كەشە ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جىلى» تاقىرىبىنا ارنالعان كەزەكتى كەزدەسۋ بولدى. وسى جىلداعى شارالار شەڭبەرىندە شۆەتسيانىڭ ۋپپسالا قالاسىندا قاڭتاردىڭ 7-9-ى ارالىعىندا ەتنوسارالىق ىنتىماقتاستىققا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا بولىپ, وندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەتنوسارالىق توزىمدىلىك پەن قوعامدىق كەلىسىمنىڭ ۇلگىسى تۋرالى ءسوز بولعان ەكەن.
جۋرناليستەر الدىنا وسى تۋرالى بريفينگكە قاتىسقان ءماجىلىس دەپۋتاتى, قازاقستان چەشەندەرى مەن ينگۋشتەرى اسسوتسياتسياسىنىڭ تەڭ توراعاسى احمەد مۇرادوۆ, پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ ورتالىق ازيا ايماعىنداعى ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستار ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايگۇل سادۋاقاسوۆا, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مۇحتاربەك شايكەمەلەۆ جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى جاڭىلجان جۇنىسوۆا ايتىپ بەردى.
العاشقى بولىپ ءسوز العان ا.سادۋاقاسوۆا اتالعان كونفەرەنتسيانىڭ قازاقستان جاعىنىڭ باستاماشىلىعىمەن, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ جۇمىس جوسپارىنا سايكەس جۇزەگە اسقانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ جۇمىسىنا ەۋروپا ەلدەرىنىڭ 15-تەن استام عىلىمي ورتالىقتارىنان ماماندار مەن ساراپشىلار قاتىسىپتى. كونفەرەنتسيانىڭ نەگىزگى ماقساتى ەتنوسارالىق ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا ارنالعان. وسى ماسەلە بويىنشا قازاقستاندىق مودەل ارنايى تانىستىرىلعان. ا.سادۋاقاسوۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, الەمدەگى بارلىق مەملەكەتتەردىڭ 90 پايىزعا جۋىعى پوليەتنوستى مەملەكەتتەر, سونىڭ ىشىندە دە قازاقستان ەرەكشە ەكەن. ويتكەنى, قازاقستاندى 100-دەن استام ەتنوستىق توپتار مەكەندەپ وتىر. سوندىقتان دا قازاقستاندىق مودەل ارىپتەستەرىمىز اراسىندا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىردى, دەدى ول.
قازاقستاننىڭ تاتۋلىق مودەلىنە بالتىق ەلدەرىنىڭ ساراپشىلارى دا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتتى. ەۋروپالىق وداققا مۇشە بولىپ وتىرعان بۇل ءۇش ەلدەگى ىشكى ماسەلەلەر, ونىڭ ىشىندە تاراپتاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ, ازاماتتىق قۇقىق سالاسىنداعى كوپتەگەن جايتتار اراسىندا ۇساق قاقتىعىستاردىڭ بار ەكەنى بەلگىلى. وسى ماسەلەلەردىڭ قازاقستاندا قالاي شەشىلەتىنىنە ولار قىزىعۋشىلىق ءبىلدىردى, دەدى ا.سادۋاقاسوۆا. قازاقستاندىق مودەلدىڭ تيىمدىلىگى مەن بىرىزدىلىگى تىكەلەي مەملەكەتتىك ساياسات شەڭبەرىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ باقىلاۋىمەن ىسكە اسىرىلۋىندا دەگەن پىكىرلەر ايتىلدى. وسىعان بايلانىستى كوپتەگەن سۇراقتار قويىلدى, دەدى ءسوز سويلەۋشى.
ەكىنشى بولىپ ءسوز العان ا.مۇرادوۆ شۆەتسيادا وتكىزىلگەن كونفەرەنتسيانى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ حالىقارالىق ارىپتەستىكتەگى كەزەكتى قادامى دەپ باعالايتىنىن جەتكىزدى. وسىنىڭ ءوزىن پرەزيدەنتىمىزدىڭ وزىق يدەيالارىن حالىقارالىق قوعامداستىققا تانىتۋدىڭ ءبىر جولى دەپ بىلگەنىمىز دۇرىس. بۇگىنگى كۇنى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى بۇۇ, ەقىۇ, ەۋروپا كەڭەسى, ازياداعى ءىرى بىرلەستىكتەر سياقتى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ دا قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ وتىر. ولاردىڭ ءبارى دە اسسامبلەيانىڭ ماڭىزى مەن مازمۇنىن تەرەڭ ساراپتاپ, تاجىريبەسىن ۇيرەنۋدە, دەدى ا.مۇرادوۆ.
ودان ءارى ول اسسامبلەيانىڭ ەتنوستار ءۇشىن ماڭىزدىلىعى تۋرالى وي ءوربىتتى. سونىڭ ىشىندە بارلىق ۇكىمەتتىك نەمەسە پارلامەنتتىك قۇرامداعى شەتەلدىك ساپارلاردا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەلەرىنەن, ەتنوستىق توپتاردان ءبىر وكىل مىندەتتى تۇردە باراتىندىعىن ايتتى. ولار شەتەلدەردە قازاقستانداعى ەتنوسارالىق توزىمدىلىك پەن كونفەسسياارالىق كەلىسىم تۋرالى ايتىپ, قازاقستاندىق مودەلدىڭ وزىقتىعىن دارىپتەپ وتىرادى. سوڭعى كەزدەرى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرى اراسىندا دا كورىنبەيتىن كوپىر سالىپ, مۇشە مەملەكەتتەر حالىقتارىنىڭ ەكونوميكالىق بايلانىستارىن ءوزارا سەنىم ارقىلى كۇشەيتۋگە ۇلەس قوسۋدا. مىنە, وسىنداي ارەكەتتەرىمەن اسسامبلەيا بۇگىنگى كۇنى قازاقستاننىڭ برەندىنە اينالدى. ەندى ۇيىم ارقىلى يميدجدىك جوبالاردى قولعا الا باستاۋ كەرەك قوي دەپ ويلايمىن. ءبىر جاعىنان ول ءبىزدىڭ ەتنوسارالىق بىرلىكتى ساقتاۋدىڭ مودەلىن دارىپتەيتىن نەگىزگى رەسۋرس, دەپ اتاپ ءوتتى ا.مۇرادوۆ.
ءسوز كەزەگى وزىنە تيگەندە م.شايكەمەلەۆ اتالعان كونفەرەنتسيادا جاساعان بايانداماسى تۋرالى ايتىپ بەردى. ونىڭ تاقىرىبى: «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى – پوليتتەحنولوگيالىق ەۆوليۋتسيا» دەپ اتالدى. ءبىزدىڭ مودەلدى الەمدە قازىر ءارتۇرلى اتاۋلارمەن اتايتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. سونىڭ ىشىندە «ەتنوسارالىق توزىمدىلىك جانە قوعامدىق كەلىسىم» نەمەسە «ەتنوسارالىق بىرلىك پەن كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق مودەلى» دەپ اتاپ جاتادى. ارينە, ماسەلە اتاۋىندا ەمەس. ەڭ باستىسى – بۇل قازاق جەرىندە تۋعان ايرىقشا فەنومەن. مەن ءوزىمنىڭ باياندامامدا الەمدىك عىلىمي ورتاعا وسى ۇيىمنىڭ نەگىزدەرىن جەتكىزۋگە تىرىستىم.
ارينە, بىزدە ءوز تاجىريبەمىزدىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن جاساۋ نەمەسە ينستيتۋتتاندىرۋ ءالى كەمشىن سوعىپ تۇر. ۇيىمنىڭ عىلىمي-ساراپتامالىق ورتالىعىنىڭ ومىرگە كەلگەنىنە بەس جىلداي عانا بولدى. ءوز شاماسىنشا ول, بەلگىلى دارەجەدە, عىلىمي نەگىز جاساۋعا ۇمتىلىپ كەلەدى, بىراق ول ءالى دە ازداۋ. ال قازاقستاندىق مودەلدىڭ پراكتيكالىق بولىگى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن الىسقا تاراپ كەتتى. الايدا, باي تاجىريبەنى عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەۋ مىندەتى الدا تۇر. وسىنى يگەرسەك قانا ءبىز مودەلىمىزدى الەمدىك عىلىمي ورتاداعى اينالىسقا ەنگىزە الامىز, دەدى عالىم.
سوڭعى بولىپ ءسوز العان ج.جۇنىسوۆا كونفەرەنتسيانىڭ نەگە ناق ۋپپسالا قالاسىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇيىمداستىرىلعانىنا توقتالدى. بۇل ۋنيۆەرسيتەت ءحىى عاسىردان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. الايدا, ونداعى رەسەي مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىن زەرتتەۋ ورتالىعى 2010 جىلى عانا اشىلدى. ال باسقا ەلدەردەگى مۇنداي ورتالىقتاردىڭ جۇمىس ىستەپ جاتقانىنا 30-40 جىلدان استى. سوندىقتان دا ولار بىزدەگى ەتنوسارالىق توزىمدىلىك تاجىريبەسىنە كوڭىل اۋدارىپ, بىرلەسكەن كونفەرەنتسيا وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى, دەدى عالىم. كوپتەگەن ەۋروپالىق عالىمداردى ۇلتتىق بىرىزدىلىك جولدارىن تابۋ ماسەلەسى الاڭداتادى. مەن ءوزىمنىڭ باياندامامدى ناق وسى تاقىرىپقا بايلانىستى جاساپ, وزىمىزدەگى تاجىريبە تۋرالى ايتىپ بەردىم.
وسىعان بايلانىستى وتپەلى كەزەڭدە بارلىق ەتنوستىق توپتاردى ۇيىستىرا العان ۇلتتىق يدەيانىڭ ماڭىزى تۋرالى ايتىلدى. سونىمەن بىرگە, بۇگىنگى كۇنگى ۇلتتىق يدەيا بولىپ وتىرعان «ماڭگىلىك ەلدىڭ» ءبىر كۇندە, ءبىر ايدا, ءبىر جىلدا تۋعان ەمەس, قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى ورناعان سانانىڭ ساتىلاپ جەتكەن جەمىسى ەكەندىگى تۋرالى ايتتىم, دەدى ج.جۇنىسوۆا.
بريفينگ سوڭىنان قاتىسۋشىلار جۋرناليستەردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».