرىنىڭ سۇيىكتى باسىلىمىنىڭ بەتىنەن وقىعىلارى كەلەتىنى انىق. رەسپۋبليكالىق كولەمدە ءبىردى-ەكىلى, وتە از تيراجبەن شىعاتىن وپپوزيتسيالىق گازەتتەردىڭ جازعاندارىن وقىماق تۇگىلى, ونىڭ بەتتەرىن اشىپ تا قارامايدى جەمقورلار.
«مەن التى قاتار اسكەردەن ەمەس, التى بەتتىك گازەتتىڭ يدەولوگياسىنان قورقامىن» دەپ, ازۋلى دا ايبارلى ناپولەون بوناپارتتىڭ مويىنداۋىندا ۇلكەن گاپ بار. جەمقورلار قورىقسا, حالىقتىڭ نازارىنان, تولقۋىنان قورقادى, قايمىقسا, تيراجى كوپ, اۋىلدىق جەردەن باستاپ, اقورداعا دەيىن وقيتىن, ورنى دا, ءجونى دە بولەك باس باسىلىمنان قايمىعادى. ولاردىڭ حالىقتىڭ ەسەبىنەن بايىعان ۇستىنە باي ءتۇسۋ, دۇنيەقوڭىزدىق, جەمقورلىق, پاراقورلىق پيعىلدارى كۇشەيگەن سايىن ەلدىڭ رۋحاني قۋاتىنىڭ دا السىرەي بەرەتىنى ءسوزسىز.
سوندىقتان ءبىز بۇكىل حالىق بولىپ ادامداردىڭ رۋحى السىرەپ, سانالارىن قۇلقىندارى جەڭىپ جاتقان قازىرگى ۋاقىتتا ولاردى رۋحاني جۇتاڭدىقتان قۇتقاراتىن ءبىلىم مەن جان-جاقتى تاربيەنىڭ قاينار كوزى, اسىل دوسى ءارى سەرىگى – كوركەم ادەبيەت پەن ءباسپاسوزدىڭ ءرولىن ارتتىراتىن ءتيىمدى ءارى پايدالى جۇمىستاردى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزە ءبىلۋىمىز كەرەك. دەگەنمەن اڭگىمەنىڭ اقيقاتىن ايتار بولساق, بۇگىنگى كۇنى كىتاپقۇمارلار سانى كوپ ەمەس. ءتىپتى وزدەرى جازدىرىپ الاتىن گازەت-جۋرنالداردى وقىمايتىندار دا بار. ءبىزدىڭ كەزىمىزدەگىدەي مەكتەپ كىتاپحاناسىندا كەزەككە تۇرعان وقۋشىلاردى دا كورە بەرمەيسىڭ. مۇمكىن, قارىشتاپ دامىعان قوعامنىڭ اسەرىنەن بۇگىنگى تاڭدا ينتەرنەتتىڭ «قۇلاعىندا ويناپ», عالامتور الەمىنە ەركىن ەنىپ, بارىنشا سوعان تاۋەلدى بولىپ, ىزدەگەندەرىن سودان تاۋىپ, كەز كەلگەن جەردە, كەز كەلگەن ۋاقىتتا وقۋعا ىڭعايلى ەلەكتروندى كىتاپتى دۇرىس دەپ ەسەپتەيتىن, سانالارىن سمارتفون جاۋلاعان قازىرگى جاستاردى كىنالاۋعا دا بولماس. بىراق ونىڭ پايدالى جاعىمەن قاتار, ءجاسوسپىرىم پسيحولوگياسىنا كەرى اسەر ەتەتىن, ولاردىڭ ساناسىن ۋلايتىن قاجەتسىز, ءتىپتى زياندى اقپاراتتاردىڭ دا بار ەكەنىن ەسكەرە بەرمەيتىنىمىز وتە وكىنىشتى. عالامتورعا شىرمالىپ, ينتەرنەتتىڭ سيقىرىنا اربالىپ قالعان جاس جەتكىنشەكتەردىڭ كەلەشەكتە رۋحاني جاعىنان مۇگەدەك بولىپ قالماسىنا كىم كەپىل؟ قالاي دەسەك تە, جەدەل قارقىنمەن دامىپ بارا جاتقان الەۋمەتتىك جەلىلەر تاسقىنىنىڭ تاساسىندا كوركەم ادەبيەت پەن كۇندەلىكتى ءباسپاسوزدىڭ ەلەۋسىز قالۋى ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون.
ەل-جۇرتتىڭ رۋحىن كوتەرۋ باعىتىنداعى اتقارىلاتىن جۇمىستاردى بارىنشا جانداندىرىپ, تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدا حالىقتىڭ مادەني-رۋحاني ومىرىنە قان جۇگىرتەتىن ءبىلىم, مادەنيەت مينيسترلىكتەرىنىڭ, ىشكى ساياسات بولىمدەرىنىڭ اتقاراتىن ءرولى ولشەۋسىز. بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەردىڭ تەك قانا جالاڭ تسيفر قۋالاپ كەتپەي, رۋحانيات ماسەلەسىنە وڭ كوزبەن قارايتىن ۋاقىتتارى جەتتى. جىل قورىتىندىسىمەن وبلىس اكىمدەرىنىڭ ەڭبەكتەرىن جان-جاقتى باعالايتىن رەيتينگتىڭ ءبىر كورسەتكىشى رەتىندە وبلىستىڭ رۋحاني جاعىنان ءوسۋىن ەسەپكە الىپ وتىرسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
بۇل تۋرالى پرەزيدەنت: «ەلىمىزدىڭ رۋحاني دامۋى ۇلتتىق رۋحقا تىكەلەي بايلانىستى. ازاماتتارىمىزدىڭ رۋحى ارقاشان بيىك بولۋى ءۇشىن مادەنيەتىمىزگە, ياعني رۋحانياتىمىزعا باسا ءمان بەرگەنىمىز ءجون», دەگەن بولاتىن.
رۋحاني كۇش-قۋاتى تولىسقان جاڭا قازاقستاننىڭ جاس ۇرپاعىن تاربيەلەۋ – ۇستازدار قاۋىمى مەن اتا-انالاردىڭ, مادەني-اعارتۋ سالاسى قىزمەتكەرلەرى مەن شىعارماشىلىق ۇجىمدارىنىڭ ەڭ باستى, جاۋاپتى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. ويتپەگەن جاعدايدا رۋحاني قۋاتىمىز السىرەپ, ادام بويىنداعى جامان قاسيەتتەر كۇش الىپ, ءورشي تۇسەدى. قاۋىپ قايدان دەۋگە بولمايدى. ۋاقىت اعىمىمەن ىلەسىپ كەلە جاتقان وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىنشىلىقتارىن العا تارتا بەرمەي, بارعا تاۋبە ەتە وتىرىپ, كىتاپ پەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, رۋحانيات ورتالىقتارى ارقىلى بويىمىزداعى رۋحاني كۇش-قۋاتىمىزدى ارتتىرۋعا, ازاماتتىق ار مەن ادامدىق قاسيەتتەرىمىزدى قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلايىق. ولاي بولماعان كۇندە وي-ءورىسىمىز دامىماعان, ورەمىز, پيعىلىمىز تار, ىزگىلىك پەن تازالىقتان ادا, دۇنيەقوڭىزدىق, ەنجارلىق پەن سەلقوستىق بەلەڭ العان, كەساپات زاماننىڭ رۋحاني اشارشىلىعىنا تاپ بولاتىنىمىز انىق.
انەس اۋەزوۆ,
ارال اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى