«الجيردە» تۋعان تۇڭعىش بالا

گالپەرينا نە ءۇشىن تۇتقىندالدى؟

«وتانىن ساتقاندار ايەلدەرىنىڭ اقمو­لا لاگەرى», ياعني «الجير» دەگەن بەي­رەس­مي اتاۋمەن تانىلعان بۇل قاسىرەت ورنىندا 1937–1953 جىلدارى 62 ۇلت وكىلى­نەن قۇرالعان 18 مىڭنان اسا ايەل وتىرعان. قازىرگى كۇنى 8 مىڭنان استام ادامنىڭ اتى-ءجونى بەلگىلى. ولاردىڭ اراسىنان كوزى ءتىرى ەشكىم قالعان جوق. ەڭ سوڭعى «الجيرلىك» تۇتقىن اننا ەندانوۆا 2014 جىلى 96 جاسىندا ومىردەن وزدى. دەگەنمەن «الجير» لاگەرىندە تۇتقىن رەتىندە وتىرماسا دا, حالىق جاۋىنىڭ ايەلى دەپ ۇستالعان اناسىمەن بىرگە ەرە كەلگەن نەمەسە وسىندا جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقان بالالار, ياعني قازىرگى كۇنى جاسى ۇلعايعان قاريالار بۇل ومىردە ءالى دە بار. سونىڭ ءبىرى «الجير» لاگەرىندە تۋعان تۇڭعىش ءسابي, بۇل كۇندەرى 86 جاسقا كەلگەن گەورگي كارەتنيكوۆ قازىر ماسكەۋ قالاسىندا تۇرادى.

ونىڭ اناسى ولگا گالپەرينا 1905 جىلى كيەۆ قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ۇلتى – ەۆرەي. ول كيەۆ كونسەرۆاتوريا­سىندا تانىمال مۋزىكانتتاردان ءتالىم العان كاسىبي فورتەپيانوشى بولاتىن. 1933 جىلى ماسكەۋگە قونىس اۋدارعان سوڭ, بالالارعا ارنالعان مۋزىكا مەكتەبىن اشادى. بۇگىندە ول شوپەن اتىنداعى كوللەدجگە اينالعان. ولگا گالپەرينا وسى مەكتەپتىڭ العاشقى ديرەكتورى جانە وقىتۋشىسى بولىپ ەڭبەك ەتتى.

ونىڭ نە سەبەپتى تۇتقىندالعانى ءالى كۇنگە جۇمباق. تەرگەۋ قۇجاتتارى دا ساقتالماپتى. تەك بەلگىلىسى – كسرو قىل­مىستىق كودەكسىنىڭ 58-بابى, ياعني «وتا­نىن ساتۋ» بابىمەن ايىپ تاعىلعان. بۇل ۇكىممەن سوتتالعاندار «حالىق جاۋى» اتان­عانى بەلگىلى. گەورگي كارەتنيكوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, اناسىنىڭ مۇنداي جازانى ارقالاۋىنا ەكى سەبەپ بولۋى مۇم­كىن. ءبىرىنشى بولجام – ونىڭ رۋزين ەسىم­دى بۇرىنعى كۇيەۋى ايگىلى تۋحاچەۆسكي ىسىنە قاتىسى بار دەپ تۇتقىندالعان ەدى. بۇل نەكەدەن لەنا ەسىمدى قىزى بار-تىن. ولگا گالپەرينا سول «حالىق جاۋى­نىڭ» جۇبايى رەتىندە قامالۋى مۇمكىن. الايدا 1938 جىلدىڭ باسىندا ۇستالعان كەزدە ول نيكولاي كارەتنيكوۆ ەسىمدى ەكىنشى كۇيەۋىمەن تۇرىپ جاتقان. كۇيەۋى ماسكەۋدەگى مينيسترلىكتەردىڭ بىرىندە ەڭبەك ەتەتىن. ەكەۋى زاڭدى نەكەگە تۇرماعان. گەورگي كارەتنيكوۆ اناسىنىڭ لاگەرگە ايدالۋىنا اكەسى نيكولايدىڭ دا قاتىسى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. قىسقاسى, سول ۋاقىتتارى كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ كوپ ادامنىڭ باسىنا ۇيىرىلگەن بۇلت بۇل وتباسىن دا اينالىپ وتپەي, ولگا گالپەريناعا اۋىر ايىپ تاعىلىپ, 8 جىلعا سوتتالىپ كەتە بارادى.

اقمولاعا ايدالعان كۇن

1938 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا نكۆد جەندەتتەرى كەلىپ, قىزى لەنانى بالالار ۇيىنە وتكىزىپ, ءوزىن قازاق دالاسىنداعى لاگەرگە ايداپ اكەتكەندە ولگا اياعى اۋىر ەكەنىن دە بىلمەپتى. لاگەردە بو­يىنا بىتكەن بالاسى بار جۇكتى ايەلدى دە باس­قالارمەن بىرگە قارا جۇمىسقا جەككەن سول كەزدىڭ قاتىگەز ساياساتىنا قاي­ران قالاسىڭ. ماقالامىزدىڭ كەيىپكەرى گەورگي كارەتنيكوۆ سول جىلدىڭ 12 قا­زان كۇنى لاگەردە دۇنيەگە كەلدى. ول تەمىر تور­دىڭ ار جاعىندا, اقمولا لاگەرىندە جارىق دۇنيەنى كورگەن تۇڭعىش ءسابي. ولگا گالپەرينا دىبىسسىز كينونىڭ ايگىلى اكتريساسى راحيل مەسسەرەر-پليسەتسكايا­مەن ءبىر باراكتا وتىرعان. ونىڭ دا قاماۋعا الىنار الدىندا تۋعان ەمشەكتەگى بالاسى بار-تىن. ەكەۋى ۇياداي عانا جەركەپەدە سابيلەرىن بىرگە باعىپ, قاتار وتىرىپ ەمىزگەن.

وكىنىشكە قاراي, لاگەردىڭ ىشكى تار­تىبىمەن سابيلەردى ومىراۋدان شىق­قان­نان كەيىن انالارىنىڭ قاسىندا قال­دىرماي, بالالارعا ارنالعان باراكقا اۋىستىرادى. گەورگي كارەتنيكوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل باراك لاگەردىڭ سىرتىندا ورنالاسقان. ال تۇتقىن ايەلدەردى ول جاققا كىرگىزبەيتىن. سوندىقتان ول اناسى جازاسىن وتەپ شىققانشا, ياعني 8 جاسقا دەيىن ونى كورمەگەن. ءتىپتى «انا» دەگەن ءسوزدىڭ نە ەكەنىن بىلمەگەن ەكەن. سول باراكتا بالالاردى باققان سيما مويسەەۆنا ەسىمدى تاربيەشىنىڭ ەتەگىنەن ۇستاپ وسەدى. گەورگي كارەتنيكوۆ كەيىنگى ەستەلىگىندە بىلاي دەيدى: «انامنىڭ ايتۋىنشا, لاگەرگە تۇسكەننەن كەيىن بالالار باراگىن وزدەرى قولمەن سالىپتى. ونىڭ جان-جاعى تىكەنەك سىممەن قورشالعان ەدى. ءسابي بولسام دا ەسىمدە قالعانى, تىكەنەك سىم­نىڭ ارعى جاعىنداعى لاگەر اۋماعىندا قا­مىس تاسىپ, جۇمىس ىستەپ جۇرەتىن ايەل­دەردى كورەتىنمىن. كەيدە سيما مويسەەۆ­نا ماعان: «انە, اناۋ كەتىپ بارا جاتقان سەنىڭ اناڭ», دەيتىن. ال مەن «انا» دەگەن ادام­نىڭ ­كىم ەكەنىن بىلمەيمىن. ءبىز, بالالار, سيما مويسەەۆنادان باسقا ەشكىمدى تانىمايتىن ەدىك...»

30-جىلداردىڭ سوڭىندا «الجير» لاگەرىنە سەرگەي بارينوۆ ەسىمدى ادام باسشى بولىپ كەلەدى. بۇل ۋاقىتتا تۇتقىن ايەلدەر ارا-تۇرا كوڭىل كوتەرۋ ءۇشىن ءوز ارالارىنان حور قۇرعان ەدى. سول كەزدە ولگا گالپەرينانىڭ دا كاسىبي مۋزىكانت ەكەنى كوپكە ءمالىم بولىپتى. لاگەر تۇرعىندارىنىڭ كەيىنگى ەستەلىكتەرىنە زەر سالساق, س.بارينوۆ تۇتقىن ايەلدەرگە جاقسى قاراعان. ءبىر كۇنى ول ولگا گالپەرينانى شاقىرىپ الىپ, ءوزىنىڭ بالالارىنا فورتەپيانودان ساباق بەرۋگە قولقا سالادى. ولگا دا بۇل ۇسىنىستان باس تارتپايدى, كەيىن ونىڭ پايداسى دا تيگەن.

لاگەر زاڭىمەن كىشكەنتاي سابيلەر 3 جاسقا تولعان سوڭ, باسقا قالاداعى بالا­لار ۇيىنە جىبەرىلەدى. بالالاردى اكەتۋگە ­كوميسسيا كەلە جاتىر دەگەن حاباردى ەستى­گەن ولگا گالپەرينا سەرگەي بارينوۆ­كە ­كى­رىپ, ۇلى گەورگيدى الىپ قالۋىن سۇراي­دى. لاگەر باسشىسى وعان كومەكتەسە ­المايتىنىن ايتقاندا: « ۇلىمدى الىپ ­كەتسە, مەن دە ءسىزدىڭ بالالارىڭىزعا فورتەپيانودان ساباق بەرمەيمىن», دەپ تالاپ قويادى. ەرتەسىنە س.بارينوۆ لاگەردە جۇقپالى اۋرۋ تارادى دەپ كارانتين جاريالاپ, كوميسسيانىڭ كەلۋىنە توسقا­ۋىل جاساعان ەكەن. وسىلايشا, گەورگي كارەتنيكوۆ اناسىنان جىراققا كەتپەي, سول جەردە ەرجەتتى.

اناسىمەن قاۋىشۋ

«بالالىق شاعىڭ تىكەنەك سىمنىڭ ار جاعىندا وتسە دە, ادام ءۇشىن ەڭ كەرەمەت كەزەڭ بولىپ ەستە قالادى ەكەن, – دەيدى ءبىر ەستەلىگىندە گەورگي كارەتنيكوۆ. – لاگەردەگى كەيبىر ساتتەر ءالى جادىمنان كەتپەيدى. كوكتەمدە اينالا دالانىڭ ءبارى القىزىل قىزعالداققا تولاتىن. ال جازدىگۇنى گۇلدەرى ادەمى كوكنار وسىمدىگى جەر بەتىنە توسەلگەن كىلەمدەي بولىپ جايقالاتىن. مەن سول اسەم گۇلدەردىڭ اراسىنا بارعىم كەلدى. ءبىزدى كەيدە تىكەنەك سىمنىڭ سىرتىنا ويناۋعا شىعارسا دا, ءارى قاراي جىبەرمەيتىن ەدى. باراك اۋماعىنان سامساعان گۇلگە تولعان شەكسىز دالاعا قاراپ تۇرعان كۇندەرىم كوپ. تاعى ءبىر ەسىمدە قالعان جايت – كۇن سايىن ءبىزدى تاڭعى 6-دا وياتىپ الىپ, ءانۇران تىڭداتۋشى ەدى. كوزىمىزدى اشار-اشپاستان كەرەۋەتتىڭ ۇستىندە قاسقايىپ تۇرىپ, قولىمىزدى كەۋدەمىزگە قويامىز. سوسىن تاڭعى اسقا بارامىز. الدىمىزعا تاماق قويىلعاندا تاربيەشى اپايىمىز ارقايسىسىمىزدىڭ جانىمىزعا كەلىپ, بوتقادان تاتىپ كورەتىن. «سيما مويسەەۆنا, ەندى مەنىكىن كورىڭىز, مەنىكىن كورىڭىز» دەپ جامىراي شۋلاپ وزىمىزگە شاقىرامىز. بىزگە ونىڭ ىدىسىمىزدان ءدام تاتقانى ۇناۋشى ەدى. بالكىم ءبىز سەكىلدى ونىڭ دا قارنى اش بولدى ما, كىم ءبىلسىن. ول ءبىر قيىن كەزدەر ەدى عوي».

ءومىرىنىڭ العاشقى سەگىز جىلىن وسىندا وتكىزىپ, كەيىن اناسىمەن العاش قاۋىشقان كەزى دە ونىڭ كۇنى بۇگىنگىدەي كوز الدىندا. ءبىر كۇنى سيما مويسەەۆنا وعان «قازىر ساعان اناڭ كەلەدى» دەپ حابارلايدى. بىراق تۋعاننان انا دەگەن ءسوزدى ايتىپ كورمەگەن وعان بۇل حابار ەشقانداي اسەر ەتپەپتى.

«سول كۇنى ماعان ءبىر ايەل ادام كەلدى. مەنىڭ انام وسى كىسى ەكەنىن ءبىرىنشى رەت كوردىم. شىن ايتسام, ەشقانداي قۋانىش سەزىمى دە بولمادى. الدىنان جۇگىرىپ تە شىقپادىم. ول مەنى قولىمنان جەتەكتەپ, ايەلدەر تۇراتىن باراكقا الىپ بارعانى ەسىمدە. انام زاتتارىن جيناس­تىرىپ جاتقاندا باراكتىڭ ىشىنە كوز سالدىم. ءبىر قاراعاندا پويىزدىڭ ۆاگونىنا ۇقسايتىن ەدى. ورتادا ادام جۇرەتىن ءدالىز, ەكى جاعىندا پەردەمەن جابىلعان ەكى قاباتتى جاتىن ورىندار. بار بايقاعانىم وسى», دەيدى ول.

ءستاليننىڭ الدىندا ءان شىرقاعان

اناسى مەن بالاسى «الجير» لاگەرى­نەن 1946 جىلى بوساپ شىعادى. سوعىستىڭ اياقتالعان كەزى. ولار الدىمەن بۋراباي كۋرورتىنا ايالداپ, ودان ءارى ماسكەۋگە تابان تىرەيدى. الايدا العاشقى كەزدە قۋعىن-سۇرگىنگە ايدالعانداردىڭ ەل استاناسىندا تۇرۋىنا, ءتىپتى وندا كىرۋىنە, سونىمەن قاتار ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەۋىنە دە تىيىم سالىنعان ەدى. سوندىقتان ولگا گالپەرينا مەن ۇلى ماسكەۋدەن 101 شاقىرىم جەردەگى الەكساندروۆ قالاسىنا تۇراقتايدى. ايتپاقشى, سول جولى گەورگي كارەتنيكوۆ ءوزىنىڭ تۋعان اكەسى نيكولايدى دا ومىرىندە ءبىرىنشى رەت كورگەن. الايدا كەيىنگى ومىرىندە اكە مەن بالا اراسىندا جاقىن قاتىناس ورناماعان...

بۇرىنعى ساياسي تۇتقىندار تۇراتىن الەكساندروۆتان اتتاپ باسۋعا تىيىم سالىنسا دا, ولگا گالپەرينا ماسكەۋگە ۇرلانىپ بارىپ, ۇلى گەورگيدى ماسكەۋ كونۆەرۆاتورياسى جانىنداعى سۆەشنيكوۆ بالالار حورىنا بەرگەن. كەيىپكەرىمىز حور قۇرامىندا ءتۇرلى ۇكىمەتتىك كونتسەرتتەردە ءان شىرقاپ ءجۇرىپ, ءبىر رەت ي.ءستاليننىڭ الدىندا دا ونەر كورسەتكەنىن ەسكە الادى. «ماسكەۋدە ءبىزدىڭ موينىمىزعا پيونەر گالستۋگىن تاعىپ, ۇستىمىزگە ادەمى كيىم كيگىزىپ, ۇكىمەتتىك كونتسەرتتەرگە اپاراتىن. ءبىز ۇلكەن تەاتردا, كونسەرۆاتوريانىڭ ۇلكەن زالىندا, چايكوۆسكي زالىندا ونەر كورسەتتىك. بىردە زالدا تۋرا الدىمىزدا وتىرعان مۇرتتى كىسى – يوسيف ءۆيسساريونوۆيچتى كوردىم. ىشىمدە ءبىر جيىركەنىش سەزىمى وياندى. ويتكەنى اناما لاگەردە بىرگە بولعان زينا رىكوۆا, لەنا ۋشاكوۆا ەسىمدى ايەلدەر ءجيى كەلىپ, سول ۋاقىتتاعى قيىن ومىرلەرى جايىندا ايتىپ وتىراتىندارىن ەستيتىن ەدىم...» دەيدى ول.

ماسكەۋ وبلىسىندا ءبىراز جىل تۇرعان سوڭ, اناسىنىڭ جۇمىسىنا بايلانىستى گرۋزيانىڭ كۋتايسي قالاسىنا قونىس اۋدارادى. ەرجەتكەن سوڭ گەورگي الدىمەن قازاندا, كەيىن ساراتوۆ قالاسىن­دا ءبىلىم الىپ, كالۋگادا ساباق بەرەدى. راديودا كوممەنتاتور بولىپ ەڭبەك ەتە­دى. ەسەيە كەلە اناسى دا, ءوزى دە ماسكەۋ قا­لاسىنا ورالىپتى. ولگا گالپەرينا سول شاھاردا 1995 جىلى 90 جاسىندا ومىر­دەن وزعان.

77 جىلدان كەيىنگى ورالۋ

گەورگي كارەتنيكوۆتىڭ ءتورت بالاسى بار. ەڭ كىشىسى داريا 1996 جىلى تۋعان, بۇگىندە سەربيادا تۇرىپ جاتىر. ول اجەسىن كورگەن جوق, بىراق بالا كۇنىنەن اكەسىنىڭ «الجير» لاگەرى تۋرالى اڭگىمەلەرىن ەستىپ وسكەن. ءبىز وسى ماقالانى دايىنداۋ بارىسىندا وعان ارنايى حابارلاسىپ, اجەسى مەن اكەسىنە قاتىستى تىڭ دەرەكتەرمەن ءبولىسۋدى سۇرادىق.

داريا كارەتنيكوۆا – ماسكەۋ مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرنا­ليستي­كا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن فوتوگراف-­دوكۋمەنتاليست. ول اكەسىنىڭ ەستەلىكتەرى جانە قولىنداعى قۇجاتتارى بويىن­شا سۋرەتتى كىتاپ شىعارۋ ماقساتىندا 2019 جىلى ماسكەۋدەگى گەورگي كارەتنيكوۆ­تىڭ بالالىق شاعى وتكەن جەرلەرگە بارىپ, تاسپاعا تۇسىرەدى. ەندىگى ويى – قازاق­ستان مەن گرۋزياعا بارۋ بولعانىمەن, پاندە­ميا باستالىپ كەتىپ, جولى جابىلعان. سو­دان تەك بىلتىر 25 ساۋىردە اكەسى ەكەۋى ەلى­مىزگە ارنايى كەلدى. وسىلايشا, گەور­گي كارەتينيكوۆ 77 جىلدان كەيىن ءسابي شاعى وتكەن «الجير»-گە قايتادان تابان تىرەدى. ارينە, قازىر ول كەزدەگى لاگەر جوق. ستالين ولگەننەن كەيىن باراكتاردىڭ ءبارىن بۇزىپ, لاگەردىڭ ورنىن تىپ-تيپىل قى­لىپ تەگىستەپ تاستاعانى بەلگىلى. كەيىپكەرى­مىز اقمولا وبلىسىنىڭ اقمول اۋلىن­داعى «الجير» مەموريالدى-مۋزەي كەشە­نىنە بارعاندا بالالىق شاعىنداعى كوز الدىنان كەتپەيتىن القىزىل قىزعالداق كىلەمگە ورانعان دالانى كورگىسى كەلىپتى. الايدا اقمولا دالاسىنا ول كەزدەگىدەي جايقالىپ قىزعالداق شىقپاعالى قاشان...

داريا كارەتنيكوۆانىڭ ايتۋىنشا, ول ماسكەۋ, گرۋزيا جانە قازاقستانداعى اكەسى تۇرعان جەرلەردىڭ ءبارىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, بىلتىر سۋرەتتى كىتاپ باسىپ شىعارعان. «كىتاپتىڭ اتى – «رودينا سلىشيت, رودينا زناەت». بۇل اتاۋ اكەمنىڭ ءستاليننىڭ الدىندا ايتقان ءانىنىڭ العاشقى جولى. ءالى كۇنگە وسى ءاندى ىڭىلداپ ايتىپ جۇرەدى. مەن بۇل ەڭبەگىمدى قىزىم سونياعا ارنادىم. ويتكەنى ونىڭ ومىرىندە وسىنداي قيىنشىلىق بولماسىن, بىراق اتاسىنىڭ قانداي جاعدايدى باستان كەشىرگەنىن ءبىلىپ جۇرسە دەيمىن. بۇل كىتاپتا اكەم ەكەۋمىزدىڭ ساپارلارىمىزدا تۇسىرگەن سۋرەتتەرمەن قاتار, ونىڭ ەستەلىكتەرى, ارحيۆ قۇجاتتارى مەن ەسكى سۋرەتتەرى باسىلعان», دەيدى ول.

اكەسى مەن قىزى اقمولداعى مەمو­ريال­دى-مۋزەي كەشەنىن كورگەن سوڭ, كەزىندە ولگا گالپەرينا مەن باسقا دا تۇتقىن ايەلدەر قامىس شاپقان جالاڭاش كولى­نىڭ جاعاسىنا دا بارىپتى. «ارينە, اجەم مەن اكەم وتىرعان بۇرىنعى لاگەر قازىر جوق. بىراق وزگەرمەگەن ءبىر عانا نارسە بار. ول – وسى قامىستى كول. مەن ونىڭ جاعا­سى­نا بارعاندا ءوزىمدى ادام سۇيەكتەرى­نىڭ ۇستىندە تۇرعانداي سەزىندىم. ويتكەنى ءدال وسى جەردە سىقىرلاعان ايازدى كۇندەرى قامىس جينايمىن دەپ ءجۇرىپ قانشاما ايەل ءۇسىپ ولگەنىن بىلەمىن. ءبىر جۇبانى­شىم – قازاقستانعا ساپارىمىزدان كەيىن اكەمنىڭ جانى تىنىش تاپقانداي بولدى. «الجير» مۋزەيىندەگى مەموريالدىق تاقتادا اناسىنىڭ ەسىمى جازىلعانىن كوردى. بۇل اكەم ءۇشىن وتە ماڭىزدى ەدى», دەيدى د.كارەتنيكوۆا.

داريا اجەسى مەن اكەسىنە تيەسىلى تاريحي قۇجاتتار مەن سۋرەتتەردى جانە وزدەرىنىڭ ەستەلىكتەرىن «الجير» مەموريالدى-مۋزەي كەشەنىنە تابىستاپ كەتكەن ەكەن. سول قۇجاتتاردى بىزبەن ءبولىسىپ, گەورگي كارەتنيكوۆتىڭ قيىندىققا تو­لى ءومىرى جايىنداعى تۇڭعىش ماقالا­نىڭ جازىلۋىنا, «Egemen Qazaqstan» وقىرماندارىنا جەتۋىنە سەبەپشى بولعان مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنە العىسىمىزدى بىلدىرەمىز.

P.S. 1955 جىلى 1 تامىزدا كسرو جوعارعى سوتىنىڭ اسكەري القاسى ولگا گالپەرينانى اقتاپ شىعارسا, 2001 جىلى 29 جەلتوقساندا گەورگي كارەتنيكوۆتىڭ ءوزى دە كامەلەتكە تولماعان شاعىندا ساياسي سەبەپتەرگە بايلانىستى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان انانىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالا رەتىندە ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراۋشى دەپ تانىلدى.