وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا قازاق تەاتر ونەرى مەن سىنى ورنى تولماس ۇلكەن قايعىعا دۋشار بولدى. ادامي تۇرعىدان دا, شىعارماشىلىق شىرعاسىندا دا ابدەن كەمەلىنە كەلىپ, ايدىنىنا تولعان شاعىندا تەاتر ورمانىنىڭ داراق بايتەرەگى, وسى سالادا جۇرگەن كوبىمىزدىڭ سۇيىكتى ۇستازىمىز, قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى, قازاقستان مەملەكەتتىك سىيلىعى مەن تاۋەلسىز «تارلان» پلاتينا سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, اۋدارماشى, پەداگوگ, پروفەسسور اشىربەك تورەباي ۇلى سىعاي كەنەتتەن دۇنيە سالدى. ايتاتىنى جوق, كۇتپەگەن جەردەن بولعان سول قازانىڭ قاپاسىنان ءالى ەسىمىزدى جيا الماي ءجۇرمىز.
ومىردەن وتكەن قانداي ءبىر جاقسى ادام تۋرالى ءسوز بولا قالعاندا, اركىم ونىڭ وزىنە قانشالىقتى قاتىستىلىعى بارىن اڭگىمەگە ارقاۋ ەتىپ, جىلى راۋىشتە ارالاسقان جاقتارىن ەسكە الىپ جاتادى عوي. ال مەنىڭ اشىربەك اعا جونىندە كىمدە-كىم شىرت ۇيقىدا جاتقان جەرىمنەن وياتىپ الىپ سۇراسا دا, جاڭىلماي ايتىپ بەرەتىن ءبىر عانا جاۋابىم بار. ول مەن ءۇشىن تەاتر اتتى عاجايىپ الەمنىڭ ەسىگىنەن اتتاتىپ, تورىنە وزدىرعان ناعىز جول كورسەتۋشى باعدارشى, ۇلاعاتتى ۇستاز بولدى. ول مەنىڭ ءومىر جولىمدى ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت دۇرىس باعىتتى جولعا سالىپ جىبەرگەن اياۋلى قامقورشىم-تىن. ەگەر سوناۋ 1990 جىلى الماتى مەملەكەتتىك تەاتر جانە كوركەمسۋرەت ينستيتۋتىندا جاڭادان اشىلىپ جاتقان تەاترتانۋ فاكۋلتەتىنە ەمتيحان تاپسىرىپ تۇرعانىمدا, سول كەزدە وقۋ ورنىنىڭ رەكتورى اشىربەك اعاي ءبىر اۋىز سوزبەن مەنى دەمەپ جىبەرمەگەنىندە, بۇل ماماندىقتىڭ جولىنا ءتۇسىپ كەتۋىم ەكىتالاي ەدى. بۇدان كەيىن استاناداعى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسور-وقىتۋشى قۇرامىنا كەلۋ ءۇشىن كونكۋرسقا ءتۇسىپ جاتقانىمدا, تاعى دا ويلاماعان جەردەن بۇل كىسىنىڭ الدىمنان قىدىر اتا سەكىلدەنىپ جارق ەتىپ شىعا كەلگەنىن قالاي ۇمىتايىن!
وسىلايشا ارتىندا قالعان الدەنەشە ونداعان شاكىرتتەرىنىڭ كوكىرەگىن قالىڭ قاپا مەن وكسىكتى وكىنىشكە تولتىرىپ كەتكەن اشىربەك سىعاي قازاق تەاترتانۋ جۇيەسىندەگى ەڭ كورنەكتى تۇلعالاردىڭ ءبىرى ەدى. جالپى, ءبىز بۇل سالانىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنا توقتالعاندا, ەرەكشە ورنى بار ەكى تۇلعادان ەشقاشان اتتاپ وتە المايمىز. ولاردىڭ ءبىرى – بۇدان ءبىرشاما ۋاقىت بۇرىن ومىردەن وتكەن باعىبەك قۇنداقباەۆ بولسا, ەكىنشىسى – ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان اشىربەك سىعاي. بۇلاردىڭ ءبىرىنشىسى قازاق تەاترىنىڭ سوناۋ 20-شى جىلداردان 90-شى جىلدارعا دەيىنگى بۇكىل تاريحىن رەتتەپ, ەكشەلەپ, قاعازعا قاتتاپ ءتۇسىرىپ كەتسە, ەكىنشىسى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدەگى تەاتردىڭ كەسكىن-كەلبەتى مەن ونىڭ بارلىق مۇشەلەرى – رەجيسسەرلەر, اكتەرلەر, سۋرەتشىلەر تۋرالى تولىققاندى پورترەتتىك وچەركتەر جازىپ, سالانىڭ وزىندىك عالامات ەپوپەياسىن جاساپ بەردى. ءدال قازىرگى تاڭدا قازاقتىڭ تار اۋقىمداعى تەاتر سىنىندا دا, كەڭ اۋقىمداعى تەاترتانۋ ىلىمىندە دە اشىربەك تورەباي ۇلىنىڭ ەشكىم الدىنا تۇسە المايدى. بۇدان قالدى, كۇنى كەشە باقي بولعانىنا دەيىن شەت جۇرتتىڭ الدىندا بەتكە ۇستاپ, حالىقارالىق ورەدەگى ونەر سايىستارىنا ۇسىناتىن ۇستىنىمىز دا وسى اشەكەڭ بولاتىن. بىلايشا ايتقاندا, وسى كەزگە دەيىن ءبىزدىڭ ىشكى دە, سىرتقى دا دۇنيەمىزدى وسى اشىربەك اعاي تۇگەندەپ كەلىپ ەدى. بىزدە ازىرگە ونىڭ دارەجەسىنە دەيىن ءوسىپ-جەتىلگەن باسقا بىردە-ءبىر تۇلعا جوق. سونى ءبىلىپ, سەزىنگەندىكتەن شىعار, تانىمال سىنشى, بەلگىلى تەاترتانۋشى اعامىز ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قازاق تەاترىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە ءجيى بويلاپ, ونىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىنا ءجىتى دە تەرەڭ ارالاسۋمەن ءوتتى. سونىسىنا وراي, قالامى دا سۋي قويماعان تەاتر قايراتكەرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن تەاتر توڭىرەگىنە قاتىستى ماقالالار مەن زەرتتەۋلەردى ءونىمدى دە ونىكتى جازىپ تۇردى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بەتتەرىندە دە تەاتر مەن ونىڭ پروبلەمالارى تۋرالى اركەز ءوز ويلارىن جەتكىزىپ تۇرعانى تاعى بار. مۇنىڭ ءبارى اشەكەڭنىڭ بۇكىل ءومىر بويى بەلسەندى پوزيتسيادان اينىماعانىن كورسەتەدى.
ءبىز بىلەتىندە, تەاترتانۋ سالاسىندا جۇرگەن ماماننىڭ بەلسەندى شىعارماشىلىق قىزمەتىن بايقاتاتىن ءۇش ءتۇرلى بەلگى بار. ونىڭ ءبىرىنشىسى ءاردايىم تەاتردىڭ دامۋى بارىسى تۋراسىندا القالى جيىنداردا وي-پىكىر ايتىپ وتىرۋ, تەاتر بايقاۋلارى مەن فەستيۆالدەرىندە قازىلىق ەتىپ, ونىڭ سايىسىنا قاتىسۋشىلارعا باعا بەرۋ بولسا, ەكىنشىسى تەاترعا قاتىستى وقيعالارعا, تەاتر توڭىرەگىندەگى قايراتكەرلەر جونىندە ماقالالار جازىپ, ونى جارىققا شىعارىپ تۇرۋ, ولاردى كىتاپ ەتىپ قۇراستىرۋ, ال ءۇشىنشىسى شاكىرت تاربيەلەپ, ولارعا ءدارىس وقۋ, سالا ءۇشىن جاڭا ماماندار دايارلاۋ بولىپ تابىلادى. مىنە, وسى ءۇش بەلگىنىڭ ۇشەۋى دە اشىربەك تورەباي ۇلىنا ءتان قۇبىلىس بولدى. مۇنى از دەسەڭىز, ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا تەاترتانۋ بويىنشا مامان دايىنداۋ ءىسىنىڭ باستاۋ الار تۇسىندا وسى كىسى تۇردى.
راس, قازاق تەاترىنىڭ تاريحىندا اشىربەك سىعايعا دەيىن دە تەاتر سىنىن جازعان قالامگەرلەر از بولعان جوق. ال اشەكەڭنىڭ سولاردىڭ بارىنەن دە اسىپ تۇسەتىن ەرەكشە ءبىر ارتىقشىلىعى بار. ول مۇنداي قۇرمەتكە تەاترتانۋ ءىلىمىنىڭ ءسوز قولدانىسىن ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرۋ ارقىلى قول جەتكىزدى. ول شىن مانىندە جاڭا زامانعى تەاتر جۋرناليستيكاسىن قالىپتاستىردى. مۇنىسىن اعاي ءوزىنىڭ جازۋ ونەرى, جازۋ مانەرى ارقىلى جاسادى. ول قازاق تەاترتانۋ سالاسىن دا قاتىپ قالعان تاپتاۋرىن تىركەستەردەن, قاساڭ قاعيدالاردان ارىلتىپ, ونى جاندى دا جايساڭ تىلگە اينالدىرۋعا بولاتىنىن تولىق دالەلدەپ بەردى. وسى اشىلعان جول كەيىن تالاي تالاپكەردىڭ باعىن جاندىردى. سوندىقتان قازىرگى تاڭدا تەاترتانۋ سالاسىندا, ونىڭ تەاتر سىنى تارماعىندا جۇرگەن كەز كەلگەن مامان اشەكەڭنىڭ الدىندا قارىزدار دەپ بىلەمىن.
ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە جۇرەتىن اشىربەك تورەبەي ۇلى تەاتردىڭ قازىرگى زامانعى تىنىس-تىرشىلىگى مەن باعىت-باعدارىن كانىگى تامىلارشىرداي وتە جاقسى ءبىلىپ, اڭعارىپ وتىردى. ول مۇنى ءوز ارىپتەستەرىمەن پىكىر الماسۋ, گازەتتەر جۋرناليستەرىنە سۇحباتتار بەرۋ بارىسىندا بايقاتتى. ول وسى زامانعى تەاترتانۋشىنىڭ ەتالونى, ۇلگى-ونەگەسى ەدى. ءبىز سوندىقتان دا ءاردايىم اشەكەڭمەن ماقتانىپ جۇردىك, اشەكەڭە ەلىكتەپ جۇردىك. وسىنداي جان-جاقتى ءبىلىمدى عالىم ادامنان ءتالىم-تاربيە العانىمىز ءۇشىن, ونىڭ سوڭىنان ەرگەنىمىز جانە قىزمەتتەس بولعانىمىز ءۇشىن مارقايدىق. وسى جىلداردا ونىڭ قالامىنان 20 كىتاپ تۋعان ەكەن. مۇنداي ونىمدىلىكتى تەاترتانۋ سالاسىندا جۇرگەندەردىڭ ءبارى بىردەي كورسەتە العان جوق. سونىمەن بىرگە ول بىرنەشە شەتەلدىك اۆتورلاردىڭ پەسالارىن وتە ءساتتى اۋدارىپ, قازاق ساحنا ونەرىنىڭ رەپەرتۋارىن تولىقتىرۋعا تىكەلەي اتسالىستى.
