ءاننىڭ دە ەستىسى بار, ەسەرى بار

حالىق ولەڭى. حالىق ءانى. ءسوزى مەن ءانى, ءمانى مەن ءسانى جاراسقان. سوندىقتان بىردە-ءبىر جولىن الىپ تاستاۋعا نەمەسە ءسوزىن وزگەرتۋگە بولمايدى. ويتكەنى, بارلىعى ءوزىنىڭ ورنىندا. عاسىرلار بويى ەلەنىپ-ەكشەلىپ, سۇرىپتالىپ, وسى كۇنگە امان-ەسەن جەتكەن حالىق ءسوزىن بۇرمالاۋ – قيانات. قازىرگى انشىلەرىمىزدىڭ ءان سوزدەرىن وزگەرتىپ ايتىپ جۇرگەنىن ەستىگەندە جانىڭدى قويارعا جەر تاپپايسىڭ. بەلگىلى ءانشىمىز مۇحتار شاحانوۆ ءسوزىن جازعان «اق بانتيك» انىندەگى «بىلمەيمىن, بويجەتىپ قالدىڭ با؟» – دەگەن جولدى «بىلمەيمىن, ەرجەتىپ قالدىڭ با؟» – دەپ بۇرمالاپ ايتقانىن دا ەستىدىك. قىز بويجەتەدى. ۇل ەرجەتەدى. ەكەۋىن شاتاستىرۋعا بولا ما؟ نۇرجان ناۋشاباي ۇلىنىڭ: «دومبىرا كۇيگە كەلمەس بۇراماسا, كىم بىلەر كىمنىڭ جايىن سۇراماسا, ەر جىگىت مال تاپقانمەن نە بولادى, جۇبايى ءبىر جاعىنان قۇراماسا», – دەپ كەلەتىن جولدارى ەل اۋزىندا. وسى ولەڭنىڭ سوڭعى جولىن انشىلەر «قۇدايىم ءبىر جاعىنان قۇراماسا» دەپ ايتىپ ءجۇر. اللا بەرىپ تۇرسا دا, ايەل ۇقساتا الماسا, قانداي امال بار؟ كەيىن «جۇبايىڭ» دەگەن ءسوزدى اڭقاۋ قازاق «قۇدايىمعا» اۋىستىرىپ العان. حالىق اۋزىنداعى سوزدەر ۋاقىت وتە كەلە وزگەرىسكە ۇشىراپ وتىرعانى بەلگىلى. الايدا, ءسوزى انگە اينالىپ, ەل قۇلاعىندا جاتتالىپ قالعان ماتىندەر ورىنسىز بۇرمالانىپ كەتەتىن جاعدايلار دا ءجيى كەزدەسەدى. «باسپادىم جاردىڭ شەتىن قۇلاي ما دەپ, ىشپەدىم ارىق سۋىن لاي ما دەپ. جامانمەن دوس بولۋعا جاسقانامىن, كۇن تۋسا ەردىڭ قۇنىن سۇراي ما دەپ», – دەگەن حالىق ولەڭى بار. ال  «دۇنيە-اي!» دەگەن اتپەن جانە حالىق ءانى دەپ ءان جيناقتارىندا جاريالانىپ جۇرگەن ماتىندە «باسپادىم جاردىڭ شەتىن قۇلاي ما دەپ», – دەگەن سوزدەردەن باستالاتىن حالىق ولەڭىنىڭ كەيىنگى جولدارىن انشىلەر «قورقامىن دوس بولۋعا جاماندارمەن, تار جەردە ەر-توقىمىن سۇراي ما دەپ», – دەگەن تىركەسپەن ايتىپ ءجۇر. ەر-توقىم قازاق ءۇشىن اسا قاسيەتتى بۇيىم. ول ونى ەشكىمگە بەرمەيدى. قازاق «ايىرىلىساتىن ەر ەردىڭ ارتقى قاسىن سۇرايدى», –دەيدى. نەمەسە ەردىڭ (بۇل ارادا ازامات دەگەن ماعىنادا) قۇنىن سۇراۋى مۇمكىن. بىراق, ەر-توقىم ەمەس. وسى ءاننىڭ قايىرماسى: «قىزدار بۇلبۇل, جىگىت ءدۇلدۇل, ءوتىپ بارادى ءومىر قۇرعىر», – دەپ ايتىلىپ ءجۇر. ءومىر قۇرىمايدى, جالعاسا بەرەدى عوي. سوزگە باجايلاپ قاراساق, گۇل قاۋىزىن تاڭەرتەڭ كۇن ساۋلەسى تۇسكەندە اشادى عوي, بۇلبۇل دا جاراتىلىستا سول گۇلدىڭ اشىلعانىن كورگەن ساتتە سايراي باستايدى. قىزداردى بۇلبۇل قىلىپ سايراتىپ, جىگىتتەردى تۇلپار قىلىپ شاپقىزىپ قويعاندا نە ۇتتىق؟! ءاننىڭ باعاسىن كەمىتتىك. قوستانايدىڭ ناۋىرزىم وڭىرىندە بايجان ەسىمدى ءانشى وتكەن. ءبىز  بىلەتىن سول بايجاننىڭ انىندە  «جىگىت – بۇلبۇل, قىزدار – گۇل-گۇل, جاستىق وتەر, وينا دا كۇل!» بولىپ ايتىلۋشى ەدى. بايجاننىڭ ءانىن كەزىندە وبلىستىق فيلارمونيا­دا ءانشى بولعان بايقونىس مۇحامەدجانوۆ تاماشا ايتاتىن. قازىرگى ەلۋباي ومىرزاقوۆ اتىنداعى وبلىستىق فيلارمونيانىڭ ءانشىسى قادىر قارجاۋوۆ وسى ءاندى ناشىنە كەلتىرىپ ورىندايدى. ول اتالعان ءاندى بايقونىس اقساقالدان ۇيرەنگەنىن ايتادى. «بايجاننىڭ ءانى» اتالىپ كەتكەن ءاندى ەل اراسىندا «بايجاننىڭ جۇمباعى» دەپ تە اتايدى. ونىڭ ءماتىنى مىنانداي: بايجەكە, مىرزا كوڭىلىڭ بولدى قالاي, باقشانى ارالاۋشى ەڭ تالاي-تالاي. قوندىرسام وسىناۋ تۇرعان قىزىل گۇلگە, ەتۋگە ەپتەپ سايران جايىڭ قالاي؟ قايىرماسى: قىزدار – گۇل-گۇل, جىگىت – بۇلبۇل. جاستىق وتەر, وينا دا كۇل! قارعاشا قورباڭ ەتىپ ءتۇسىپ قالما, بۇتاقتان مۇجىق تۇياق ۇستاي الماي. بولماسا قاراڭ باتىپ قاشىپ جوعال, قوياعا قۇيرىعىڭدى بەكەر مالماي. شىركىن-اي, قىز دەگەن ءبىر گۇل ەمەس پە, ويناسا قىز بەن جىگىت كۇن ەمەس پە؟! بولعاندا قىز قىزىل گۇل, جىگىت بۇلبۇل, بۇلبۇل قۇس قىزىل گۇلگە تۇنەمەس پە؟! مىنە, مازمۇنى تولىق اشىلىپ, ماعىناسى جاعىنان ءاننىڭ ءسوزى دە, قايىرماسى دا ۇيلەسىپ تۇرعان وسى تاماشا ءاننىڭ ءان جيناقتارىنداعى كەلەسى شۋماقتارى: «جاقسىلار جاقسىمىن دەپ ايتا المايدى, جاماندار جاقسىمىن دەپ ايقايلايدى. جۇرگەن سوڭ باۋىرىندا كۇندە كورىپ, تاۋلاردىڭ بيىكتىگى بايقالمايدى», – دەگەن جولدارمەن جالعاسادى. بۇل جولدار دا حالىقتىڭ قارا ولەڭىنەن الىنعان, ءان قايىرماسىنا مۇلدە قاتىسى جوق ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي انىق. ول از بولعانداي, قايىرمانىڭ سوڭىنا: «احاۋ, ارمان, دۇنيە جالعان» دەگەن جولداردى جانە  «حالاۋ-ءلايلىم, حالاۋ-ءلايلىم» دەگەن الداركوسەنىڭ شايتانعا ايتاتىن سوزدەرىن دە قوسىپ قويىپتى. سوندىقتان انشىلەرىمىز كەزدەيسوق ەستىگەن «ءالاۋلايىم» مەن «حالاۋلايىمگە» ىلەسە بەرمەي, ءان سوزىنە اباي بولۋى كەرەك. بۇدان دا وتكەن سوراقىلىق كەيىنگى ۋاقىتتا تەلەديداردى جاۋلاپ الدى. ءاننىڭ ءسوزىن بۇر­مالاۋشىلار عانا ەمەس, ءان ءسوزى دەپ ايتۋعا اۋىز بارمايتىن جولداردى اۋەنگە سالىپ ايتۋشىلار پايدا بولدى. ولاردىڭ ءبىرازى وزدەرىن جۇلدىزبىز دەپ ەسەپتەيدى, تەلەديدار جۇرگىزۋشىلەرى دە ولاردى جۇلدىز دەپ تانىستىرادى. ال سول «جۇلدىزدار» قالاي سايرايدى؟ «سەنسەم بە ەكەن-اي, كونسەم بە ەكەن-اي, قۇشاعىڭا ەنسەم بە ەكەن-اي!» دەگەن سوزدەردىڭ ءوزى جيىركەنىشتى ەمەس پە؟ «جوق, سەنى, جانىم, ۇمىت­قانىم جوق, جوق, قاداماشى جۇرەگىمە وق» نەمەسە «اينالايىن, سەن ماعان ۇناپ قالدىڭ, سەنى كورىپ ورنىمنان قۇلاپ قالدىم» دەگەن سوزدەردە پوەزيانىڭ ۇشقىنى دا جوق قوي. تاعى ءبىر ءان ماتىنىندەگى: «قوش بول ەندى, مەنىڭ سۇيگەن ارمانىم, قايدا جۇرسەڭ ورىندالسىن ارمانىڭ, بىراق-بىراق ءسۇيىپ وتەم ماڭگىلىك, جانىم مەنىڭ, جانىم مەنىڭ, ارمانىم!» دەگەن ءبىر عانا شۋماقتاعى قايتا-قايتا قايتالانعان سوزدەر «ارمان, جانىم» سەكىلدى ادەمى سوزدەردى جاۋىر قىلعانداي. ءالي وقاپوۆتىڭ «بيلە» دەگەن كليپىندەگى ءان ءماتىنى كادىمگى جاڭىلتپاش. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن تۇگەل كەلتىرەيىك: اي, ءان ارنادىم ساعان جاي عانا, ادەمى اي, اي, مەنىڭ ءانىم استە قايعىرىپ, كۇرسىنبەيدى, ول ايتا الماي جۇرگەن سەزىمدى جىرلايدى, جانىم, جانىمدى باياۋ ەرىكسىز جاۋلايتىن سول قايعى جوق مەنىڭ انىمدە. بۇل ءانىم بۇل ءانىم تەك ساعان, (جانىم تىڭدا, تىڭدا, تىڭدا) ۇنايسىڭ, ۇنايسىڭ سەن ماعان, (جانىم, تىڭدا, تىڭدا, تىڭدا) سەن مەنى ويلا! (شىن كوڭىلمەن مولدىرەگەن جۇرەگىمدى) بۇل ءانىم, بۇل ءانىم تەك ساعان! (جانىم تىڭدا, تىڭدا, تىڭدا) بيلە, بيلە, بيلە, بيلە, بيلە! بۇل نە؟ ولەڭ بە؟ قارا ءسوز بە؟ ۇيلەسكەن ۇيقاسى جوق, نە ماعىناسى جوق, «جانىم, تىڭدا, بيلە»» دەگەننەن باسقا ايتارى جوق, پوەزيا دەپ ايتۋعا اۋىز بارمايتىن وسىنداي شاتپاقتى ءان دەپ قابىلداۋعا بولا ما؟ رانو ۋماروۆا ورىنداپ جۇرگەن «سۇيەم دەشi» دەگەن كەڭ تارالعان ءاننىڭ ءسوزىنىڭ سيقى مىناۋ: جانىم سەنسىڭ, سۇيەم دەشى, لۇپىلدەگەن جۇرەگىمدى سۇيەم دەشى, جىلامايىن, سەنىم بەرشى, نازدانايىن, شاتتانايىن, ك ۇلىمدەشى. ارمانىم دا, جانىم, سەن عانا, قۇشاق جايشى ماعان ساعىنا, عاشىعىمسىڭ, اسىلىمسىڭ, سۇيەم دەشى, ماحابباتتىڭ جالىنىنا كۇيەم دەشى, ەركەلەگەن ايىم دەشى, مەن ۇسىنعان پاك سەزىمدى بالىم دەشى, ايمالاعان تاڭ سامالىن, قالاعانىم ءبىر ءوزىڭسىڭ, كۇنىم, كەلشى. مۇندا دا شالا-شارپى ۇيقاس, ورىنسىز ءسوز قايتالاۋ, بالدىر-باتپاق, شالدىر-شاتپاق. «سەنىم بەرشى» دەگەن قازاق ۇعىمىندا مۇلدە جوق تىركەس. «ەركەلەگەن ايىم دەشى» دەگەننەن نە تۇسىنەسىز؟ اسپانداعى ايدى ەركەلەيدى دەگەندى ەستىگەنىمىز وسى. «ەركەلەشى, ايىم دەشى» دەسە ءبىر ءسارى. «ايمالاعان تاڭ سامالىن» دەگەن نە؟ ايتا بەرسەك, سۇراق كوپ, جاۋاپ جوق. كەز كەلگەن ءان بەينەبايان تۇسىرىلمەي تۇرىپ, تەلەەكرانعا شىعارىلماي تۇرىپ تەكسەرۋدەن وتسە, قۇرامىندا بەلگىلى اقىندار بار, كوميسسيا دەيمىز بە, رەداكتسيالىق كەڭەس دەيمىز بە, ايتەۋىر, ءبىلىمدى كىسىلەردەن قۇرالعان القا انشىلەردىڭ رەپەرتۋارىن عانا ەمەس, ءان ماتىندەرىنىڭ مازمۇنى مەن ۇيلەسىمىن ەلەپ-ەكشەپ, سۇرىپتاپ وتىرسا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. اقىلبەك شاياحمەت. قوستاناي.