ءوندىرىس سالاسىن ورگە سۇيرەگەن

كەڭەستىك كەزەڭدە سەرعازى جيەنقۇلوۆ باستاعان عالىمدار جاساعان ونەرتابىس رەسپۋبليكا اۋماعىنان اسىپ, بۇكىل كەڭەس وداعىنا تارادى. وسى تۇستا  ۇستازىمىزدىڭ ءومىر جولىنا از-كەم توقتالىپ وتكەنىمىز ابزال. ول 1959 جىلى ماسكەۋدەگى بەلدى وقۋ ورداسىنىڭ ءبىرى سانالعان باۋمان اتىنداعى جوعارى تەحنيكالىق ۋچيليششەنى «كوتەرىپ-تاسىمالداۋ ماشينالارى مەن جابدىقتارى» ماماندىعى بويىنشا ينجەنەر-مەحانيك بولىپ ءتامامدادى. قابىلەتى قارىمدى تۇلەكتى جولداما ارقىلى چەليابى تراكتور زاۋىتىنا جىبەردى. ونداعى تابىستى ەڭبەگىن قىسقا ۋاقىتتا جوعارى باعالاپ, ماسكەۋدەگى «گيپرومەز» مەتاللۋرگيا زاۋىتتارىن جوبالاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ينستيتۋتقا اۋىس­تىردى. مۇندا سەرعازى احمەت ۇلى باكۋدىڭ قۇبىر پروكاتى زاۋىتىنا اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەنى جوبالاۋعا اتسالىستى. ەلگە ورالعاندا شىمكەنت حيميا-تەحنولوگيا ينستيتۋتىندا, قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىندا وقىتۋشى بولدى. 1964 جىلى لومونوسوۆ اتىنداعى ودەسسا تەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا وقۋعا ءتۇستى. وندا پروفەسسور پ.پلاتونوۆ باسقاراتىن ء«وندىرىستى كەشەندى مەحانيكالاندىرۋ جانە اۆتوماتتاندىرۋ» كافەدراسىندا ۇستازدىق قىزمەت تە اتقاردى. تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دارەجەسىن العان سوڭ, قازاق پوليتەحنيكالىق ينس­تيتۋتىنا قايتىپ ورالدى. كەلگەن بويدا ەنەرگەتيكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى قىزمەتىنە تاعايىندالدى.

ول باسقارعان جىلدارى ەنەرگەتيكا فاكۋلتەتى مول تابىسقا جەتىپ, كەيىننەن اتالعان جوعارى وقۋ ورنى – ەنەرگەتيكا ينستيتۋتىنا اينالدى. بۇگىندە ول – گ.داۋكەەۆ اتىنداعى الماتى ەنەرگەتيكا جانە بايلانىس ۋنيۆەرسيتەتى. «سول تۇستا ستۋدەنتتەردىڭ ءوزارا تاتۋلىعىن دامىتۋ ماقساتىندا سپورت ۇيىرمەلەرىن كەڭىنەن دامىتتىم», دەپ ەسكە الاتىن ۇستازىمىز. يگى ءىس-شارالاردىڭ ارقاسىندا ەنەرگەتيكا فاكۋلتەتى ەڭ ۇزدىكتەر قاتارىندا بولعانى راس. سەر­عازى احمەت ۇلى «تاۋ-كەن ماشينالارى» كافەدراسىن دا  باسقاردى. ال 1977 جىلى جاڭادان قۇرىلعان الماتى تەمىر­جول ترانسپورتى ينجەنەرلەرى ينس­تيتۋ­تىنا وقۋ ءىسى جونىندەگى پرورەكتور قىز­مەتىنە شاقىرىلدى. جاڭا وقۋ ورنىندا ماڭىزدى فاكۋلتەتتەردىڭ اشىلۋىنا باستاماشىلىق جاساپ, زامان تالابىنا ساي كافەدرالار مەن زەرتحانالاردىڭ قۇرىلۋىنا مۇرىندىق بولدى. اۋىر ماشينالاردىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرگەن ينجەنەرلەردىڭ  جاڭا لەگىن دايارلاۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى. ايتسە دە اراعا ەكى جىل سالىپ قازاق پوليتەحنيكالىق ينس­تيتۋتىنا كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولىپ قايتا ورالدى.  ءسويتىپ, وسى ورىندا تاپجىلماي 19 جىل بويى جەمىستى ەڭبەك ەتتى. سول جىلدارى ونىڭ باسشىلىعىمەن كوپ ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىن ۇدەرىستەردى كەشەندى مەحانيزاتسيالاۋ جانە اۆتوماتتاندىرۋ باعىتى بويىنشا كوپتەگەن تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتتارى مەن دوكتورلارىن دايارلادى.