مەن ۇستىمىزدەگى وقۋ جىلىندا استاناداعى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنەن الماتىداعى ت.ق.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنا قىزمەت بابىمەن اۋىسىپ كەلدىم. جاڭا ورتاعا ورنىعا باستاعان كەزدەگى قولعا العان كولەمدى قوعامدىق جۇمىستارىمنىڭ ءبىرى وقۋ ورنى جانىنان «ديدارعايىپ» اتتى مادەني-تانىمدىق پىكىرتالاس كلۋبىن اشىپ, جۇمىسىن جۇرگىزۋ بولدى. ال جاڭا كلۋبتىڭ ءبىرىنشى قوناعى كىم بولادى, دەگەن ماسەلەدە ەشقانداي بوگدە ۆاريانتسىز تاڭداۋ بىردەن اشىربەك ءتوراباي ۇلىنا جاسالدى. اعايدىڭ دا ءوزى قۇدايدان سۇراعانداي ادام عوي, كلۋبىمىزدىڭ بارلىق اساي-مۇسەيىن دايىنداپ, وزىنەن الماتى جاققا قاشان سوعاتىنىن سۇراعالى جۇرگەنىمىزدە, ءبىر كۇنى كەشكە قاراي ونىڭ ءوزى كافەدراعا جارق ەتىپ كىرىپ كەلدى. «ىزدەگەنگە – سۇراعان» دەگەندەي, اكەمىز ءتىرىلىپ كەلگەننەن بەتەر قۋانىپ, سول بويدا جۇمىسىمىزدىڭ جاي-جاپسارىن ايتا قويدىق. اعاي سوزگە كەلمەستەن كەلىستى. كەلىسكەنى بىلاي تۇرسىن, شاكىرتتەرىنىڭ ۇنەمى ىزدەنىپ, جاقسى ىستەردىڭ جانىندا جۇرگەنىنە تەك قۋانۋدى عانا بىلەتىن ۇستازىمىز جاڭا وقۋ ورنىندا جاڭا شارانى قولعا العانىمىزعا بەك رازى ەكەنىن ءبىلدىرىپ, كەشتى الداعى ەكى كۇننىڭ بىرىندە وتكىزۋ كەرەك ەكەنىن قاداپ تۇرىپ ايتتى. ءبىز دە دايىن وتىر ەدىك, ارادا ءبىر كۇننەن وتكەننەن كەيىن-اق اعايىمىزدىڭ باس كەيىپكەر بولۋىمەن جاڭا كلۋبىمىزدىڭ العاشقى وتىرىسىن دۇرىلدەتىپ وتكىزىپ, ونىڭ تۇساۋكەسەرىن دە قيىپ جىبەردىك. وسى كۇنى اشەكەڭ بارىنشا كوڭىلدى وتىردى, بارىنشا كوسىلىپ سويلەدى, مەيلىنشە شەشىلىپ سىر شەرتتى. القالى جيىن بىتكەننەن كەيىن دە ءبىرازىمىز اعايدى قيماي, كافەدرادا قالىپ, بىرلەسىپ شاي ىشكەن ساعاتىمىز دا جادىمىزدا ەرتەگىنىڭ جەلىسىندەي بولىپ, سىزاتتاپ قالىپ قويدى.
قازىر قاراپ تۇرسام, بۇل ۇستازىمىزبەن سوڭعى رەت ديدار عايىپ بولۋىمىز ەكەن. باقساق, بۇل اعامىزدىڭ بوي جازىپ جۇرگەندەي شاعى ەكەن. وسى جولى ول وقۋ ورنىنىڭ عيماراتىن دا ارمانسىز ارالاپ ەدى. كەيىن بىلدىك, بۇرىن ءبىرازدان بەرى حابارلاسا الماي جۇرگەن دوس-جاراندارىمەن دە سوڭعى كۇندەرى ءبىراز قاۋقىلداسىپ باققان سياقتى. سويتسەك, وسىنىڭ ءبارى اشەكەڭنىڭ ءومىرىنىڭ سوڭى ءبىتىپ كەلە جاتقانىنا سايىپ تۇر ەكەن-اۋ!
ءسوز جوق, اشىربەك اعا ءۇشىن ت.ق.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ ورنى دا, ءجونى دە بولەك ەدى. سوناۋ 1969 جىلى قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريانى بىتىرگەننەن كەيىن وسىندا قىزمەتتە قالعان ول 1989 جىلى وسى وقۋ ورنىنان الماتى تەاتر جانە كينو ينستيتۋتى دەگەن قۇرىلىم ءبولىنىپ شىققاندا, ونىڭ العاشقى رەكتورلارىنىڭ ءبىرى بولىپ, مۇندا تەاترتانۋ فاكۋلتەتىنىڭ اشىلۋىنا ۇلەس قوسىپ ەدى. كەيىن اتالمىش ينستيتۋت الدىمەن ت. ق.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر ۋنيۆەرسيتەتى بولعان كەزىندە دە, سوسىن اكادەميا بولىپ قايتا قۇرىلعان ۋاقىتتارى بويىندا دا اعاي وسىندا ۇزاق جىلدار بويى ۇستازدىق ەتىپ ەدى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا, ءوزى قولدان قۇرىسىپ, بۇكىل سانالى عۇمىرىن وتكىزگەن ءبىزدىڭ اكادەميامىز ول كىسى ءۇشىن ناعىز ءتول پەرزەنت سياقتى بولىپ كورىنۋشى ەدى. اعايدىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىندە وسىندا كەلىپ, ەمەن-جارقىن كەيىپتە ونى ارمانسىز ارالاۋى دا, قاراپ تۇرساق, سەزىمتال دا مەيىربان جۇرەكتىڭ قاسيەتتى قۇتحاناسىمەن ءبىرجولا قوشتاسقانى ەكەن-اۋ! ال بۇل وقۋ ورنىندا ول كىسىنىڭ الدىندا تاق تۇرمايتىن, ول كىسىنى پايعامبارداي قۇرمەتتەپ سىيلامايتىن بىردە-ءبىر ادام جوق ەدى.
