«كەلەر جىل – تەرەڭ تاريحىمىزعا, قۇقىقتىق نەگىزىمىزگە, بەرەكەلى بىرلىگىمىزگە قۇرمەت كورسەتەتىن جىل. ىنتىماعى جاراسقان حالقىمىز وسى ايتۋلى وقيعالاردى لايىقتى اتاپ وتەدى دەپ سەنەمىن».
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەل حالقىن 2015 جىلمەن قۇتتىقتاۋىنداعى بۇل سوزدەر قازاق ەجەلدەن قۇت-بەرەكەنىڭ باسى دەپ بىلەتىن قوي ت ۇلىگىنىڭ اتىمەن اتالعان جىلدىڭ قادىر-قاسيەتىن ايشىقتى اشا تۇسەدى. ەلباسىنىڭ ءبىر سويلەمگە سىيىپ كەتكەن شىمىر دا جۇمىر تۇجىرىمىندا تەرەڭ تاريحىمىز دەگەندە قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى, جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى, قۇقىقتىق نەگىزىمىز دەگەندە كونستيتۋتسيانىڭ 20 جىلدىعى, بەرەكەلى بىرلىگىمىز دەگەندە پرەزيدەنت جارلىعىمەن جاريالانعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جىلى ايتىلىپ تۇر. مەملەكەت ومىرىندەگى وسى وراسان ءماندى وقيعالاردىڭ ەلدىك مەرەكەلەر سيپاتىندا اتالىپ ءوتۋى وتە ماڭىزدى. مىنە, سوندىقتان دا ءبىز جىل باسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى گۇلشارا ابدىقالىقوۆاعا ءوتىنىشىمىزدى جەتكىزىپ, بيىلعى باستى بەلەستەردىڭ باعامدالۋى, مەرەيلى داتالاردىڭ مەرەكەلەنۋ سيپاتى تۋرالى سۇحبات بەرۋىن سۇراعان بولاتىنبىز. ارينە, مەملەكەتتىك حاتشىمەن ءجيى كەزدەسە بەرمەيتىندىكتەن, اڭگىمەدە وسى بيىك لاۋازىمدى قىزمەتتىڭ قۇزىرەتىنە كىرەتىن باسقا ماسەلەلەر دە قامتىلدى. ەندى سول سۇحباتقا نازار سالىڭىز, قادىرمەندى وقىرمان.
– قۇرمەتتى گۇلشارا ناۋشاقىزى, جىلقى جىلى بۇكىل ەلىمىز ءۇشىن دامۋدىڭ كەلەسى كەزەڭىنە باستايتىن وقيعالارمەن ايشىقتالدى. وتكەن جىلدىڭ ءسىزدىڭ جەكە ءوزىڭىز ءۇشىن دە جاقسىلىعى جەتكىلىكتى بولدى. ەل ءۇشىن ءسىڭىرىپ جۇرگەن ەڭبەگىڭىز لايىقتى باعالانىپ, مەملەكەتتىك حاتشى قىزمەتىنە تاعايىندالدىڭىز. مۇنداي لاۋازىم بيىگىنە بۇرىن-سوڭدى قازاق قىزى كوتەرىلىپ كورمەگەنىن اتاپ ايتقىم كەلەدى. قۇتتى بولسىن!
– راحمەت.
– وتكەن جىلدى ويداعىداي شىعارىپ سالدىق. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق, قوعامدىق-ساياسي, مادەني-رۋحاني ومىرىندە كوپتەگەن جارقىن جاڭالىقتار, ناتيجەلى دە تابىستى كورسەتكىشتەر, وڭدى وقيعالار بولدى. ەلىمىز كەلەر كۇندەرگە ەركىن قادام باسۋدا. جاڭا جىلدىڭ العاشقى كۇندەرى دە باستالدى. مەملەكەتىمىزدىڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ەسكى جىلعا ەسەپ بەرگەندە وتكەن جىلدىڭ ەستە قالار ەلەۋلى وقيعاسى رەتىندە نەنى اتار ەدىڭىز؟
– اڭگىمەمىزدى باستاماس بۇرىن وتانىمىزدىڭ باس گازەتى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بارشا وقىرماندارىن جاڭا جىلمەن قۇتتىقتاپ قويۋعا رۇقسات ەتىڭىز. جاقىندا عانا تارالىمى 203 مىڭنان اسقان, ءسىز باسقاراتىن گازەت ءالى دە تالاي اسۋلاردى الادى دەپ سەنەمىن. ەسىگىمىزدەن ەنگەن قوي جىلىن حالقىمىز بەيبىت ءومىردىڭ, بەرەكەلى تىرلىكتىڭ باستاۋىنا بالاپ, بۇل جىلدان مول ءۇمىت كۇتەتىنى بەلگىلى. وسىدان ەكى مۇشەل ۋاقىت بۇرىن ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىپ, بۇگىنگىدەي قارىشتاپ دامۋدىڭ داڭعىل جولىن باستادى. ولاي بولسا, بيىلعى قوي جىلى دا حالقىمىز ءۇشىن جاقسى ناتيجەلەردىڭ, جارقىن جەتىستىكتەردىڭ جىلى بولادى دەگەن ۇمىتتەمىز.
ءاربىر جىل وتكەن سايىن ءبىز ونىڭ قورىتىندىسى قانداي, قانشالىقتى تابىسقا جەتتىك, قالاي شىعارىپ سالدىق دەپ, دەرەك پەن دايەككە نازار اۋدارامىز. بۇل جونىنەن كەلگەندە, كوڭىل توعايتار, قۋانا ايتار جاڭالىقتارىمىز, جەتىستىكتەرىمىز جەتىپ جاتىر. ونىڭ ءبارىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ەلەپ-ەكشەپ, تياناقتاپ ءتىزىپ, حالىققا جەتكىزدى. ەڭ باستىسى, ەل ىنتىماعى, بەرەكە-بىرلىگى ءوزىنىڭ ءداستۇرلى دەڭگەيىنەن تۇسكەن جوق. تابىسىمىزعا تابىس, قۋانىشىمىزعا قۋانىش قوسىلدى. تاۋەلسىزدىك تۇعىرى ودان ءارى بەكي ءتۇستى. ەكونوميكالىق قۋاتىمىز, ەلدىك مۇراتىمىز ءورشىل ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋدا جىگەر مەن ورلەۋ تانىتتى.
بىلتىرعى جىلدىڭ باستى وقيعاسى – قاراشا ايىندا وتكەن «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ» ساياسي كەڭەسىندە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ حالىققا ءوزىنىڭ جاڭا جولداۋىن جاريا ەتۋى. بۇل جولداۋدىڭ ءمانى مەن ماقساتى, مازمۇنى مەن يدەياسى ەرەكشە, وزگەشە. جالپىۇلتتىق قولداۋ مەن حالىقتىق قوستاۋعا يە بولعان جولداۋدى ەلدىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋىنىڭ جاڭا بيىكتىگى, جارقىن تۇعىرى دەپ قابىلداعان الىس-جاقىن شەت ەلدەردىڭ ءوزى وسى جولداۋدى قازىرگى اۋمالى-توكپەلى دۇنيەدەگى ءومىردى جاقسىلىققا قاراي جاڭعىرتار باعدارلاما دەپ قابىلداپ جاتىر.
سىزبەن سۇحباتقا ازىرلەنگەندە پرەزيدەنت جولداۋىنان مىنا سوزدەردىڭ استىن سىزىپ, دايىنداپ وتىر ەدىم. ەلباسىمىز: «الدا ۇلكەن دە جاۋاپتى جۇمىستار تۇر. تولىسقاندىقتىڭ جاھاندىق سىنىنان ءوتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ توپتاسا ءبىلۋىمىز قاجەت. ءبىز بارلىق قازاقستاندىقتار اراسىنداعى سەنىمدى نىعايتۋعا ءتيىسپىز! ءبىر-بىرىمىزگە تاعاتتى بولۋىمىز كەرەك! بۇلار – قازاقستاننىڭ بولاشاعىنا كىلتتەر. ەتنوسارالىق كەلىسىم – ومىرشەڭدىك وتتەگى... تۇراقتىلىق پەن كەلىسىم دەگەنىمىز نە؟ ول وتباسىلىق ءال-اۋقات, قاۋىپسىزدىك, باسپانا. بەيبىتشىلىك – اكە مەن انا قۋانىشى, اتا-انالار دەنساۋلىعى جانە ءبىزدىڭ بالالارىمىزدىڭ باقىتى... ءبىز جالپىۇلتتىق يدەيامىز – ماڭگىلىك ەلدى باستى باعدار ەتىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ دامۋ داڭعىلىن نۇرلى جولعا اينالدىردىق. قاجىرلى ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىن, كەلەشەگى كەمەل نۇرلى جولدا بىرلىگىمىزدى بەكەمدەپ, ايانباي تەر توگۋىمىز كەرەك» دەپ اتاپ كورسەتتى.
بۇل ۇزىندىلەر – جولداۋدىڭ التىن ارقاۋى. ەلباسىنىڭ وسى ايتىلعان مىندەتتەرى ءبىزدىڭ بۇكىل جۇمىسىمىزدىڭ التىن كىلتى دەپ بىلەمىن.
– سۇحباتىمىزدى وسى جىلدىڭ مازمۇندىق ءارى ماعىنالىق ەرەكشەلىگىمەن جالعاستىرساق دەپ ويلاپ وتىرمىن. بيىل ەلباسىنىڭ ەرەن شەشىمىنە وراي, ەلىمىز قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جىلى مەن اتا زاڭىمىزدىڭ 20 جىلدىعىن, قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن جانە جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىن كەڭ اۋقىمدا مەرەكەلەۋدى مەجەلەپ وتىر. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل ايتۋلى بەلەستەردى بۇكىل حالىق بولىپ اتاپ ءوتۋ جاي عانا توي وتكىزۋ ەمەس, كەرىسىنشە ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, رۋحاني-مادەني ورلەۋىنىڭ وزىندىك بيىك كورسەتكىشىن, مەملەكەتتىلىكتىڭ تەرەڭ تامىرىن تانىتۋدىڭ ونەگەسىنە اينالادى دەپ ويلايمىز. ءسىز مەملەكەتتىك حاتشى رەتىندە قوعام ءومىرىنىڭ الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق سالالارىنا قاتىستى كەڭ اۋقىمدى ماسەلەلەردى ۇيلەستىرىپ كەلەسىز. وسىعان وراي, 2015 جىلعى جۇمىستىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى مەن ءمىندەتتەرى وسى مەرەيتويلاردى وتكىزۋدىڭ اياسىندا بەلگىلەنەتىن بولار؟
– ءوزىڭىز ايتقانداي, بيىلعى جىل ەلىمىز ءۇشىن مەرەيلى بەلەستەر مەن مەرەكەلى تويلاردىڭ توعىسقان كەزەڭىنە اينالعالى وتىر. ەلدىكتىڭ وسىناۋ تورقالى تويلارىن ەل بولىپ ابىرويمەن وتكىزىپ, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كەمەل ساياساتىنىڭ ارقاسىندا شىرقاۋ بيىككە ورلەگەن قازاق ەلىنىڭ تاتۋلىقتىڭ ناعىز تالبەسىگى, تۇراقتىلىقتىڭ بەرىك تۇعىرى ەكەنىن الەمگە ءدالەلدەۋ بارىمىزگە سىن مەن مىندەت.
ەلباسىنىڭ ۇيعارىمىنا وراي, بيىلعى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جىلىن, قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ 20 جىلدىعىن, قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن جانە ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىن مەرەكەلەۋدى ءوزارا ۇيلەسىمدى بايلانىستا جۇزەگە اسىرۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز. ويتكەنى, اتالعان ايتۋلى داتالاردىڭ بارلىعى ءبىزدى بۇگىنگىدەي دەربەستىككە جەتۋگە جەتەلەگەن, ىقپال ەتكەن, دارا جول اشقان ۇلتىمىزدىڭ ءار كەزەڭىندەگى, ءار بەلەسىندەگى تاعىلىمدى تاريحى, ورتاق شەجىرەسى. سوندىقتان, بۇل قاسيەتتى بەلەستەردى بولە-جارا قاستەرلەپ, دەربەس اتاپ وتۋىمىزگە ەشقانداي نەگىز جوق.
مىسالى, جىكتەپ ايتار بولساق, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جىلىن وتكىزۋدى ەلىمىزدەگى ەتنوسارالىق كەلىسىم مەن بىرلىكتىڭ, ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق پەن ءدىني تاعاتتىلىقتىڭ, بەيبىتشىلىك پەن يگىلىكتىڭ تىرەك-تۇعىرى رەتىندە اتاپ كورسەتە الامىز.
ال قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ 20 جىلدىعى جاھاندىق سىن-قاتەرلەردەن تۋىندايتىن قاۋىپتەردىڭ دەر كەزىندە الدىن الۋعا, قوعام مۇددەلەرىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە قابىلەتتى قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ بۇلجىماس باعدارىنا اينالۋعا ءتيىس.
قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى ۇلتتىڭ بىرەگەيلىگىن بەكەمدەۋگە قىزمەت ەتىپ, قازىرگى زامانعى مەملەكەتكە اتىن بەرگەن بايىرعى قازاق جەرىندە مەكەن ەتەتىن قازاقستان حالقىنىڭ ورتاق ءارى تەرەڭ تامىرلارىن جان-جاقتى ايعاقتايتىن بولادى.
وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا وراي وتەتىن سالتانات قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمنىڭ ءورلەۋىنە قۋاتتى سەرپىن بەرىپ, ادامزات تاريحىنىڭ ەڭ سۇراپىل سوعىسىنداعى اتالارىمىز بەن اكەلەرىمىزدىڭ عاسىرلار بويى وشپەيتىن قاسيەتتى ەرلىگىن كورسەتەدى.
اتالعان ءىس-شارالار رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدە وسى نەگىزدە جانە ءوزارا بايلانىستا وتەتىن جىلدىڭ بارلىق ءىس-شارالارىنىڭ تۇعىرىنا, مازمۇنىنا جانە باستى دىڭگەگىنە اينالادى.
تۇتاستاي العاندا, بۇل مەرەيتويلار ەلدىك تۇعىرىمىزدىڭ بەرىكتىگىن, ەلباسىنىڭ ولشەۋسىز ەڭبەگىنىڭ تولايىم ناتيجەسىن الەمگە تەرەڭ تانىتا تۇسەتىن مەملەكەتتىك اۋقىمداعى مەرەكەلەر.
– ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك سالاسىنا ءبىراز جىلداردان بەرى باسشىلىق جاساي ءجۇرىپ, ءسىز رەسپۋبليكامىزدا ادامي كاپيتالدى دامىتۋ ماسەلەسىنە باسا نازار اۋدارىپ كەلە جاتقانىڭىز كوپشىلىككە ءمالىم. البەتتە, بۇل سالانى ىلگەرىلەتۋدىڭ ماڭىزدى شارتتارىنىڭ ءبىرى حالىقتى الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەلەرىن زامانعا ساي بەيىمدەۋ, رەفورمالاۋ دەپ ويلايمىز. مەملەكەتتىك حاتشى لاۋازىمىندا بۇل ماسەلەلەر ءسىزدىڭ جۇمىسىڭىزدىڭ كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى ماسەلەلەر قاتارىنا قوسىلعان بولار؟
– وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ەلباسىنىڭ جارلىعىنا سايكەس, مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ وكىلەتتىگى اياسىندا قارالاتىن ماسەلەلەردىڭ قاتارىنا ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق دامۋ, وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جانە دەنە شىنىقتىرۋ سالالارىن ۇيلەستىرۋ باعىتتارى ەنگىزىلدى. سوندىقتان, بۇل ماسەلەلەر دە, ءوزىڭىز ايتقانداي, ءبىزدىڭ قۇزىرەتىمىزدىڭ شەڭبەرىندە تالقىلانۋدا.
ەلباسىنىڭ ءداستۇرلى جولداۋلارىنىڭ قاي-قايسىسى دا ءبىرىنشى كەزەكتە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىنە, ونىڭ ىشىندە ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, جۇمىسپەن قامتۋ سياقتى ءومىر سۇرۋگە قاجەتتى سالالاردى وركەندەتۋگە باعىتتالىپ وتىرادى. دالىرەك ايتساق, بۇل جولداۋدا دا ادامنىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋعا قاجەتتى بارلىق الەۋمەتتىك ماسەلەلەر تولىعىمەن قامتىلعان. سونىڭ ىشىندە, «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى جولداۋدىڭ الەۋمەتتىك جۇگىنىڭ اسا سالماقتى ەكەنىنە نازار اۋدارعان بولارسىز. سولاي ەكەنىن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بەتىندەگى مازمۇندى ماقالالاردان, ساليقالى سۇحباتتاردان كورىپ تە وتىرمىز.
مىسالى, باسپانانى تىكەلەي, دەلدالدارسىز جانە نەسيەگە بارىنشا تومەن پروتسەنتپەن ۇسىنۋ, اپاتتى مەكتەپتەر مەن ءۇش اۋىسىمدا وقىتۋ پروبلەمالارىن شەشۋ, مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردە ورىن تاپشىلىعىن تۇبەگەيلى قىسقارتۋ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن قالىپتاستىرۋ جانە باسقا دا ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارى تايعا تاڭبا باسقانداي انىق كورسەتىلدى. ەڭ باستىسى, ەلباسى اتالعان يگىلىكتى باستامالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ ناقتى تەتىكتەرى مەن قارجى كوزدەرىن ايقىنداپ, شەشۋ جولدارىن بەلگىلەپ, ۇكىمەتكە ءتيىستى تاپسىرما بەردى. ايتالىق, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن قارجىلاندىرۋعا قوسىمشا 180 ميلليارد تەڭگە, بالالار باقشاسى قۇرىلىسىنا قوسىمشا 20 ميلليارد تەڭگە, اپاتتى مەكتەپتەر قۇرىلىسىنا قوسىمشا 70 ميلليارد تەڭگە بولىنەتىنى, سونداي-اق شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءۇشىن 2015-2017 جىلدارى جالپى سوماسى 155 ميلليارد تەڭگە نەسيە جەلىلەرى پايدالانىلاتىنى جاڭاشا الەۋمەتتىك جاڭعىرۋدىڭ ناقتى باعىتتارى ايقىندالعانىن كورسەتەدى.
وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا سىزدەردىڭ گازەتتەرىڭىزدە جاريالانعان «ادامي كاپيتال – تابىسقا باستايتىن جول» اتتى ماقالامدا مەن ناق وسى سالالاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە, ونىڭ ىشىندە دەموگرافيا, دەنساۋلىق, ءبىلىم بەرۋ, جۇمىسپەن قامتۋ تاقىرىپتارىنىڭ كوكەيكەستى پروبلەمالارىنا توقتالعانىم ەستەرىڭىزدە بولار.
– ارينە, ەسىمىزدە. ءبىزدىڭ گازەتتە ماقالاڭىز جاريالانعان كۇنى ءسىزدى مەملەكەتتىك حاتشى قىزمەتىنە تاعايىنداۋ ءجونىندەگى ەلباسى جارلىعىنا قول قويىلعانى دا ەسىمىزدە.
– ءيا, سولاي بولعانى راس. گازەتتەگى ماقالادا اتاپ كورسەتكەنىمدەي, بالاباقشالار مەن مەكتەپتەردىڭ, اۋرۋحانالاردىڭ جەتىسپەۋى سونىڭ سالدارىنان ءبىلىم الۋعا, دەنساۋلىق ساقتاۋعا, الەۋمەتتىك نىساندار قىزمەتىنە قولجەتىمدىلىكتىڭ تەڭسىزدىگى, ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ جەتىسپەۋى الەۋمەتتىك قىزمەت ساپاسىنىڭ دەڭگەيىنە كەرى اسەرى الەۋمەتتىك سالاعا اجەپتاۋىر سالماق تۇسىرۋدە. سول سەبەپتى, بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن بۇگىندە مەملەكەت تاراپىنان ءتيىستى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە.
بايقاساڭىزدار, كەيىنگى جىلدارى وركەنيەتتىك يگىلىكتەر ومىرىمىزگە دەندەپ ەنگەن سايىن ادامداردىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ قىزمەتتەرىن ىزگىلەندىرۋگە دەگەن الەۋمەتتىك سۇرانىسى ەسەلەنە تۇسۋدە. ادامدارعا دەگەن قۇرمەت, ادامدارعا دەگەن قامقورلىق, ولاردىڭ ءوز بەتىنشە جەتىلىپ-تولىسۋىنا دەگەن ۇلكەن مۇمكىندىكتەرىنىڭ قالىپتاسۋى الەۋمەتتىك الەۋەتى زور مەملەكەتتە عانا مۇمكىن بولماق. سوعان سايكەس, ءبىز الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق قادامداردى باسىمدىق رەتىندە پايدالانۋعا ەرەكشە كوڭىل بولە بەرۋىمىز كەرەك. مۇنداي ىزگىلەندىرۋ قادامدارىن پايدالانۋدىڭ ماقساتى – قوعامنىڭ الەۋمەتتىك سالاسىن مەيلىنشە باسەكەگە قابىلەتتى دەڭگەيگە شىعارۋ جولىندا الەۋمەتتىك-قاجەتتىلىك وزگەرىستەردىڭ وزىندىك سۇرلەۋىن, داڭعىل جولىن انىقتاۋ بولىپ تابىلادى.
– ءسىز ايتىپ وتىرعان الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق قادامداردى دەنى ساۋ ۇرپاق, دەرتتەن امان قوعام عانا لايىقتى جۇزەگە اسىرا الادى دەپ ويلايمىن.
– ارينە, حالقىمىز «ءبىرىنشى بايلىق – دەنساۋلىق» دەگەن ءسوزدى تەگىن ايتپاعان. بۇل تۇرعىدا ەلىمىزدە ەداۋىر جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. 2015 جىلى «سالاماتتى قازاقستان» باعدارلاماسى اياقتالىپ, ناتيجەلەرى قورىتىندىلانباق. سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسى 2017 جىلى مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنىڭ جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا الدىمىزعا ماڭىزدى مىندەت جۇكتەدى. ەندىگى جەردە دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ بىرىڭعاي ۇلتتىق جۇيەسىن ودان ءارى ىلگەرىلەتۋ, مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى ەنگىزۋ ءۇشىن وزگە دە باعدارلامالىق قۇجاتتارمەن حرونولوگيالىق رەتتە سالىستىرا وتىرىپ, ءومىر ءسۇرۋدىڭ وسى سالاسىن دامىتۋدىڭ تۇجىرىمدىق باعدارىن ازىرلەۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىرعانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك.
– ءسوزدىڭ رەتى كەلگەندە ايتا كەتسەم, حالىقتىڭ «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىرمايتىن جول ىزدە» دەگەن ءسوزى بار. بۇل رەتتە جالپى حالىقتى, اسىرەسە جاستاردى سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋعا بەيىمدەۋ تيىمدىرەك بولماي ما؟
– دۇرىس ايتاسىز. ەلباسى ءاربىر ازاماتتىڭ ءوز دەنساۋلىعىنىڭ جاعدايىنا جاۋاپتى بولۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتىپ, وسى ماسەلەگە حالىقتىڭ نازارىن ۇدايى اۋدارىپ كەلە جاتقانى ايان. مىسالى, مىناداي فاكتىلەرگە كوڭىل اۋدارىپ كورەلىك. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە, ادام دەنساۋلىعىنىڭ 50%-ى ادامنىڭ ۇستاناتىن ءومىر سالتىنا, 20%-ى گەنەتيكالىق شەجىرەسىنە, 20%-ى الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق فاكتورلارعا, ال 10%-ى عانا دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ دامۋ دەڭگەيىمەن بايلانىستى بولادى ەكەن. بۇدان شىعاتىن باستى قورىتىندى, ءبىز وتانداستارىمىزعا سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ, دۇرىس تاماقتانۋعا بەيىمدەلۋ, جات ادەتتەردەن ارىلۋ, دەنە شىنىقتىرۋمەن جۇيەلى اينالىسۋ سياقتى قاعيداتتاردى ءسىڭىرىپ, اقپاراتتىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن بارىنشا كۇشەيتۋىمىز قاجەت. بىلايشا ايتقاندا, ءبىز دامۋدىڭ قازاقستاندىق جولىن قالىپتاستىرعانىمىز سياقتى قازاقستاندىق ءومىر ءسۇرۋ سالتىن دا بۇكىل الەمگە ۇلگى ەتۋىمىز كەرەك.
– ءدال مۇنداي ماقسات قويۋ قازىرشە ارتىقتاۋ دا شىعار, ءبالكىم. دەگەنمەن, سونداي بيىككە ۇمتىلعانىمىز جاقسى. پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ الدىنا الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋ جونىندە ءورشىل ماقسات قويدى. ۇلتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى تۋرالى ايتار بولساق, ەڭ اۋەلى, ەلىمىزدەگى جالپى جانە كاسىبي ءبىلىم بەرۋ جاي-كۇيى, جالپى زياتكەرلىك الەۋەتتىڭ كەلەشەگى ويعا ورالادى. بابالارىمىز ايتاتىن «بىلەكتى ءبىردى جىعادى, ءبىلىمدى مىڭدى جىعادى» دەگەن ءسوزدىڭ ناعىز زامانى ەندى كەلگەن جوق پا؟
– ءاربىر قوعامنىڭ دامۋ دەڭگەيى ەڭ اۋەلى, دەنساۋلىعى مىقتى, ءبىلىمدى ازاماتتارىنىڭ سانىمەن ولشەنەتىنى انىق. وسى ەكى نەگىزگى فاكتوردى قامتاماسىز ەتۋدە مەملەكەتتىڭ اتالعان سالالاردى دامىتۋعا سالعان ينۆەستيتسياسىنىڭ كولەمىنە بايلانىستى بولاتىنى الەمدە ءوزىن دالەلدەگەن اكسيومالىق تۇجىرىم.
ءسىزدىڭ گازەتىڭىزگە شىققان ماقالادا اتاپ وتكەنىمدەي, بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە ءۇش اۋىسىممەن وقيتىن 103, ال اپاتتى جاعدايدا تۇرعان 176 مەكتەپ بار. قالىپتاسقان جاعدايدى رەتكە كەلتىرۋگە ارنالعان بەسجىلدىق جوسپار ىسكە اسىرىلۋدا. مەكتەپتەردىڭ اپاتتىق جاعدايىن انىقتايتىن ارنايى كارتاسى ازىرلەندى. ناق وسىنداي وقۋ شاڭىراقتارىندا ءبىلىم الۋ جەتكىنشەكتەردىڭ ەرتەڭگى كۇنى باسەكەگە قابىلەتتى مامان بولىپ شىعۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. سوندىقتان, الداعى ۋاقىتتا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جانە مەملەكەت-جەكەمەنشىك اراسىنداعى ءارىپتەستىكتى جولعا قويىپ, يگىلىكتى ىسكە بيزنەس وكىلدەرىن تارتۋ ارقىلى 258 مەكتەپتى پايدالانۋعا بەرۋ مەجەلەنۋدە.
اۋىل – ۇلتىمىزدىڭ التىن بەسىگى, اسىل دىڭگەگى ەكەنى انىق. اۋىلدىق جەرلەردە قازاق ەلىنىڭ بولاشاق شوقاندارى, ابايلارى, ساتباەۆتارى ءوسىپ كەلە جاتقانىنا ەشقانداي كۇمانىم جوق. سول سەبەپتى, اۋىلدىق اۋماقتاردا ءبىلىم دەڭگەيىن كوتەرۋگە كوپ كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. بۇل ورايدا, شالعاي اۋىلدارداعى بالا سانى از مەكتەپتەر دە ءبىلىم ساپاسىنىڭ ارتۋىنا توسقاۋىل بولىپ جاتقانىن جاسىرماۋىمىز كەرەك. بۇگىندە رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى 7 700 مەكتەپتىڭ 4 000-ىن ءدال وسىنداي مەكتەپتەر قۇرايدى. قالىپتاسقان پروبلەمانى شەشۋدە اۋىل مەكتەپتەرىندە اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ۇسىنىلۋدا. ياعني, بۇل ءادىس وقۋشىلارعا زامان تالابىنا ساي ءبىلىم بەرۋدە قالا مەن اۋىل اراسىنداعى اقپاراتتىق-تەحنيكالىق تەڭسىزدىكتى ازايتۋعا جول اشادى. كەلەشەكتە حالىق سانى باسىم ەلدى مەكەندەردە ينتەرناتتاردى قايتا جاڭعىرتۋ ءىسى قولعا الىنباق. جالپى العاندا, اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتىپ, ولاردى بىلىكتىلىگى جوعارى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىسى جۇرگىزىلەدى.
سونىمەن بىرگە, ءبىز ەلىمىزدە ىسكە اسىرىلىپ جاتقان ۇدەمەلى يندۋستريالىق باعىتقا ساي جوعارى تەحنولوگيالاردى يگەرگەن, اۆتوماتتاندىرىلعان وندىرىستە جۇمىس ىستەي الاتىن, جاڭا تەحنولوگيالاردى قولدانا الاتىن ماماندار دايارلاۋعا باسا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك.
– تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدە دەموگرافيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا بايلانىستى ءبىرشاما جۇمىستار جۇرگىزىلدى. ەلىمىزدە گەندەرلىك ساياساتقا, وتباسى ينستيتۋتىنا, انا مەن بالاعا ايرىقشا كوڭىل بولىنۋدە. پرەزيدەنت جارلىعىنا سايكەس, ءسىز سونىمەن بىرگە, ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ ءتورايىمى بولىپ تابىلاسىز. بيىلعى جىلى كوميسسيا الدىندا قانداي ماسەلەلەر وزەكتى بولماق؟
– ەلباسىنىڭ ايەلدەر قاۋىمىنا قاراتا ايتقان: «سىزدەر – وتباسىنىڭ, دەمەك, مەملەكەتتىڭ تىرەگىسىزدەر» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزىن ءاربىر انا, ءاربىر قىز-كەلىنشەك جادىنا بەرىك تۇيۋگە ءتيىس دەپ ويلايمىن. راسىندا دا, ءاربىر وتباسىنىڭ تىرەگى سانالاتىن انالارعا دەگەن قامقورلىق, ولارعا جاسالاتىن قولداۋ دەڭگەيى ەلدەگى دەموگرافيالىق احۋالدىڭ جاقسارۋىنا ەداۋىر سەرپىن بەرەتىنى اقيقات.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىقتى بارىنشا ساقتاۋ جانە ونىڭ سانىن 20 ميلليونعا جەتكىزۋ جانە ودان دا ءارى ارتتىرۋ جونىندەگى كەلەلى مىندەتىن ورىنداۋ وتباسىنىڭ ماتەريالدىق ءال-اۋقاتىن وسىرۋمەن بايلانىستى بولماق. بۇل ۇدەرىستە ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعان ايەلدەر ءىسى جانە وتباسىلىق دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسياعا ماڭىزدى ورىن بەرىلمەك.
ۇلتتىق كوميسسيا اتقارعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن 8 ناۋرىز قارساڭىندا ءداستۇرلى وتەتىن «كوكتەم شۋاعى» جانە وتباسى كۇنىنە ورايلاستىرىلعان «مەرەيلى وتباسى» سياقتى مەرەكەلىك ءىس-شارالاردا قورىتىندىلانىپ, كوپشىلىككە جاريالانىپ وتىرىلاتىن بولادى.