سەرعازى احمەت ۇلى ۇستازدىق ەتكەن كوپجىلدىق ەڭبەگى مەن تاجىريبەسىن جيناقتاي كەلىپ, ماسكەۋدەگى  باۋمان اتىنداعى جوعارى تەحنيكالىق ۋچيليششەدە تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عىلىمي دارەجەسىن تابىستى قورعادى. كوپ ۇزاماي پروفەسسور اتاعىن الدى. ول – كوتەرىپ-تاسىمالداۋ ماشينالارىن جاساۋ سالاسى بويىنشا ەلىمىزدەگى تۇڭعىش تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. سونىمەن بىرگە اتالعان وقۋ ورنى تۇلەكتەرى ىشىنەن شىققان كسرو-داعى ۇزدىكسىز تاسىمالداۋ ماشينالارى قۇرىلىسى بويىنشا دا تۇڭعىش دوكتور. ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق زەرتتەۋ تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە پروفەسسور سەرعازى احمەت ۇلىنىڭ باستاماسىمەن «كوتەرىپ-تاسىمالداۋ ماشينالارى جانە گيدراۆليكا», «پوليگرافيا تەحنولوگيالارى جانە ماشينالارى» دەگەن ەكى جاڭا كافەدرا اشىلدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ول  جاڭا زامان تالابىنا قاراي قازاقستان – رەسەي حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرىپ, وعان ءبىراز جىل باسشىلىق ەتتى.

سەرعازى جيەنقۇلوۆ تمد عالىمدارى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ «تاسقىندى-وندىرىستىك جۇيەلەردى كەشەندى تۇردە مەحانيكالاندىرۋ جانە اۆتوماتتاندىرۋ» عىلىمي مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالادى. ءارى ونى دامىتتى, ونىڭ الەۋەتىن حالىقارالىق عىلىمي قاۋىمداستىق مويىنداعان بيىككە كوتەرە ءبىلدى. وندا تاسقىندى-وندىرىستىك جۇيەنىڭ لوگيستيكالىق نەگىزىن ءارتۇرلى كونۆەيەرلەر قۇرايتىنىن ايقىنداپ بەردى. ولاردىڭ ەڭ كوپ تاراعان ءتۇرى – لەنتالى كونۆەيەر. بۇل جۇيەلەردىڭ توقتاۋسىز جۇمىس ىستەۋى, وندىرىستىك تۇراقتىلىعى ءوز دارەجەسىندە كونۆەيەرلىك قۇرىلعىلاردىڭ سەنىمدىلىگىنە بايلانىستى. سەرعازى احمەت ۇلى ءوز ءىسىنىڭ اسقان شەبەرىنە اينالىپ, روليكتى-سۇيەۋىشتەردىڭ ورنالاسۋ اراسى اينىمالى بولىپ كەلەتىن لەنتالى كونۆەيەردى جاساپ, وندىرىسكە ەنگىزدى. ناتيجەسىندە, كونسترۋكتسيالار مەن ماشينالاردىڭ مەتالل جانە ەنەرگيا پايدالانۋ دەڭگەيى ازايىپ, لەنتالى كونۆەيەرلەردىڭ جۇمىس ىستەۋ تۇراقتىلىعى كۇشەيدى. ءبىرىنشى اسپيرانتى ءارى ارىپتەسى مۇرات قۇسايىن ۇلى ەكەۋى ەلدەگى ءىرى-ءىرى كەن بايىتۋ كومبيناتتارىنا روليكتى-سۇيەۋىشتەردى اينىمالى تۇردە ورنالاسقان لەنتالى كونۆەيەرلەردى ەنگىزۋگە تىكەلەي اتسالىستى.

ماشينالاردىڭ جانە قۇرامدىق ەلەمەنتتەرىنىڭ كونسترۋكتسياسىن جەتىلدى­رۋ ءۇشىن ەلىمىزدە العاش رەت عىلىمي بول­جام­نىڭ تاسىلدەرىن جاسادى. بۇلاي بولجام­داۋدى ۇتىمدى پايدالانۋ ارقىلى عالىم شاكىرتتەرىمەن بىرگە كوپ جاڭالىق اشتى. بۇل قادام عىلىمي مەكتەپتىڭ قالىپ­تاسۋىنا زور ۇلەسىن قوستى. سوڭعى جىل­دارداعى پاتەنتتىك شەشىمدەردىڭ دينا­ميكاسىن ەكستروپولياتسيالاۋ ارقى­لى ماشينا كونسترۋكتسيالارىنىڭ نەمەسە قۇرىلىمدارىنىڭ دامۋىن بولجاۋ­عا بولاتىنىن دالەلدەدى. عالىم-پەدا­گوگ رەتىندە وقۋ ۇدەرىسىنە ءاردايىم جاڭا­لىقتار ەنگىزىپ تۇردى. ايتالىق, 2010 جىل­عا دەيىن, ەلىمىزدىڭ  جوعارى ءبىلىم جۇيە­سى بولون ۇدەرىسىنە ەنبەي تۇر­عان كەزدە, ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلت­تىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى ماشينا جاساۋ فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى كوتەرىپ-تاسىمالداۋ ماشينالارى ءپانى بويىن­شا كۋرستىق جوبا جاسايتىن ەدى. سول كۋرستىق جوبالار سەرعازى احمەت­ ۇلى­نىڭ كافەدراسى ارقىلى وتەتىن. وسى مۇم­كىندىكتى پايدالانىپ, كۋرستىق جوبا اۋما­عىندا بارلىق ستۋدەنت قوسىمشا تاپسىر­ما الىپ, پاتەنتتىك تالداۋ جۇرگىزەتىن. ستۋ­دەنتتەر الما­تىداعى پاتەنتتىك كىتاپحا­ناعا جازى­لىپ, پاتەنتتەردىڭ تاريحىن زەرتتەپ, تالداۋدى ۇيرەندى. ينجەنەر-مەحانيكتەر دايار­لاۋداعى وقۋ ۇدەرىسىنە دارىندى عالىم ەنگىزگەن بۇل يننوۆاتسيانىڭ ارقاسىندا ستۋدەنتتەر قوسىمشا كومپەتەنتسيامەن قاتار ىزدەنگىشتىك قاسيەتتەرگە يە بولدى.