اينالاسىنا قاشاننان مەيىر-شاپاعىن شاشىپ جۇرەتىن, ادام بالاسىنا قىلداي قياناتى جوق اعامىزدىڭ بۇل ومىرگە تەككە كەلمەگەنىن ول كىسى كۇتپەگەن جەردەن قاپىل ولىمگە تاپ كەلىپ, الماتى مەن استانا قارا جامىلىپ جاتقان كۇندەردە كوز جەتكىزدىك. اعامىزدىڭ بۇكىل حالىققا ورتاق تۇلعا ەكەنىن ونى اقتىق ساپارعا شىعارىپ جاتقان ساعاتتاردا انىق اڭعاردىق. ۇلىق ۇستازىمىز ءوزىنىڭ وتە جوعارى كاسىبي دەڭگەيىنەن بولەك, كەڭ اۋقىمداعى ادامي تۇلعاسىمەن, پايىمى بيىك پاراساتىمەن ۇلتىنىڭ قالىڭ قاۋىمىنا تۇگەل جاققان ەكەن. ول شىنىندا دا اتىن تولىق باس ارىپتەرمەن جازۋعا تۇراتىنداي ۇلكەن ادامگەرشىلىكتى قاسيەتكە باي ايتۋلى ازامات ەدى. ول قاراقان باسى مەن ءوزىنىڭ از كۇندىك بيلىگىنىڭ بەكەم بولۋىن عانا ويلايتىن تار ءورىستى الدەكىمدەر سياقتى جانىنا كىل ايتقاندارىن بۇلجىتپاي ورىندايتىن قارا توبىر مەن جان-جاعىنان قاۋمالاپ جۇرەتىن تۋعان-تۋىس, ىلىك-شاتىستارىن جيناعان جوق, بۇعان مۇلدەم كەرىسىنشە تالاعىنىڭ ءبيتى بار, قولىنان ءىس كەلەتىن, جازۋعا يكەمدى تالاپتى جاستارعا قامقور بولىپ, سولارعا باعىت-باعدار سىلتەپ, جول كورسەتۋمەن ءوتتى.
قازاق تەاتر سىنىنىڭ باسىندا تۇرعان اشىربەك سىعايدىڭ وسى سالا ءۇشىن بەرەتىنى ءالى دە كوپ ەدى. قولىنان قالامى تۇسپەگەن ونىڭ جازارى دا جەتكىلىكتى ەدى. ءبىزدىڭ قاتتى وكىنەتىنىمىز, كوككە قارىشتاي سامعاعان سامۇرىق سىندى الىپ تۇلعامىز وسىلاي ناعىز كەمەلىنە كەلگەن كەزىندە قاناتىنان قايىرىلدى. وسىدان كەيىن تەاتر سىنى مەن قازاق ساحناسى سالاسى شىن مانىندە دە جەتىمسىرەپ قالعانداي بولىپ كورىنەدى. مۇنى تەاترتانۋشىلار دا, ساحنا ساردارلارى دا ءبىر اۋىزدان مويىنداپ, ايتىپ وتىر.
...ال بىزگە اشىربەك اعاي كۇندەردىڭ كۇنىندە كەڭ ماڭدايى جارقىراپ, كوزدەرى نۇر شاشىپ شىعا كەلەتىندەي بولادى دا تۇرادى.
جاڭاگۇل سۇلتانوۆا,
ت.ق.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر
اكادەمياسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى.