جانسۇگىروۆتىڭ جەيدەسى

تالدىقورعان شاھارىندا ساۋلەتى كەلىسكەن قارا­عاي­لى ۇيدە قايبىر زاماندا اقىننىڭ ءوزى قىزمەت بابىمەن كەلىپ-كەتىپ تۇرعان, كەيىننەن جەكە مۋزەيىنە اينالدى. ونى باسىلىم بەتىن­دە بۇرىنىراق وقىرمانعا جەتكىزگەنبىز. بۇل قوس جادىگەردىڭ دە تالايلى تاعدىرىنان حاباردار بولۋىڭىز دا مۇمكىن. دەگەنمەن كەيبىر مالىمەتتەردى تولىقتىرىپ, قاي­تا ساراپتاپ جازعاندى ءجون كورىپ وتىرمىز. اۋمالى-توكپەلى زامان­دا ءىلياس ەلىنەن ايىرىلعان دوسى مەيىر­مان ەرمەكتاسوۆقا جەيدەسىن سىيعا تارتادى. بۇگىندە ول قوس جەرلەستىڭ شىنايى دوستىعىنىڭ ايعاعىنداي مۋزەي ەكسپوزيتسياسىندا تۇر.

اتالعان جادىگەر وسىدان 8 جىل­ بۇ­­رىن مۋزەي قورىنا تۇسەدى. اقسۋ­­­­­لىق ايتىس­كەر اقىن بەكبولات اتام­باەۆ ارنايى سىيعا بەرەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, 1921-1924 جىلدارى ءىلياس جانسۇگىروۆ «ماما­نيا» مەكتەبى باسشىلارىنىڭ ءبىرى مەيىر­مان ەرمەكتاسوۆتىڭ ۇيىندە تۇرعان. ەكەۋى ەلدى ارالاپ, مۇزبۇلاق, كۇرەڭبەل تاۋلا­رىندا يت جۇگىرتىپ, قۇس سالىپ, اڭ اۋلا­عان. ولاردىڭ اينىماس دوس, سەرتكە بەرىك سەرىك بولعانى تۋرالى اڭگىمەلەر ءالى دە ەل اۋزىندا ءجۇر.

قىلىشىنان قان تامعان قاسى­رەت­تى جىلدارى ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن قوس دوستىڭ ارتىنا تۇسەدى. بۇل وتكەلدەن اينالىپ وتپەسىن بىلگەن مەيىرمان ەلدەن كەتۋگە بەل بايلايدى. كوشتەن قالماي, وتباسىن الىپ قىتايعا باعىت الادى. تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىشىن باسۋ ءۇشىن وزىمەن بىرگە اقىننىڭ ءبىر كەزدەرى سىيعا تارتقان جەيدەسى مەن امانات ەتكەن ارابشا توتە قارىپتەگى قولجازباسىن الا كەتەدى. كەيىن ەل تىنىشتالىپ, ستاليندىك بيلىك اياقتالعان سوڭ جارى التىن اپامىز تۋعان توپىراعىنا ورالادى. وزىمەن بىرگە جولداسى اماناتتاپ كەتكەن اقىن مۇراسىن ارقالاپ كەلەدى. ايتسە دە ول تۇستا جانسۇگىروۆ اقتالماعان ەدى. بەرتىن كەلە 1985 جىلى اقىننىڭ مۇراسىن اۋىلداسى بەكبولاتقا تابىستايدى. تالاي جىلدار بويى ساقتالىپ كەلگەن باعالى جەيدە, وسىلايشا اقىننىڭ قاراشاڭىراعىنا قايتادى.

«جانسۇگىروۆ مۇراسى – سارقىل­مايتىن تەڭىز, الىنبايتىن قامال. قانشاما جازباسى ءالى ارحيۆتە جاتىر. ونى جەكە عىلىم رەتىندە دە قاراستىرۋعا بولادى. ماسكەۋگە بارعان ساپارىمىزدا بالالارعا ارنال­عان جيناعىن تاپتىق. ءىشىن اشىپ قاراساق, تۋرا بۇگىنگى كۇننىڭ ساباق جوس­پارىنا ساي جيناقتالعان. كىشكەنتاي وقۋ­شىعا ءبارى تۇسىنىكتى, سۋرەتتەرى بالالاردى بىردەن ەلىتىپ اكەتەدى. ءبىز جاس ءىلياستانۋشىلاردى دايارلاۋىمىز شارت. سەبەبى قالامگەر قازى­ناسى ءالى تولىق تابىلعان جوق», دەيدى ءىلياستانۋشى مۇرات­بەك يمان­عا­زينوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, مۋزەيدەگى ەڭ قۇندى جادىگەرىنىڭ ءبىرى – ۇلى اقىننىڭ قولىنىڭ تابى قالعان 1936 جىلى 11 شىلدە كۇنى بە­رىل­گەن تولقۇجاتى. قىلمىستىق ءىس ىشىن­­دەگى تۇپنۇسقا 2 فوتوسۋرەتتى «الدى­نان, جانىنان تۇسىرىلگەن (پروفيل جانە انفاس)» مۋزەي قورىنا الىنۋىنا مۇ­رىن­دىق بولعان الماتى وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ اقپارات­تىق-انا­لي­تي­كالىق ورتالىعى باس­شىسىنىڭ ورىن­­با­سا­رى پوليتسيا پولكوۆنيگى جانار تۇر­عان­­بە­كوۆا.

1980 جىلدان كەيىن تابىلعان تاريحي تولقۇجات العاشىندا نكۆد قابىر­عا­سىندا ساقتا­لىپ, ارتىنان ىشكى ىستەر دەپار­تامەنتىنە بەرىلگەن. سول جەردەگى كوزى قاراقتى, كوكىرەگى وياۋ, جاناشىرلىق تانىت­قان­ قىزمەتكەرلەردىڭ بۇل يگىلىكتى ىسىنە ءتانتى بولاسىز. تولقۇجاتتى ۇلى اقىندىكى ەكەنىن تانىپ, ادەبي مۋزەيگە تابىستاۋعا اسىققان.

تولقۇجاتتىڭ مۇقاباسىندا كەڭەس وكىمەتىنىڭ ەلتاڭباسى جانە التى تىلدە جا­زىلعان «پاسپورت» دەگەن ءسوز بار. كەلەسى بە­تىنە اۋىسساڭىز, «پاسپورت 1941 جىل­دىڭ 11 شىلدەسىنە دەيىن جارامدى» دەگەن ءبولىم باس­تالادى. ودان كەيىنگى جولداردا «دجانسۋگۋروۆ يلياس» دەپ باستالىپ, «1894 جىل اۋىل №4, اقسۋ اۋدا­نى, الما­تى وبلىسى, ۇلتى قازاق, الەۋ­مەتتىك جايى قىزمەتكەر, تۇر­عى­لىقتى جەرى الما-اتا قالاسى» دەپ تاڭبا­لانعان. ءارى قاراي اسكەرگە قا­تىسى جوق ەكەنى ايتىلىپ, ءىلياستىڭ قول­­تاڭباسى قويىلعان. تول­قۇ­جاتتىڭ ەڭ تومەنگى جولىندا «اە№503124» دەگەن ءارىپ ارالاس ساندار بەرىل­­­­گەن. 3-بەتىندە قۇجات يەسىنىڭ وتباسى جازىل­عان.

ءبىرىنشى جولدا 1930 جىلى تۋعان ۇلى ازات, ەكىنشى جولدا قىزى 1933 جىلى تۋعان ءۇمىت جازىلسا, ءۇشىنشى جولدا 1935 جىلى تۋعان قىزى يلفا, تومەنگى جولدا پاس­پورت ۇستەلى باستىعىنىڭ قولى تۇر. ءۇشىنشى بەتتە تۇگەلىمەن ءىلياستىڭ اتى-ءجونى, تۋعان جىلى, تىركەلگەن جەرى جونىندەگى مالى­مەت لا­تىن قارپىمەن جازىلعان. قال­عان بەت­تە­رىن­دە اقىن جونىندە ناقتى مالى­مەت, وتبا­سى تۋرالى تولىق اقپارات لاتىن قارپى­مەن تولتىرىلعان. ەڭ سوڭعى 31-بەتتە ءىلياستىڭ تۇرعىلىقتى جەرى تۋرا­لى ناق­تى اقپار بار. الىپ اقىننىڭ مۇرا­سىن قول­مەن ۇستاپ كورگەن ادام ۇزاق ۋاقىت وي ۇستىن­دە جۇرەتىنى انىق. قازاقتى ءىلياس­شا سۇي­گ­ەن اقىندار از. بار مۇراسى مۋزەي­دىڭ قۇنىن ارتىرىپ, وقىرمانعا وي سالىپ­ تۇر.

جانىنان جانە الدىنان تۇ­سى­رىل­گەن فوتوسۋرەتتە ءىلياستىڭ قات­تى ازاپ شەگىپ, قاسىرەتكە بايلان­عان كەلبەتى تۇسىرىلگەن, ارىپ-اشقان, شاشى مەن ساقال-مۇرتى ءوسىپ, كوزىن باسقا جاققا بۇرادى. ۇستىنە كيگەن جەيدەسىنىڭ اسا قونىمسىز ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى. بۇل سۋرەت ءىلياستىڭ قىلمىستىق ىسىنەن الىنعان. بۇل سونىمەن بىرگە تۇپنۇسقا ەكەندىگىن ايتا كەتكەن ءجون.

جەتىسۋ وبلىسى