قۇزىرەتى قۇلدىراعان گيدرولوگيا

گيدرولوگيا دەگەنىمىز – تابيعي سۋلاردى جانە ولاردا بولاتىن قۇبىلىستار مەن ۇدەرىستەردى زەرتتەيتىن عىلىم سالاسى. بۇل قۇرلىق جانە مۇحيتتار مەن تەڭىز­دەر گيدرولوگيا­سى بولىپ ەكىگە بو­لىنەدى. قۇر­لىق گيدرولوگياسى وزەندەر, كولدەر مەن بوگەندەر, بات­پاقتار, جەراستى سۋلا­رىنىڭ گيدرولو­گياسى (گيدروگەولوگيا), مۇز­دىقتار گي­درو­­­لو­گياسى (گلياتسيولوگيا) بولىپ بو­لىنەدى.

اۋىل شارۋشىلىعى مەن ەكونومي­كانىڭ باسقا دا سالالارىن سۋمەن قامتا­ما­سىز ەتۋ, ەلەكتر قۋاتىن الۋ, كوپىرلەر سالۋ, تاعى باسقا ماسەلەلەردى شەشۋ جو­نىندە گيدرولوگيانىڭ ماڭىزى وتە زور. رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى 85 مىڭ وزەن مەن ماۋسىمدىق جىلعا, 48 مىڭنان اسا كول, ۇلكەندى-كىشىلى جۇزدەگەن بوگەن مەن توعاننىڭ گيدرولوگيالىق جاعدايى ولاردىڭ ورنالاسقان جەرىنە جانە كلي­ماتتىق جاعدايمەن تىعىز بايلانىس­تى. ەلىمىزدىڭ جازىق جەرلەرىندە جي­نالعان قار, ەرۋ رەجىمى, قار ءتۇسۋ مەن قار ەرۋ كەزدەرىندەگى مەتەورولوگيالىق جاع­دايلار مەن توپىراقتىڭ گيدروفيزيكا احۋا­لى تۇراقتى تۇردە باقىلانىپ, زەرت­تەلەدى. مىنە, گيدرولوگيانىڭ وسىنداي ما­ڭىزدى جۇمىستاردى اتقارۋى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق گيدرومەتەورولوگيالىق قىزمەتى اياسىندا جۇرگىزىلەدى.

قازاقستانداعى گيدرومەتەورولو­گيا­لىق قىزمەتىنىڭ تاريحى تەرەڭدە جا­تىر. العاشقى مەتەورولوگيكالىق باقى­لاۋ حIح عاسىردىڭ ورتاسىندا, 1848 جىلى قى­زىلوردا وبلىسىنداعى قازا­لىدا باستالعان. ولاردىڭ سانى حح عاسىر­دىڭ با­سىندا 28 ستانساعا جەتكەن. ال گيدرو­لوگيالىق باقىلاۋ كەشتەۋ دامىعان, 1900 جىل­دارى قازاقستاندا ەرتىس وزەنىندە سۋ دەڭگەيىن ولشەيتىن 4 قوسىن بولعان, ولار­دىڭ سانى 1917 جىلعا قاراي 25-كە دەيىن وسكەن.

ەلىمىزدە مەتەورولوگيالىق بيۋرو 1922 جىلدىڭ قاڭتارىندا ورىنبور قالاسىندا ناركومزەم قۇرامىندا قۇ­رىلعان, ال گيدرولوگيالىق باقىلاۋ سۋ شا­رۋا­شى­لىعى باسقارماسىنىڭ قاراماعىندا بولعان. 1930 جىلى مەتەورولوگيالىق بيۋرو مەن قازۆودحوزدىڭ گيدرومەت­بيۋ­روسىنىڭ نەگىزىندە قازاق اكسر-نىڭ گيدرومەتەورولوگيالىق كوميتەتى قۇرىلىپ, ونىڭ العاشقى توراعاسى بولىپ بەلگىلى ساياسي قايراتكەر وراز جاندوسوۆ تاعايىندالعان. سول جىلدارى كوميتەت قۇرامىنا ءار جەردە شاشىراڭقى بولىپ جۇرگەن 102 گيدروقوسىن, 20 مەتەوستانسا بەرىلگەن. ون جىل ىشىندە, ياعني 1940 جىلى گيدروقوسىندار (پوستتار) سانى 175 بولعان. سوعىس جىلدارى گيدرومەتەورولوگيالىق قىزمەت تۇگەلىمەن قارۋلى كۇشتەر قۇ­رامىنا كىرگەن. بۇل ولار اتقاراتىن قىزمەتتىڭ ماڭىزدىلىعىن كورسەتەدى.

1978 جىلعى 30 ناۋرىزدا كسرو مينيستر­­لەر كەڭەسى جانىنداعى گيدرومە-تە­و­رولوگيالىق باس باسقارما وزدىگىنشە مەملەكەتتىك كوميتەت بولىپ وزگەرگەننەن كەيىن ءبىزدىڭ ەلدە بۇل باسقارما 1979 جىلى قازاقتىڭ رەسپۋبليكالىق گيدرومەتەورولوگيا باسقارماسى دەپ اتالدى.

قازىرگى «قازگيدرومەت» مەكەمەسىنىڭ مالىمەتتەرىن قاراپ وتىرساڭىز, قازاق­ستاننىڭ گيدرومەتەورولوگيالىق قىزمەتى 1999 جىلدىڭ 2 ناۋرىزىندا ۇكىمەت قاۋ­لىسىمەن قازاقتىڭ رەسپۋبليكالىق گيدرومەتەورولوگيا باسقارماسى نەگىزىندە جا­ڭادان تابيعي رەسۋرستار مەن قور­شاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگىنە قاراستى رەسپۋب­ل­يكالىق مەملەكەتتىك مەكەمە (رمم/رگپ) «كازگيدرومەت» قۇرىلعانى جازىل­عان. بۇل تاريحي دەرەكتەردى ورەسكەل بۇرمالاۋ بولىپ تۇر.

قازاقستان ەگەمەندىك العاننان كەيىن بۇل سالانىڭ قىزمەتى جوعارعى دەڭگەيدە بولدى. 1992 جىلدىڭ 7 اقپانىندا كەڭەس وداعىندا ورتالىققا باعىنىشتى بولعان باسقارما نەگىزىندە پرەزيدەنت جارلىعىمەن مينيسترلەر كابينەتى جانىن­داعى گيدرومەتەورولوگيا باس باس­­قار­ماسى (قازگيدرومەت) بولىپ قۇرىل­دى. 1995 جىلدىڭ 19 قازانىندا پرەزيدەنت جارلىعىمەن مينيسترلەر كابينەتى جانىنداعى مەكەمەنىڭ مار­تەبەسى جوعارىلاپ, ول قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ گيدرومەتەوروگيا باس باسقار­ماسى بولىپ وزگەرتىلدى. ءسويتىپ, بۇل مەكەمە ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك باسقارۋداعى ورتالىق اتقارۋشى ورگان سانالدى. باسشىسى «مينيستر» مارتەبەسىنە يە بولدى, بايلانىس تەلەفونى ۆچ جانە «كرەملەۆكا», ياعني پرەزيدەنت, پرەمەر-مينيستر, مينيسترلەر مەن وبلىس اكىم­دەرىمەن تىكەلەي بايلانىسقا شىعاتىن مۇمكىندىككە قول جەتكىزدى. ۇكىمەتتىڭ اۆتو­شارۋاشىلىعى كولىكتىك قىزمەت كورسەتتى. بۇۇ ۇيىمى جانىنداعى الەم­دىك گيدرومەتەورولوگيالىق ۇيىمدا ۇلتتىق گيدرومەتەورولوگيالىق قىز­مەتىنىڭ باسشىسى قازاقستاننىڭ وكىلى بولىپ, ديپلوماتيالىق پاسپورت يە­لەندى. بۇل مارتەبە قازگيدرومەتتىڭ گيدرو­مەتەورولوگيالىق ينفورماتسيا­لاردى اتقارۋشى بيلىككە, قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارىنا, باق وكىلدەرىنە, باسقا تۇتىنۋشىلارعا تەگىن بەرۋ, مەملەكەتتىك گيدرو­مەتەورولوگيالىق باقىلاۋ بەكەتتەرىن ۇستاپ تۇرۋ جانە ور­كەندەتۋ, ياعني ونىڭ سانىن كوبەيتۋ, قىسقا جانە ۇزاقمەرزىمدى بولجامدار دايىنداۋ, قۇبى­لىستاردى زەرتتەۋ, ەڭ ماڭىز­دىسى, گيدرو­مەتەورولوگيالىق اپاتتىق قۇبىلىستار تۋرالى ەسكەرتۋ جاساۋ جانە تاعى باسقا قىزمەتتەردى كەڭىنەن كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. بۇل مارتەبەدە 1,5 جىلداي بولعاننان كەيىن قازگيدرومەت 1997 جىلى اگەنتتىك رەتىندە ەكولوگيا جانە بيورەسۋرس­تار مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىنا ەندى.

