سابىرلى كۇيدىڭ ساردارى

قارالى جيىندا جامبىل وبلى­سىنىڭ اكىمى ەربول قارا­شوكەەۆ ءسوز الدى. ول پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جەل­دى­باەۆتار وتباسىنا كوڭىل ايتۋ جەدەلحاتىن وقىدى. مەم­لەكەت باسشىسى كورنەكتى كۇيشى-كومپوزيتوردىڭ مەزگىلسىز قازا بول­عاندىعىن كۇيزەلىسپەن قا­بىلداعانىن جەتكىزىپتى. بۇدان كەيىن ءوڭىر باسشىسى, سونىمەن قاتار زيالى قاۋىم وكىلدەرى ۇلت­تىق ونەردى ۇلىقتاعان, كۇي الەمىن كۇمبىرلەتكەن تالانتتى جاندى ەسكە الىپ, تەبىرەنە سويلەدى.

الپىس جىلدان استام ۋاقىتىن ساح­­نادا وتكىزىپ, كۇيلەرىمەن رۋحاني كەڭىستىگىمىزدى بايىتا تۇسكەن داۋلەسكەر كۇيشىنىڭ مول مۇراسى قالدى. ابەكەڭنىڭ كىندىك قانى تامعان جەر – شۋ اۋدانىنداعى كوك­توبە اۋىلى. اكەسى جەلدىباي مەن اناسى كۇلجاميلا قاتار­داعى شارۋا ادامدارى بولاتىن. ەكەۋىنەن ءبىر قىز بەن ءتورت ۇل تاراعان.

ابەكەڭ باستاۋىش مەكتەپتىڭ تابالدىرىعىن اتتاعاننان كەيىن دومبىرا تارتۋعا قۇشتارلىعى ارتا تۇسەدى. ءبىر كۇنى وزىمەن كور­شىلەس تۇراتىن, سوعىس ارداگەرى ىدى­رىس ەسىمدى اقساقالدىڭ دومبىرا تارتىپ وتىرعانىن كورىپ قالادى. بوزبالا قارا تالدىڭ كو­لەڭ­كەسىن سايالاپ وتىرعان قارياعا جۇگىرىپ بارىپ, سالەم بەرەدى.

– اتا, مەنىڭ دە تارتقىم كەلەدى...

– تارتام دەسەڭ, قولىڭنان قاقپايمىن.

– ساباقتان سوڭ كەلىپ تۇرايىن. ماعان دا ۇيرەتىڭىزشى.

– جارايدى قاراعىم. قازاق­تىڭ قارا دومبىراسىن ۇيرەنىپ الساڭ, قاتارىڭنان قالمايسىڭ...

سول كۇنى ءابدىمومىننىڭ قۋا­نىشىندا شەك بولمادى. اكەسىنە دە, اناسىنا دا ىدىرىس اتادان دومبىرا ۇيرەنەتىنىن ايتىپ, جار سالدى.

ول ستۋدەنت كەزىنىڭ وزىندە دوم­بىرانى شەبەر تارتۋعا قارا­عان­دا كۇي شىعارۋدى ارمانداي­تىن. قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىت­­كەن قۇر­مانعازى, تاتتىمبەت, قا­زان­عاپ, دينا جانە تاعى باسقا دا كۇي­شىلەرگە ۇقساپ باعۋعا كۇش سالدى.

ابەكەڭ شەرتپە كۇيدىڭ شەبە­رى اتانعان تاتتىمبەت تۋرالى كۇي شىعاردى. ونى ءوزىنىڭ كۋرستاس­تارىنا تىڭداتقان. كوپشىلىگى ماقتاعان. ءبىرازى كۇي اۆتورى كىم ەكەنىن سۇراستىرادى. جاس كۇي­شى ءوز كۇيىن جەتەسىنە جەت­كىز­بەيىنشە قۇپيا ساناپ, ءتىس جارمايدى. ابدەن پىسىرگەن سوڭ عانا ونىڭ اۆتورىن جاريا ەتكەن. كۋرس­تاستارىنىڭ كوبىسى ابەكەڭ­نىڭ ۇستامدىلىعىنا ءتانتى بولا­دى. وسىلايشا, «تاتتىمبەت» كۇيى­نىڭ تۇساۋى كەسىلىپ, تىڭدارمان­دا­ر­عا جول تارتادى.

وبلىستىق مادەنيەت باسقار­ماسى باسشىسىنىڭ بۇيرىعى­مەن ابەكەڭ 1964 جىلى شۋ اۋدان­دىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ ديرەكتورى ­بولىپ تاعايىندالدى. كاسىبي ­ماماندار جوقتىڭ قاسى. مۋزىكالىق اسپاپ تا تاپشى. ابەكەڭ جارتى جولدان قايتىپ كورگەن جان ەمەس. باسشىلارعا شىعىپ, قوسىمشا قارجى بو­لىن­بەسە, مادەنيەت سالاسىنىڭ ماڭ­دايى جارقىرامايتىندىعى جونىندە دابىل قاقتى. جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى قاتارىنان ونەرگە بەيىمدى دەگەن جاستاردى ىرىكتەدى. جار قۇلاعى جاستىققا تيمەي, مادەنيەت ءۇيىنىڭ جۇمىسىنا جان ءبىتىردى. العاشىندا جاس دومبىراشىلار ۇيىرمەسى قۇرىلسا, كەيىن «شۋ ەركەسى» ءانسامبلى ءوز الدىنا شاڭىراق كوتەردى. بەرتىن كەلە, بۇل ءانسامبلدىڭ قۇرامى تولىقتىرىلىپ, قوسىمشا اس­پاپتارمەن جابدىقتالىپ, «شۋ ەركەسى» ۇلت اسپاپتار وركەسترى دەڭ­گەيىنە جەتتى.

ابەكەڭ ۇجىم جۇمىسىن ۇتىم­دى ۇيىمداستىرۋمەن بىرگە شى­عارماشىلىقتى دا دامىتتى. سونىڭ جارقىن ءبىر دالەلى, وزىنە دومبىرانى ۇيرەتكەن ىدىرىس قارياعا ارناپ, «ىدىرىستىڭ شەرتپەسى» اتتى كۇي شىعاردى. بۇل كۇيدى دە وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, كە­يىننەن كۇي اتاۋىن «ىدىرىس» دەپ وزگەرتتى.

ابەكەڭ تۋعان ىنىلەرىندەي بول­­عان قاراۋىلبەك قازيەۆ پەن ءالدي­حان قالدىباەۆتى جانىنداي جاق­سى كورەتىن. قولىنا قالام ۇستا­عان ەكى باۋىرى دا ءمۇ­يىزى قاراعاي­داي جازۋشى بولىپ قالىپتاس­تى. قاراۋىلبەك شىم­كەنتتە, ءالدي­حان تارازدا تۇرىپ جاتسا دا, ۇشەۋى ء­جيى باس قوساتىن. ءبىر-بىرىنە با­ۋىر ­باس­قاندىعى سونشالىق, ارالارىندا ايتىلمايتىن سىر جوق. ۇشەۋىنىڭ دوستىعىن كورگەندەر قىزىعا قا­رايتىن.

ويدا-جوقتا قىلشىلداعان قى­رىقتان اسقاندا, قاراۋىلبەك قايتىس بولدى. ابەكەڭ باۋىرىن قاتتى جوقتادى. كەشە جازداي جادىراپ جۇرگەن ىزەتتى ءىنى­سىنىڭ جارقىن بەينەسى, ىستىق ىقى­لاسى كوز الدىنان كەتكەن ەمەس. قاراۋىلبەك رەسپۋبليكا­لىق ادەبي بايقاۋلارعا تۇراقتى قاتىسىپ جۇرەتىن. ءوز-وزىنە «بوز­جىگىت» دەپ بۇركەنشىك ات قويعان. كۇن-ءتۇن دەمەي تولعانىستا جۇر­گەن ابەكەڭ «بوزجىگىت» كۇيىن دۇ­نيەگە اكەلدى. وسى كۇيدىڭ سارىنى مەن مانىنە ريزا بولعان ءالديحان: «ەكى شەكتىڭ ءبىرى كەنەتتەن ءۇزىلىپ قالعان ەدى. مىنا كۇي سول شەكتى قايتا جالعادى» دەپ ءبىر تاۋبەگە كەلگەنگە ۇقسايدى.

ابەكەڭنىڭ كۇيلەرىنەن بو­لەك, اسەم اندەرى دە بار. ونىڭ با­رىنە بىردەي تالداۋ جاساۋدى ماقسات تۇتپادىم. دەگەنمەن «ەر­كە سىلقىم» كۇيىنە ەرەكشە توق­تالعىم كەلەدى. بۇل كۇي 1973 جىلى ومىرگە كەلگەن. سودان بەرى جارتى عاسىر­دان استام ۋاقىت وتسە دە, وسى كۇي ورىندالعاندا تولعانبايتىن ادام كەم. اتى اڭىز­عا اينالعان «ەركە سىلقىم» كۇيى تۋرالى تولعانبا­عان تۇلعا­لار از شىعار. ەندى سولار­دىڭ ءبىرا­­زىن وقىپ كورەلىك.

جامبىل وبلىسىنىڭ قۇر­مەت­تى ازاماتى ءالديحان قالدى­باەۆ كوزى تىرىسىندە: «ابەكەڭ «ەر­كە سىلقىم» كۇيى ارقىلى قازاق ايەل­دەرىنىڭ تابيعي بولمىسى­مەن تاعىلىمدى تۇلعاسىن, كورىكتى كەل­بەتىن, اجارلى ايباتىن بوياۋسىز كورسەتە بىلگەن» دەپ باعالاعان. قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى قادىر جەتپىسباەۆ: ء«ابدىمومىن اعا­مىز جالعىز كۇيمەن عانا جارتى الەمدى رۋحاني جاۋلاپ الدى» دەپ وي تاستاعان.

«ەركە سىلقىم» كۇيىنىڭ كىمگە ارنالعاندىعىن مەن دە بىلمەك بولدىم. كۇيشى ناعاشىم از-كەم ويلانىپ تۇردى دا: «جيەن-اۋ, ونى قايتەسىڭ؟ اتىن ايتقانىممەن, تانىمايسىڭ. ول ايەل باسقا جاق­تا تۇرادى. قولاڭ شاشى تىر­سە­گىنە دەيىن توگىلگەن, ماڭدايى جازىق, ءجۇزى جارقىن, قىزىقتى قىلىقتارىمەن كەربەز كەلىنشەك ەدى. قولىنان ۇستاپ كورمەسەم دە, سىرتتاي عاشىق بولعانىمدى نەسىنە جاسىرايىن. وتباسىلى بولسام دا, الگى بويجەتكەندى ۇمى­تا المادىم. شىعارماشىلىق­پەن اينالىسقاندىقتان, ءتۇننىڭ قاي مەزگىلىندە بولسىن ويانىپ كەتەتى­نىم بار. سونداي ساتتەردە قولسو­زىم جەردەگى شۋ وزەنىن جاعالاۋدى ­جانىم سۇ­يەدى. تاڭ سارىدەگى تۇ­نىق اۋا تى­نىسىڭدى اشادى. وسىن­داي كەزدە اۋرۋحانادا تانىسقان الگى ارۋ ماعان قول بۇلعاپ تۇرعان­داي ەلەس­تەيدى. اڭساپ جۇرگەن ارۋدىڭ ءوزى مەنى ىزدەپ كەلگەن بە دەپ قيال­دايمىن. بىراق ساعىم بەينە ءاپ-ساتتە كوز الدىمنان بۇل-بۇل ۇش­قانداي بولادى. ساعان وتىرىك, ماعان شىن «ەركە سىلقىم» كۇيىن دۇنيە­گە اكەلۋگە تابانى كۇرەكتەي 20 جىلداي ۋاقىت جۇمساپپىن...».

وسىلاي دەگەن ناعاشىم تە­مە­كىسىن قۇمارلانا تارتىپ: «ەركە سىلقىمنىڭ» كەيىپكەرى كوپ­شى­لىك ءۇشىن جۇمباق جان بولدى. سو­لاي بولا بەرەدى دە. وسىمەن بۇل تاقىرىپقا نۇكتە قويايىق», دەپ اڭگىمە اۋانىن باسقا جاققا بۇر­دى. بۇدان سوڭ بۇل اڭگىمە ارامىز­دا ايتىلعان جوق.

تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قار­­ساڭىندا شۋ اۋدانىنىڭ قۇ­رىل­عانىنا 80, شۋ شاھارىنىڭ قالا اتانعانىنا 50 جىل تو­لۋى­نا بايلانىستى ۇلكەن ما­دە­ني ءىس-شارا وتكىزىلدى. اتقامىنەر­لەر­دىڭ باستاماسىمەن دالا مۋزەيى اتانعان بىرنەشە ەڭسە­لى ەسكەرتكىش بوي كوتەردى. ءابدى­مو­مىن جەلدىباەۆتىڭ «ەركە سىل­قىم» كۇيىنىڭ قۇرمەتىنە شۋ شاھارىنداعى اۆتوبەكەت الدىن­دا ارنايى ەسكەرتكىش تۇرعىزىل­دى. بۇل ەسكەرتكىشتى تاماشالا­عان جۇرتشىلىق تاڭدانباي قال­عان جوق. اقجاۋلىقتى انالار ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتانا­تىن­دا شاشۋ شاشتى. ارقالى اقىندار مەن تەرمەشىلەر «ەركە سىلقىم» تۋرالى تولعادى. «ەر­كە سىلقىم» كۇيىنىڭ قۇرمەتىنە اۆتور­دىڭ تاپسىرىسى بويىنشا شۋ اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندەگى بي ۇيىرمەسىنىڭ جەتەكشىسى اجار ەرجانوۆا «ەركە سىلقىم» ءبيىن دۇنيەگە اكەلدى.

تۋعان حالقىنا 70-تەن اسا ءان مەن كۇي تارتۋ ەتكەن ءابدىمومىن جەلدىباەۆتىڭ رۋحاني مۇراسىن وسكەلەڭ ۇرپاق ونەگە تۇتىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر. ول كىسىنىڭ 20-دان استام كۇيى قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق وركەستردىڭ رەپەرتۋارىنا قابىلدانعان. ال اندەرىن نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ, ك ۇلىمحان وڭتاەۆا, اسىلحان شۇڭىرەكوۆ, ساۋلە جەلدىباەۆا, جانات دوسجانوۆا سىندى كۇمىس كومەي انشىلەر شىرقادى.

«ەركە سىلقىم» كۇيى كەڭ تا­رال­عاننان كەيىن ابەكەڭ ۇلت ماقتانىشىنا اينالعان تۇلعا­لارمەن تەرەزەسى تەڭەستى. كسرو حالىق ءارتىسى نۇر­عيسا تلەنديەۆ «وتىرار سازى» وركەسترىمەن ماس­كەۋگە بارىپ, ونەر كورسەتكەنى ەل ەسىندە. ول قايتار جولدا شۋعا ات باسىن بۇرعان. سول كەزدە اعالى-ءىنىلى ەكى تۇلعانىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن شىنايى سىيلاستىعىن كورىپ, ءتانتى بولدىق. ابەكەڭ الماتىعا جولى تۇسە قالسا, نۇرعيسانى ىزدەي­تىن. ءوزارا شۇيىركەلەسىپ, ونەر تۋرا­لى اڭگىمەلەر وربىتكەنى قۇلاعىم­دا قالىپ قويدى.

ابەكەڭ مەملەكەت تاراپىنان بەرىلگەن جوعارى ناگرادالارعا دا قول جەتكىزدى. «قۇرمەت», «پاراسات» «دوستىق» وردەندەرىمەن ماراپاتتالىپ, «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قاي­­راتكەرى», «ۇلتتىق ونەر ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى» اتاندى. قانداي جوعارى اتاق الىپ جاتسا دا, قان­داي قۇرمەتكە بو­لەنسە دە, سابىر­لىق ساقتادى. ابەكەڭ ءدام-تۇزى تاۋسىلاردا دا وسى سابىرلى كۇيىنەن اينىمادى. كۇيشى مۇراسى ۇلتىمەن بىرگە ­جاساي بەرەتىنىنە سەنىمدىمىز.

احمەتجان قوساقوۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى

جامبىل وبلىسى,

شۋ اۋدانى