سەرعازى  احمەت ۇلى عىلىمي مەكتەبى اۋماعىندا ءوز جەتەكشىلىگىمەن 40-تان استام عىلىم كانديداتىن, 20-دان استام عىلىم دوكتورىن, رhD دايارلادى. ولاردىڭ قاتارىندا سيريا, پالەستينا, قىرعىزستان, وزبەكستان ەلىنەن كەلگەن ازاماتتار دا بار. نەگىزى اتاقتى عالىمنىڭ عىلىمي مەكتەبىمەن الىس-جاقىن شەتەلدىك عىلىمي قاۋىمداستىق وكىلدەرى دە ساناساتىن. شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن ۇنەمى تىعىز بايلانىستا بولدى. ءارتۇرلى دەڭگەيدە حالىق­ارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزىپ تۇردى. اتى الەمگە ايگىلى م.الەكساندروۆ, ل.كولوبوۆ, ا.ۆەرشينسكي, ر.مىڭجاسا­روۆ, ي.يۆاشكوۆ, ۆ.بەليچەنكو, ا.اسانوۆ, ۋ.بەگاليەۆ, ا.نادجافوۆ سىندى الەمنىڭ ءار شەتىندەگى سالا بويىنشا مىقتى عالىمدار سەرعازى  احمەت ۇلى باسقاراتىن عىلىمي كەڭەستىڭ جۇمىسىنا بەلسەندى قاتىسىپ ءجۇردى.

«جاقسىنىڭ اتى, عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى» دەگەندەي ەلدەگى تەحنيكا عى­لى­­مىنىڭ اسا كورنەكتى وكىلى, ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ ءىرى مامانىنىڭ سوڭىندا قالعان عىلىمي مۇرالارى مەن ەڭبەكتەرى تاۋەلسىز ەل عىلىمىنا ءالى دە قىزمەت ەتىپ كەلەدى. جاقىندا ال­ماتى­دا سەرعازى جيەنقۇلوۆتىڭ 90 جىل­دىعىنا ارنالعان «جاڭا كوكجيەكتەر: عىلىمداعى داستۇرلەر مەن يننوۆاتسيالار سينتەزى» اتتى «جيەنقۇلوۆ وقۋلارى – 2024» حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. جيىنعا قىرعىزستان, وزبەك­ستان, رەسەي, گەرمانيا ەلدەرىنەن عالىمدار قاتىستى. بۇل جيىندا كولىك سالا­سىن دامىتۋدىڭ اعىمداعى ۇدەرىستەرى, اكادەميك جيەنقۇلوۆتىڭ ماشينا جاساۋ جانە كولىك سالاسىنداعى عىلىمي زەرتتەۋلەردى دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى, ونىڭ عىلىمي مەكتەبى جانە كادرلاردى دايارلاۋ ماسەلەلەرىن قالىپتاستىرۋداعى ءرولى, تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيالار جانە ولاردىڭ قازاقستانداعى ونەركاسىپ پەن كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋىنا اسەرى ماسەلەلەرى جان-جاقتى ءسوز بولدى.             

كورنەكتى عالىم, ءبىزدىڭ داڭقتى ۇس­تازىمىز سەرعازى جيەنقۇلوۆ نەگىزىن قالاعان عىلىمي مەكتەپ قازاقستان ۇلتتىق ماشينا جاساۋ جانە ترانسپورت عىلىم اكادەمياسى جۇمىسىن جالعاستىرىپ كەلەدى. ۇستازىنىڭ ىرگەلى جوبالارى شاكىرت­تەرى ارقىلى سالالانا بەرمەك.

جاقسىباي قاسىمبەك,

تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇمتعا پرەزيدەنتى