1997 جىلعى ۇكىمەتتىڭ رەفورماسىنا سايكەس بيۋدجەتتىك مەكەمەلەردىڭ سانى قىس­قارتىلىپ, جاپپاي مەملەكەتتىك كاسىپ­ورىندار اشۋ ناۋقانى باستالىپ كەتكەن ەدى. سول جىلدىڭ 10 قازانىندا قازگيدرومەت جاڭا قۇرىلعان ەكولوگيا جانە تابيعات رەسۋرستارى مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىندا رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك قازىنالىق مەكەمە بولدى. قازگيدرومەتتى مەملەكەتتىك مەكەمە رەتىندە بيۋدجەتتەن تىكەلەي قارجىلاندىرۋدى توقتاتۋعا باسشى رەتىندە مەن جانە ماماندار قارسى بولدىق. بۇل رەجىمدە مەكەمە 2 جىل جۇمىس ىستەدى دە, كەيىن تابيعات رەسۋرستارى جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى قۇرىلعاندا ول سونىڭ قۇرامىنا كىردى. مينيسترلىك كوكشەتاۋ قالاسىندا ورنالاستى, ونىڭ باسشىلىعىنا س.داۋكەەۆ كەلدى. نارىقتىق قارىم-قاتىناستى تەرەڭ­دەتۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكالىق قازىنا­لىق مەكەمە شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى (رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورىن) بولىپ وزگەردى. «شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى» كاسىپورىننان «قازىنالىق» دەگەن ءسوزدىڭ ايىرماشىلىعى مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا قاراجات جەتپەگەن جاعدايدا ۇكىمەت قوسىمشا قارجى بولەتىن ەدى.

اقشا تابۋ ءۇشىن بارلىق گيدرومەتەو­رولوگيالىق دەرەكتەر تۇتىنۋشىلارعا نارىقتىق باعامەن ساتىلاتىن بولدى. مىنە, سول كەزدەرى گيدرولوگيانىڭ قۇزىرى ءتۇستى دە, بۇل قىزمەتتىڭ توقىراۋى باستالدى. گيدرومەتتىڭ مەملەكەت قامقورلىعىنان, ياعني بيۋدجەتتىك قارجىلاندىرۋدان شەت­تەتىلىپ, نارىق ايدىنىنا شىعارۋدا وسى ەكى ادامنىڭ ەڭبەگى زور. مىنە, ەندى سونىڭ جەمىسىن, بيىلعى سۋ تاسقىنىندا بۇكىل ەل كورىپ وتىر.

قازاقستاننىڭ گيدرومەتەورولوگيالىق قىزمەتىنىڭ باسشىلىعىنا مەن 1994 جىل­دىڭ كۇزىندە پرەزيدەنت اپپاراتى مەن مينيسترلەر كابينەتىنىڭ ەكولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنەن كەلدىم. ول كەزدە بۇل قىزمەت مينيسترلەر كەڭەسى جا­نىنداعى گيدرومەتەورولوگيالىق باس باسقارما دەپ اتالاتىن. جوعارىدا ايتقانداي, باسىندا بۇل سالانىڭ قۇزىرى مۇمكىندىگىنشە كوتەرىلدى, بىراق 1999 جىلى قازگيدرومەت كاسىپورىن بولىپ قالعاندا قىزمەتتەن كەتكەن ەدىم. بۇل سالانى بەس جىل باسقارعان تاجىريبەمە بايلانىستى بۇگىنگى تاڭدا ساراپشىلىق پىكىر ايتۋعا قۇقىعىم بار دەپ ەسەپتەيمىن.

گيدروقوسىنداردىڭ ديناميكاسىن اشىق دەرەكتەردەن تابۋ قيىن. سوندىق­تان مەن ونى ءوزىمنىڭ كەزىندە شىعارعان «گيدرومەتەورولوگيا ي مونيتورينگ پريرودنوي سرەدى» (1996) جانە «ۋپراۆلەنيە ي ەكونوميچەسكايا ەففەكتيۆنوست گيدرومەتوبەمپەچەنيا كازاحستانا» (1997) اتتى ەكى مونوگرافيامنان الدىم.