– «قازاقستان جولىنىڭ» بىرەگەي تاجىريبەسى جانە بۇگىنگى بۇكىلالەمدىك جاعداي كورسەتىپ وتىرعانداي, كەز كەلگەن ەلدە تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسۋ مەن الەۋمەتتىك دامۋ تەك قانا قوعامداعى كەلىسىم مەن بىرلىكتىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسپاق. وسىعان وراي, مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسى قازاقستان قوعامىن ورتاق قۇندىلىقتارعا توپتاستىرۋداعى, جاستاردى پاتريوتيزمگە, وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەۋدەگى نەگىزگى باعىتتاۋشى قۇرالعا اينالماق. سولاي ەمەس پە؟
– جاقىندا عانا قابىلدانعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جىلىن وتكىزۋ تۇجىرىمداماسىندا «ماڭگىلىك ەل» – بۇل قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ كونە تاريحىنان باستاۋ الاتىن جالپىۇلتتىق يدەيا» دەپ سيپاتتالدى. بۇل ءدال, انىق ءارى ادىلەتتى بەرىلگەن سيپاتتاما دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, VIII عاسىردا تونىكوك بابامىز: «تۇندە ۇيىقتامادىم, كۇندىز وتىرمادىم, ءتورت بۇرىشتاعى حالىقتىڭ ءبارىن بەيبىت ەتتىم: باستىنى ەڭكەيتتىم, تىزەلىنى بۇكتىردىم!» دەپ, «ءماڭگىلىك ەل» قۇرساق دەگەن اسىل مۇراتىن تاسقا قاشاپ جازىپ كەتكەنى بارشاعا ءمالىم. اتا-بابانىڭ سول اسقاق ارمانى بۇگىنگى وركەن جايعان تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدە ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ورىندالۋدا.
«ماڭگىلىك ەل» – وسكەلەڭ ۇرپاقتى تاۋەلسىزدىكتى قورعاۋعا, مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋعا ۇندەيتىن, وتانسۇيگىشتىككە باۋليتىن ۇلتتىق يدەيا. ءبىز وسى ارقىلى ازاماتتىق جانە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ ورتاق جۇيەسىن قالىپتاستىرا الماقپىز.
ەلباسىنىڭ ۇلىتاۋ تورىندە بەرگەن سۇحباتى حالقىمىزدىڭ كوكەيىندەگى كوپ ويدى قوزعاپ, ۇلتتىق تاريحىمىزدى قادىرلەپ, قاستەرلەۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتتى. سونىمەن قاتار, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەل تاريحىن ەكشەۋدەگى, ونىڭ جالپىوركەنيەتتىك دامۋداعى قازاقستاننىڭ ورنىن ناقتىلاۋداعى, وسى ورايدا بارشامىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان اسىل مىندەت – ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى بارىنشا تانىتىپ, دامىتىپ, ناسيحاتتاپ, جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا جەتكىزۋدەگى تاماشا تاعىلىمدى تاپسىرماسى بولدى دەپ باعالايمىز.
تاۋەلسىزدىگىمىزدى الەمگە ودان ءارى تەرەڭ تانىتا تۇسۋدەگى, ەجەلدەن ەل بولىپ, مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ جۇزدەگەن جىلدىق كەزەڭگە كەتەتىندىگىن كورسەتۋدەگى, ۇلتىمىزدىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىن ودان ءارى ۇيىستىرۋداعى بۇل اسا كورەگەن ساياسي قادام بارىمىزگە جاۋاپتى مىندەتتەر جۇكتەيدى.
تاريحىمىزدى ءوزىمىز تەرەڭ تانىپ, وزگەگە تانىتا ءبىلۋ ءۇشىن كوپ جۇمىستار اتقارىلۋى شارت. بۇل قازىرگى قوعامدىق عىلىمداردىڭ الدىنا, سونىڭ ىشىندە تاريحشىلارىمىزعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتادى.
– بۇگىنگى جاھاندانۋ جاعدايىندا مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋدىڭ باستى تەتىكتەرى: جاستاردى وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەۋ, حالىقتى الەۋمەتتىك مەشەۋلىكتەن ارىلتۋ, قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ, سونىڭ ىشىندە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ جانە باسقا دا الەۋمەتتىك جاڭعىرۋ ماسەلەلەرى پرەزيدەنت جانىنداعى كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگانداردىڭ قۇزىرەتىنە كىرەدى. اتالعان كوميسسيالاردىڭ بيىلعى جىلعى جۇمىس جوسپارلارى قانداي بولماق؟
– مەملەكەت باسشىسى جانىنداعى جۇمىسىن مەملەكەتتىك حاتشى ۇيلەستىرەتىن 12 كوميسسيانىڭ ءمىندەتتەرىن ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرىندە قوعامنىڭ وزەكتى پروبلەمالارىن تالداۋ-ساراپتاۋ قۇرامداسى نەگىزگى فاكتورعا اينالۋعا ءتيىس دەپ ويلايمىن.
وسىعان وراي, كەشەندى ۇشتىك: كوميسسيانىڭ – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ – ازاماتتىق قوعامنىڭ ءىس ءجۇزىندەگى ءوزارا ءىس-قيمىلىن كۇشەيتۋگە نازار اۋدارعالى وتىرمىز. جەرگىلىكتى جەرلەردەگى نەگىزگى وقيعالاردىڭ ورتاسىندا بولىپ, قوعامنىڭ كوكەيكەستى پروبلەمالارىن زەردەلەۋ ماقساتىندا بىرقاتار كوميسسيالاردىڭ وتىرىستارىن وڭىرلەردە, كاسىپورىنداردا, ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتوردا كوشپەلى باسقوسۋلار نەگىزىندە وتكىزۋ ءتاجىريبەسىن ەنگىزۋ جوسپاردا بار.
– تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىنەن باستاپ مەملەكەت باسشىسى رۋحانياتىمىزدىڭ دامىپ, ودان ءارى وركەندەۋىنە باسا نازار اۋداردى. مادەني-رۋحاني قۇندىلىقتار حالىقتىڭ بولمىس-ءبىتىمى, ۇلتتىق پورترەتى, جان دۇنيەسىنىڭ شارايناسى. وسى ماسەلەدە الدىمىزدا تۇرعان مىندەتتەر قانداي؟ الەمدىك وركەنيەت كوشىندەگى ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ وزىندىك ۇلەس سالماعى قانداي دارەجەدە بولۋى مۇمكىن؟
– جالپى العاندا, ەلدىڭ, ۇلتتىڭ جانە تۇتاستاي مەملەكەتتىڭ بولاشاعى سول ەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قوعامنىڭ ءوز تاريحىن, مەملەكەتتىك ءتىلىن, ءتول مادەنيەتىن ءسىڭىرۋى مەن سەزىنۋ دەڭگەيىنە بايلانىستى ەكەنى راس. بۇل فاكتورلار حالىقتىڭ سىرتقى يدەولوگياعا قارسى توتەپ بەرەتىن رۋحاني يممۋنيتەتىن كۇشەيتىپ, وقتىن-وقتىن الدان توسىپ تۇراتىن جاھاندىق جانە وڭىرلىك گەوساياسي سىن-قاتەرلەردىڭ الدىن الۋعا, بولجامداۋعا جانە جويۋعا العىشارت بولادى.