70-جىلداردىڭ باسىندا گيدرولو­گيالىق قوسىندار (پوست) سانى 418 بولدى, ولاردىڭ 338-ءى سۋ اعىنىن, 146-سى سۋ تاسۋىن, ال 193 قوسىندا سۋدىڭ حيميا­لىق قۇرامى تەكسەرىلگەن. 47 پۋنكت سۋ بە­تىنىڭ بۋلانۋى­ن قاداعالاعان. سول كەز­دەرى ۇلكەن سۋ قويمالارى مەن ولارعا قۇياتىن سۋ اعىسىن زەرتتەيتىن ارنايى وب­سەرۆاتوريالار مەن كەشەندى ستانسالار قۇرىلعان. ال بۇل جۇيەنىڭ قۇلدىراۋى 1998 جىلدان, ياعني بۇل سالانىڭ ءوزىن-ءوزى قارجىلاندىرۋعا كوشىرىلگەن ۋاقىتتان باستالدى. سول جىلى گيدروقوسىندار سانى 268 بولىپ قالدى. قازىر ولار – 377. وتكەن شيرەك عاسىردا بار بولعانى 109 قوسىنعا كوبەيگەن, بىراق مۇنان 50 جىل بۇرىنعى دەڭگەيگە جەتۋ ءۇشىن ءالى 41 قوسىن قاجەت. جالپى, بۇۇ الەمدىك مەتەورولوگيالىق ۇيىمىنىڭ تالابى بويىنشا قازاقستاندا تۇراقتى تۇردە 740 گيدروقوسىن جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. بۇل ءۇشىن تاعى 363 قوسىن قاجەت, ياعني ەكى ەسە كوبەيتۋ كەرەك دەگەن ءسوز. گيدرولوگيالىق جۇيەنى قالىپتاستىرۋ مەملەكەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندەگى شارۋا, بۇل – الەمدىك تاجىريبە جانە تالاپ.

1998 جىلى بەكىتىلگەن گيدرومەتەورو­لوگيالىق قىزمەت پەن قورشاعان ورتا­نىڭ جاعدايى تۋرالى انىقتاما-دەرەك­تەر­دىڭ باعا پرەيسكۋرانتىنا سايكەس گيدرولوگيالىق بولجامداردىڭ 168 ءتۇرى بو­يىنشا جاسالىپ تۇردى. ال قازىرگى جاع­دايعا بايلانىستى ناقتىراق ايتاتىن بولساق, №3-2120 «جازىق جەردەگى وزەن باس­سەيىندەرى القابىندا ىلعال جيناۋ تۋرالى انىقتاما-كەڭەس بەرۋ» دەگەن قىزمەت باتىس قازاقستان, اقتوبە, اتىراۋ, قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان, اقمولا, قاراعاندى وبلىستارى بويىنشا ارنايى جاسالعان. ولاردىڭ باعاسى – ءار وبلىس بويىنشا 92 297-184 593 تەڭگە ارالىعىندا (سول كەزدەگى باعامعا سايكەس ورتاشا العاندا 2 مىڭ دوللار). سونىمەن قاتار «كوكتەمدەگى سۋ تاسقىنىنىڭ اپاتتى مولشەرى, سۋدىڭ جايىلۋى مەن سۋ باسۋ تۋرالى ەسكەرتۋ» ءار گيدروقوسىن بويىنشا جاسالىپ وتىردى. ونىڭ باعاسى 2 513 تەڭگە بولعان.

ال قازىر قازگيدرومەتتىڭ گيدرولوگيا دەپارتامەنتى سۋ تاسقىنىنا بايلانىس­تى الدىن الا, نەگىزگى جانە قورىتىندى دەپ 3 بولجام جاسايدى, كۇندەلىكتى جانە اپتا سايىنعى گيدرولوگيالىق بيۋللەتەن شىعارادى, تاۋداعى قار قالىڭدىعى تۋرالى اقپارات دايىندايدى, سونىمەن بولدى. سوڭعى شىققان ەكولوگيالىق كودەكسكە سايكەس جانە مينيسترلىك بۇيرىعىمەن مەملەكەتتىك جانە حالىقارالىق ماڭىزى بار اقپاراتتار بارلىق تۇتىنۋشىعا تەگىن بەرىلەدى. جالپى, اقپاراتتىڭ ەكى ءتۇرى بار, ءبىرى جالپى, ەكىنشىسى ارنايى دايىندالعان, سوڭعىسى اقىلى تۇردە بەرىلەدى جانە ول ارزان ەمەس.

سوڭعى اپاتتى جاع­داي­لارعا بايلانىس­تى بارلىق گي­درولوگيالىق دەرەكتەر تەگىن بەرىلىپ جاتىر, ال بۇل – شارۋاشىلىق نەگىزدە قۇ­رىلعان كاسىپورىننىڭ نارىقتىق سايا­ساتىنا قايشى كەلەتىن قادام. سون­دىقتان بۇل مەكەمە قايتادان بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋعا كوشىرىلىپ, ۇكىمەت جانىنداعى دەربەس اگەنتتىك بولعانى دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. وعان دا نەگىز بار. بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ گيدرومەت قىزمەتى مەملەكەتارالىق گيدرومەتەورولوگيا كەڭەسىندە بىرلەسە جۇ­مىس اتقارادى, سولاردىڭ ىشىندە ەڭ مارتەبەسى جوعارىسى وزبەكستاننىڭ گيدرو­مە­تەورولوگيالىق ورتالىعى (بۇرىن ونىڭ باسشىسى مينيستر مارتەبەسىندە ۇكىمەت مۇشەسى بولاتىن), تۇرىكمەنستاندا مينيسترلەر كابينەتى جانىندا ۇلتتىق كوميتەت اتالادى, تاجىكستاندا ۇكىمەت جانىنداعى قورشاعان ورتانى قورعاۋ كوميتەتىندە اگەنتتىك بولىپ تىركەلگەن, رەسەيدە, قىرعىزستاندا, مولدوۆادا, ازەر­بايجاندا ءار مينيسترلىكتەر جانىندا فەدەرالدىق, ۇلتتىق, مەملەكەتتىك گيدرومەتەورولوگيالىق قىزمەت, بەلارۋس پەن ارمەنيادا رەسپۋبليكالىق ورتالىق, ال ۋكراينادا باسقارما دەپ اتالادى. تەك قازاقستاندا عانا گيدرومەتەورولوگيا قىزمەتى كاسىپورىن مارتەبەسىندە.

ال اپاتتىق جاعدايدى تۋدىراتىن قانداي سەبەپتەر دەسەك, ءبىرىنشى كەزەكتە الەمدىك جىلىنۋ ۇدەرىسىن ايتۋعا بولادى. ونىڭ زاردابىن كوپتەگەن مەملەكەت كورىپ جاتىر. بۇل – جاڭبىردان بولعان ساۋد ارابياسىنداعى سۋ تاسقىنى, ەۋ­روپادا جاڭبىر ارالاس جۇدىرىقتاي بۇر­شاقتىڭ جاۋى, افريكا ەلدەرىندە قار جاۋ, امەريكاداعى الاپات قۇيىن, تاعى باسقالار. سونىمەن قاتار تابيعاتتا كەي جىلدارى قارلى, جاڭبىرلى نەمەسە قۋاڭشىلىق بولىپ جاتادى. وعان قوسا 10, 20, ءتىپتى 50 جىلدا قايتالانىپ جاتاتىن اۋا رايىنىڭ تسيكلدارى دا بار. سون­دىقتان جوسپارلانىپ, مەجەلەنىپ كەلەتىن قار مەن جاڭبىر, سۋىق پەن ىستىق جوق.

تابيعاتتىڭ بۇل قۇبىلىسىن زەرتتەپ وتىراتىن گيدرولوگيا, ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 8-9 مىڭ شارشى شاقىرىم اۋماقتا تەك ءبىر گيدروقوسىن قانا ورنالاسقان جانە ولاردىڭ ۇزىندىعى 1000 كم وزەندەر جاعاسىندا. شاعىن وزەن-كولدەردە كەيىنگى 20-30 جىلدا ونىڭ 40 پايىزى جا­بىلعان. سوندىقتان كەزىندە قۇزى­رى قۇلدىراعان, بيۋدجەت قارجىسىنان شەت­تەلگەن گيدرولوگيانىڭ مۇمكىندىگى شەك­تەۋلى.

اتامۇرات شامەنوۆ,

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, گيدرومەتەورولوگيا سالاسىنىڭ ۇزدىگى