ەسكە ءتۇسىرىپ كورەلىك, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ارايىنداعى الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعداي قانداي ەدى؟ نارىقتىق قاتىناستىڭ زاڭدىلىقتارى مەن ەرەجەلەرى ءالى قارابايىرلىق كەزەڭدە, ەلدى تۇرمىس قيىندىعى بيلەگەن كەزدىڭ وزىندە مەملەكەت مادەني-رۋحاني مۇرالارعا, وسى سالانىڭ وكىلدەرىنە بارىنشا قولداۋ, قامقورلىق كورسەتۋدى قاتتى قاداعالادى. ويتكەنى, سانانى تۇرمىس بيلەگەن زاماندا بۇل سالا نازاردان تىس قالاتىن بولسا, وندا ونىڭ وتەۋى دە قىمباتقا تۇسەر ەدى. ورنىنا كەلۋى دە وڭاي بولماس ەدى.
وسىنى تەرەڭ تۇسىنگەن ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل سالاعا ەرەكشە ءمان بەرىپ, ناقتى قولداۋ كورسەتۋدى جولعا قويدى. ەلباسىنىڭ تاريحي باستاماسى بويىنشا تمد ەلدەرىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ كەشەندى تۇردە ىسكە اسىرىلۋى حالىقتىڭ بويىندا رۋحاني سىلكىنىس جاساپ, تاريحي-مادەني قورىمىزدى تولىقتىردى. پرەزيدەنت مادەنيەتتىڭ, ادەبيەت پەن ونەردىڭ ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن تانىمال تۇلعالارىنا – 100 ادامعا ستيپەنديا تاعايىندادى, مادەنيەت وشاقتارى مەن ونەر وردالارىنا مەملەكەت قارجىسىن تيىسىنشە ءبولدىرىپ وتىردى, وسى سالانىڭ جاستارىنا, ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنىڭ جاس تولقىنىنا ناقتى قامقورلىق جاساپ, ولارعا دا كەيىنگى جىلداردا ارناۋلى ستيپەنديالار مەن ءتيىستى قارجىلىق, مورالدىق كومەك جاساۋدى ءتيىستى ۇيىمدارعا قاتاڭ تاپسىردى. قازىر جىل سايىن وسى سالانىڭ بەلگىلى قايراتكەرلەرى مەن جاس تالانتتارىنا 100 ارناۋلى ستيپەنديا بەرىپ كەلەدى. بۇدان باسقا اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالار اۋقىمىن ايتساق, اڭگىمەمىز ۇزاپ كەتەر.
– مادەنيەت سالاسى ستراتەگياسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىن ۇيلەستىرۋمەن قاتار, ونىڭ اعىمداعى جاي-كۇيىن ءبىلىپ وتىرۋ ماقساتىندا شىعارماشىلىق ادامدارمەن كەزدەسۋ وتكىزۋ, مادەني وشاقتاردى ارالاپ كورۋ سياقتى ماسەلەلەر جۇمىس جوسپارىڭىزدا بار ما؟
– شىعارماشىلىق ورتاداعى قوعامدىق احۋالدى ايقىنداۋ, وزەكتى پروبلەمالاردى انىقتاۋ, ولاردى شەشۋ جولدارىن ىزدەستىرۋ, كەلەشەك مىندەتتەردى بەلگىلەۋ ماقساتىندا بيىلعى جىلى ەلىمىزدىڭ بەلگىلى جازۋشىلارىمەن كەزدەسۋ وتكىزۋ جوسپارلانۋدا. سول كەزدەسۋدە قالامگەر قاۋىمنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى, قازاق ادەبيەتىنىڭ قازىرگى احۋالى كەڭىنەن ءسوز بولادى دەپ ەسەپتەيمىن. سونىمەن قاتار, رۋحاني-مادەني ورتالىعىمىز سانالاتىن الماتىداعى جەتەكشى تەاترلار, اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترى, كورەي, نەمىس جانە باسقا دا ۇلتتىق تەاترلارىنىڭ شىعارماشىلىق ۇجىمدارىمەن كەزدەسىپ, جاستاردى وتانشىلدىققا تاربيەلەۋدەگى تەاترلاردىڭ ءرولى, رەپەرتۋارلىق ساياسات جانە باسقا دا ماسەلەلەر بويىنشا پىكىر الماسىپ, باعىتتارىن ناقتىلاساق دەپ وتىرمىن. جۋىق ارادا ەلورداداعى قاليبەك قۋانىشباەۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا بولىپ, ۇلتتىق تاريحىمىزعا ورايلاستىرىلىپ قويىلعان سپەكتاكلدى كورۋ دە جوسپارىمدا بار. بۇعان قوسا, شىعارماشىلىق توپتارمەن كەزدەسىپ, مىڭجىلدىقتارعا تامىر تارتاتىن تەرەڭ ءارى باي تاريحىمىزدى جارىققا شىعارۋعا نەگىزدەلگەن ولاردىڭ ءتۇرلى جوبالارىمەن تانىسىپ, بىرلەسىپ تالقىلاۋدى مەجەلەۋدەمىن.
– ادەبيەت تۋرالى اڭگىمە قوزعالىپ قالدى عوي, وسى ورايدا مىنا جايدى سۇراعىم كەلەدى. مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ۋاقىتى ازداۋ بولاتىنى بەلگىلى, دەگەنمەن, قولىڭىز قالت ەتكەندە قازاق قالامگەرلەرىنەن كىمدەردىڭ كىتاپتارىن قولعا الاسىز؟
– ءبىز كىتاپتى ادال دوسىڭ, اداستىرماس قۇبىلاڭ, سىرلاس قۇربىڭ دەپ تاربيەلەگەن زاماننىڭ ۇرپاقتارىمىز. قازاق سوزىنە, ۇلت ونەرىنە ۇلەسىن قوسىپ جۇرگەن ءاربىر قالامگەرگە قۇرمەتپەن قارايمىن. سوندىقتان, قولىم قالت ەتكەندە كوركەم ادەبيەت وقۋعا دەن قوياتىنىم بار. سوڭعى ۋاقىتتا بەلگىلى جازۋشى ءسابيت دوسانوۆتىڭ «اسپان جىلاعان ءتۇن», «دالالىق مەگاليت جانە دانالىق», «سولنتسە ۆستاەت س ۆوستوكا» شىعارمالارىن, كورنەكتى اقىنىمىز ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «كود سلوۆا» كىتابىن, دارىندى اقىن وتەگەن ورالباي ۇلىنىڭ «قاعبانىڭ قارلىعاشتارى» اتتى ولەڭدەر جيناعىن, وتكەن جىلى مەملەكەتتىك سىيلىققا لايىق دەپ تانىلعان گۇلنار سالىقباەۆانىڭ «كەشىرىڭدەر كەلگەنىمدى ومىرگە» اتتى ولەڭدەر توپتاماسىن, قاجىعالي مۇحانبەتقاليەۆتىڭ «تار كەزەڭ» تاريحي رومانىن, سونداي-اق, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ۇلىتاۋ تورىندە بەرگەن سۇحباتىنا ءۇن قوسقان ماقالالار توپتاماسى بويىنشا «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» شىعارماشىلىق توبى قۇراستىرىپ, جارىققا شىعارعان «ۇلت ۇياسىنداعى ۇلاعات» جيناعىن وقىپ شىقتىم.
قازىرگى جاستار پوەزياسى دا بيىككە سامعاپ كەلەدى. ولاردى دا مۇمكىندىگىنشە قاراپ, جاقسىسىن ىرىكتەپ, جاڭاسىن تاۋىپ, وقىپ وتىرامىن. الەم ادەبيەتىن دە جەتكىلىكتى تۇردە قاراپ وتىرۋ – مەنىڭ ۇيرەنشىكتى داعدىم.
جالپى العاندا, كىتاپ وقۋ ارقىلى ادام ءوزىنىڭ ءبىلىم كوكجيەگىن كەڭىتىپ, رۋحاني بولمىسىن قالىپتاستىرادى, ازاماتتىق ۇستانىمىن نىقتايدى. ۇلتتىق تاريحىمىزدا كىتاپقا قاتىستى دا تالاي دەرەكتەر بار. عۇلاما عالىم, ويشىل, «ەكىنشى ۇستاز» اتانعان ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ باعداد قالاسىنداعى باي كىتاپحانادان رۋحاني سۇرانىسىن وتەۋ ءۇشىن وتىراردان ارنايى ساپار شەككەنى دە اقيقات. تاريحي ءۇردىستىڭ ساباقتاستىعىن بۇزباي, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ مەملەكەتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ەڭ اۋەلى ءبىلىمدى دە بىلىكتى جاستاردىڭ الەۋەتىندە ەكەنىن ايقىن اڭعاردى, ولارعا داڭعىل جول اشىپ بەردى. بۇگىندە مىڭداعان جاستار «بولاشاق» ستيپەندياسى ارقىلى دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەڭ وزىق وقۋ ورىندارىندا جوعارى ءبىلىم الدى. استانانىڭ تورىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى قۇرىلدى, رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى قالىپتاستى. بۇل جاستاردىڭ ءبىلىمنىڭ ەڭ تۇنىعىنان قانىپ ىشۋىنە مۇمكىندىك بەرىپ, ەلباسىمىز اتاپ كورسەتكەندەي, ەلىمىزدىڭ 2050 جىلى الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋىنە جاسالعان بەرىك كەپىل دەپ سانايمىن. ءبىلىمدى ەلدىڭ باعى دا, باقىتى دا باياندى بولاتىنىنا كۇمان جوق.
– قۇرمەتتى گۇلشارا ناۋشاقىزى! جاڭا قىزمەتىڭىزدەگى العاشقى سۇحباتىڭىزدى ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستانعا» بەرگەنىڭىز ءۇشىن رازىلىق بىلدىرەمىن. ءسوز سوڭىندا بيىلعى جىلدىڭ باستى ءمىندەتتەرى قالاي ايقىندالاتىنىن تۇيىندەپ ايتۋىڭىزدى سۇرايمىن.
– جىلدىڭ باستى مىندەتتەرى ەلباسى جولداۋىندا ايقىندالدى. جاڭاجىلدىق قۇتتىقتاۋىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «باعدارىمىز – بەلگىلى, تاڭداۋىمىز – ايقىن, ماقساتىمىز – بيىك» دەپ قاداپ كورسەتتى. «قوي جىلى توي جىلى بولسىن» دەگەن ۇيقاستى تىركەستى ايتىپ جاتىر جۇرت. «جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس», ايتىلا بەرسىن, ارتىعى بولمايدى. سونىمەن بىرگە, پرەزيدەنت مەرەيتوي اتاۋلىنىڭ ءبارى توي تويلاۋ ءۇشىن ەمەس, ەڭ الدىمەن وي ويلاۋ ءۇشىن كەرەكتىگىن كەزىندە ەسكەرتكەنىن دە ۇمىتپاعان ءجون. ول ەسكەرتپە قازىرگىدەي كۇردەلى كەزەڭدە بولەكشە ماڭىزدى. قاي كەزدە دە ارتىق داڭعازاعا سالىنۋدىڭ, شاشپا-توكپەلىككە بارۋدىڭ رەتى جوق. اسىرەسە, بۇگىنگىدەي الەمدىك قارجى داعدارىسى جاعدايىندا. ول جاعدايدىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا بارىنشا كىرىككەن ەل رەتىندە, شيكىزات باعاسىنا قارايلاماي تۇرا المايتىن ەل رەتىندە بىزگە دە اسەر ەتەتىنى انىق. سوندىقتان دا ءبىز باستى نازاردى ەلباسى ەڭبەگىنىڭ ەرەن كورىنىسى بولىپ تابىلاتىن ەلدىك مەرەكەلەردىڭ ءمان-ماڭىزىن ءاربىر قازاقستاندىق جان-جۇرەگىمەن سەزىنەتىندەي ەتۋگە اۋدارۋعا, ەل تاعدىرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن پايىمداۋىنا كۇش سالۋعا ءتيىسپىز. بيىلعى اتاۋلى وقيعالار بىزگە وتكەنىمىزدى وي ەلەگىنەن وتكىزۋ, تاريحتان تاعىلىم الۋ, ەڭ قاسيەتتى قازىنامىز – بىرلىگىمىزدى كۇشەيتۋ, اتا زاڭىمىزدى ارداقتايتىن ءداستۇرىمىزدى ورنىقتىرۋ, اينالىپ كەلگەندە مەملەكەتتىلىگىمىزدى نىعايتۋ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتە ءتۇسۋ ءۇشىن كەرەك. سولاي بولۋى ءۇشىن جۇمىلا جۇمىس جۇرگىزۋدەمىز.
– جۇمىس جەمىستى بولسىن!
سۇحباتتاسقان
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ.