اكەم نۇربەك توپانباي ۇلى جەر ءجانناتى جەتىسۋدىڭ كىندىگى – تالدىقورعان قالاسىنىڭ تۋرا ىرگەسىندە ورنالاسقان ەركىن اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن ەدى. اناسى تويبالا سولتانبايقىزى ادۋىندى, وراق ءتىلدى, سوزگە شەشەن, سۋىرىپسالما اقىندىق ونەرى دە بار جەتىسۋ وڭىرىنە تانىمال ادام بولاتىن. تۇنىپ جاتقان شەجىرە ەدى, جارىقتىق. سول كەزدەگى ءبىرلى-جارىم عانا قازاق ايەلدەرى اراسىنان جارىپ شىعىپ, اتقامىنەر, پارتيا قىزمەتكەرى اتانعانداردىڭ ءبىرى بولاتىن. 1904 جىلى ومىرگە كەلگەن اپام (بىزدە – جەتىسۋدا اكەسىنىڭ اناسىن كوبىنە «اپا» دەپ اتايتىن ءۇردىس بار), اكەم جالعىز ۇلى بولعاندىقتان, تۇڭعىشى مەنى باۋىرىنا سالىپ العان ەكەن. ەشبىر شارشاپ-شالدىعۋ دەگەندى بىلمەيتىن, قولىنان كەلمەيتىن ونەرى جوق, ءبىتىمى بولەك جان ەدى.
اپامنىڭ ايتۋىنشا, اتالارى بيلەر مەن بولىستار, ارعى اتاسى قوبىز ۇستاعان باقسى, ەمشى بولعان ەكەن. «التى اعايىم ارداقتاپ, ايالاپ, ۇستىمنەن قۇس ۇشىرماي, اتقا مىنگىزىپ وسىرگەن ەدى», – دەپ مۇڭايا دا ماقتانا ەسكە الىپ وتىرۋشى ەدى. جاسىمنان سانامدا ساقتالعان ءبىر ءسوزى: «ەڭكەيگەنگە ەڭكەي – ول اكەڭنىڭ ق ۇلى ەمەس, شالقايعانعا شالقاي – ول قۇدايدىڭ ۇلى ەمەس», – دەگەندى ءجيى ايتىپ وتىرۋشى ەدى. قازىنا قاريا ەكەنىن بىلمەپپىز-اۋ كەزىندە! «ەركوكىرەكتىگىمنىڭ ارقاسىندا, كەڭەس ءداۋىرىنىڭ باستاپقى كەزەڭىندەگى «ليكبەز» – ساۋاتسىزدىقتى جويۋ مەكتەبىن ءبىتىردىم», – دەيتىن. ءسويتىپ, سول وتقا ورانىپ, سۋعا سۇرىنگەن الاساپىران كەزەڭدە اپام تويبالا ەر-ازاماتتارمەن قاتار, ەڭبەك مايدانىندا بەل شەشپەي, ەڭبەك ەتكەن, سوعىسقا ءوز جانىنان قاراجات اۋدارعان. «كوللەكتيۆتەندىرۋ ءداۋىرى, كولحوزداستىرۋ كەزەڭى, ۇلى وتان سوعىسى كەزىندەگى تىلداعى ەڭبەك مايدانعا سالەم-ساۋحات جىبەرۋ, بەل جازباي, اتتان تۇسپەي جازدىڭ اپتابى, قىستىڭ ايازىنا قاراماي, فەرمالاردى ارالاۋشى ەدىم, ە-ە, قاراعىم گۇلحان (اپام, اكە-شەشەم مەنى وسىلاي اتايتىن), ءبىز اسا زاردابىن تارتپاساق تا, ءدۇيىم حالىق اشارشىلىقتىڭ شەتىن كوردى, بۇل جۇمىر باستان نە وتپەدى دەيسىڭ, سەندەردىڭ ومىرلەرىڭ جۇماق ەمەس پە, قوي ۇستىندە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زاماندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرسىڭدار. قازىر حالىق نان تەپتى بولىپ كەتتى عوي, قوقىس سالاتىن جاشىكتىڭ جانىندا بولكە نان جاتادى, سول ناننىڭ كيەسىنە ۇرىنباسا يگى ەدى, ايتەۋىر», – دەپ وتىراتىن اپام مارقۇم. ەل ىشىندە, اعايىن-تۋعاننىڭ اراسىندا ەڭبەگىمەن, ادالدىعىمەن, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىمەن وتە سىيلى بولاتىن اپام. «تويەكە!», دەپ ەر-ازاماتتاردىڭ ءوزى الدىندا تىك تۇرىپ, سىيلاۋشى ەدى. قولىنان كەلگەن كومەگىن ەشكىمنەن دە ايامايتىن.
اپامنىڭ كوزىنىڭ اشىقتىعى سونداي, 9 جاسىمدا مەنى تالدىقورعان قالاسىنداعى مۋزىكا مەكتەبىنە جەتەلەپ اكەلىپ, مەنىڭ «بايان» كلاسىنا تۇسۋىمە دە مۇرىندىق بولعان ەدى. كەيىننەن وسى العاشقى مۋزىكالىق ءبىلىمىم مەنىڭ ومىردەگى ماماندىعىما جولداما بولىپ, قىزدار پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ مۋزىكا فاكۋلتەتىن ۇزدىك ديپلوممەن ءتامامدادىم. ۇزاق جىلدار تالدىقورعانداعى قازىرگى ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ مۋزىكا فاكۋلتەتىنىڭ وقىتۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعانىم دا, سول اپام سالىپ بەرگەن سارا جولدىڭ ناتيجەسى ەدى. ونىمەن دە قويماي, مەنەن كەيىنگى ءسىڭلىم گۇلدانا, ىنىلەرىم احمەت پەن نۇرلاندى دا مۋزىكا مەكتەبىنىڭ دومبىرا كلاسىنا وقۋعا بەرگەن بولاتىن. ءبىز «ونەرلى وتباسى» دەگەن ايدارمەن سول كەزدەگى وبلىستىق باسىلىم – «جەتىسۋ شۇعىلاسىنىڭ» بەتىنەن تۇسپەۋشى ەدىك. اپام تۋرالى دا گازەت بەتتەرىندە ۇنەمى ماقالالار جاريالاناتىن. اكەم دە جوعارى ءبىلىمى بولماسا دا, وتە ساۋاتتى ادام ەدى. قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە قاتەسىز سويلەپ, جازاتىن. وعان مۇمكىن, ورتانىڭ دا اسەرى بولعان شىعار. ويتكەنى, جان-جاعىمىزداعى كورشىنىڭ ءبارى ورىس, كورەي, نەمىس حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى ەدى. اكەمنىڭ جازۋى مارجانداي اسەم ەدى. ءالى كۇنگە دەيىن سارعىش تارتقان, قولجازبالارىن, ولەڭ داپتەرلەرىن كەي ءسات قاراپ وتىرىپ, تاڭ قالامىن. اكەم دە اناسى سەكىلدى سوزگە جۇيرىك, ويى باي, ورەسى كەڭ ادام ەدى, ءتۇرلى تاقىرىپتارعا ولەڭ جازاتىن, ول ولەڭدەرىن ماعان وقىپ بەرەتىن. ال سۋرەت سالعاندا, بەينەبىر كاسىبي سۋرەتشى سياقتى ەدى! مەنىڭ دوس-قۇربىلارىم كەرەمەت تاڭىرقايتىن.
ونىڭ تىڭداۋشىسى دا, سىرلاسى دا مەن ەدىم. ءومىرى ءبىر بالاعا داۋىس كوتەرمەي, بايىپپەن تىلدەسەتىن اكەم تۋمىسىنان پسيحولوگ ەدى. جۇرگىزۋشى اكەشىم جۇمىستان شارشاپ كەلگەنىنە قاراماستان, بالالارىمەن سىرلاسىپ, ءوز ومىرىنەن ونەگە ايتىپ وتىرۋشى ەدى. بار سانالى عۇمىرىن ۇرپاعىنا ارناعان اكەم, نەبارى 60 جاسىندا ومىردەن ءوتتى. ەر-ازامات ءۇشىن مۇنىڭ وتە قىسقا عۇمىر ەكەنىن ءوزىم الپىستى القىمداعاندا عانا ءتۇسىنىپ كەلەمىن. اكەم مارقۇم سۇڭعاق بويلى 1,90-عا جۋىق, سىمبات-ءبىتىمدى, شاشتارى تولقىندانىپ, تۇلعاسىنا ساي جاراسىپ تۇراتىن ەدى. ءوزى جالعىز وسكەندىكتەن بە, 6 بالاسىن ەرەكشە قۇرمەتتەپ, وسىلاردىڭ ءبىرى اعام, ءبىرى ءىنىم, ءبىرى اپكەم, ءبىرى قارىنداسىم, بارىم – بالالارىم دەپ وتىراتىن. ءبىز ول كىسىنى قاباعىنا قاراپ ۇعاتىنبىز. مەنى ەرەكشە جاقسى كورۋشى ەدى. «گۇلحان اپاسىنىڭ بالاسى عوي, مەنىڭ باۋىرىم جانە دوسىم», – دەيتىن قايران اكەم.
ول دۇنيەدەن وتكەندە قاتتى ەسەڭگىرەپ قالدىم. بۇل 1995 جىلعى 2 ءساۋىر ەدى. مەن كەلگەندە «گۇلحان كەلدى!», دەپ الدىمنان جۇگىرىپ شىعاتىن.
ال انام كۇلاش ەردەنبەكقىزى ماتەماتيكانى جاقسى ءبىلۋشى ەدى. مەن 7-ءشى سىنىپقا بارعانعا دەيىن ءوزى جۇمىستان شارشاپ كەلسە دە, مەنىمەن وتىرىپ, ماتەماتيكا ءپانىن قالاي ورىندايتىنىمدى باقىلاۋشى ەدى. ويتكەنى, مەن گۋمانيتارلىق پاندەرگە جاقىن بولدىم دا, تۋرا عىلىمداردى ۇناتا بەرمەۋشى ەدىم. انام تالدىقورعان قالاسىنداعى ءححىى پارتيا سەزى اتىنداعى تىگىن فابريكاسىندا تىگىنشى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن. ول ەڭبەك ۇزدىگى ەدى, سۋرەتى فابريكانىڭ الدىنداعى قۇرمەت تاقتاسىنان تۇسپەيتىن. سول كسرو كەزىندە قاراپايىم جۇمىسشى بولا تۇرا, «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعانى ءالى ەسىمدە. ءبىزدىڭ ۇيدە كىشىگىرىم توي بولعان ەدى. ۇنەمى سىي-سياپاتتار, گراموتالار, اتاقتى شيپاجايلارعا جولدامالار الىپ تۇراتىن. 6 پەرزەنتى بولعاندىقتان, سول كەزدەگى زاڭناماعا سايكەس, انام 50 جاسىندا زەينەتكەرلىككە شىقتى.
بالا كەزىمدە اپام دا, انام دا ساباعىمدى ۇنەمى قاداعالاپ وتىراتىن. اپام مارقۇم اپتاسىنا ءبىر رەت مەكتەپكە بارىپ, وقۋ ۇلگەرىمىم قالاي ەكەنىن تەكسەرىپ تۇراتىن. سول كەزدەگى ۇلكەندەرگە دەگەن قۇرمەت كەرەمەت ەدى. ءدال قازىر, ىلۋدە ءبىر بولماسا, سونداي دەڭگەيدە جاستاردىڭ ۇلكەندى قۇرمەتتەگەنىن كورە بەرمەيسىڭ. اپام مەكتەپكە كەلگەندە, بۇكىل سىنىپتىڭ وقۋشىلارى: «تىنىش, تىنىش, گۇلماحيرانىڭ اپاسى كەلە جاتىر!», – دەپ تىم-تىرىس بولا قالۋشى ەدى. ويتكەنى, اپام تەك مەنىڭ ساباعىمدى عانا تەكسەرىپ قويماي, مۇعالىمنەن: «قاراعىم, انا بالەنشەنىڭ بالاسىنان ساباق سۇراي قويشى, وتىرىسى كوڭىلىمنەن شىقپاي تۇرعانى», – دەپ ءوزى قوسارلانا مۇعالىم بولىپ كەتەتىن. اپامدى اتا-انالار كوميتەتىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى رەتىندە ءار سوڭعى قوڭىراۋدا سالتاناتتى پيونەر ەتىپ قابىلداۋشى ەدى. اتا-انالار جينالىسى اپام ءۇشىن ءبىر سالتاناتتى ءراسىم سەكىلدى ەدى. بارىن كيىپ, ادەمىلەنىپ, اسىقپاي جينالاتىن. ومىردەن قايتقانعا دەيىن اياعىنان بيىك وكشە تۇسپەدى عوي جارىقتىقتىڭ. ۇيدە بولسىن, تۇزدە بولسىن, ۇستىنەن قىناما بەل ادەمى كويلەگى مەن قارا پيدجاگىن تاستامايتىن.
سول كەزدەگى ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە قارىم-قاتىناسى, سىيلاستىعىنىڭ ەرەكشەلىگىنىڭ تاعى ءبىر مىسالىن ايتايىن. ءبىزدىڭ ۇيدەن ءبىر كوشە جوعارى تويبالا اپامنىڭ نەمەرە ءسىڭلىسى تولەۋ اپامىز تۇراتىن. تولەۋ اپامىزدىڭ ومىرلىك جارى بەكبوسىن اتا جەتىسۋ وڭىرىنە تانىمال, تالاي قىزمەتتىڭ تىزگىنىن ۇستاعان, جۇرگەن ورتاسىنا اسا سىيلى ادام ەدى. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا تالدىقورعان قالاسىنداعى دايىنداۋ مەكەمەسىنىڭ (زاگوتكونتورا) باسشىسى بولدى. ول ۇيدەن كىسى ارىلماۋشى ەدى, كۇندە قوي سويىلىپ, قازان كوتەرىلىپ, وبلىستىڭ تالاي تانىمال ادامدارى تۇستەنىپ جاتۋشى ەدى. سوندا تولەۋ اپامىز اپكەسى تويبالاسىز اس ىشپەيتىن. بالالاردى جۇگىرتىپ, شاقىرتىپ الادى, بولماسا, ۇدايى سالەم-ساۋقاتىن بەرىپ جىبەرۋشى ەدى. ال جاڭا جىل, 8 ناۋرىز مەرەكەلەرىندە ءبىر-بىرىنە سىيلىقتىڭ نەبىر ءتۇرىن ۇسىنىپ جاتاتىن. سوندا ەكى اپالى-ءسىڭلىلىنىڭ اراسىندا پوشتاشى – تاسىمالداۋشى بولىپ بولە ءسىڭلىم گۇلنار جۇرەتىن. بۇگىندە نەمەرە تاربيەلەپ وتىرعان انا. سول تويبالا مەن تولەۋدىڭ سالىپ بەرگەن سارا جولىن ۇستانىپ, ەكەۋمىز كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءجىبىمىزدى ۇزبەي كەلەمىز.
«ءبىر كەم دۇنيە» دەپ شەرحان اعا ايتقانداي, بۇل دۇنيەدە تۇياعى ءبۇتىن تۇلپار, قاناتى ءبۇتىن سۇڭقار جوق شىعار. ورنى تولماس وكىنىشتەر دە كوپ. سول كەزدەگى تاربيە سولاي ما, اسا ۇستامدى بولىپ وستىك. بالا بولىپ, اكە-شەشەمىزدى جاقسى كورسەك تە, مۇنى ايتا بەرمەيتىنبىز. الدە, بۇل ءبىزدىڭ قازاقتىڭ تابيعاتىنا ءتان قاسيەت پە؟ جىلى ءسوزىمىزدى تىرشىلىكتە ءبىر-بىرىمىزگە ايتا بەرمەيمىز, ىشتەي جاقسى كورىپ قانا قويامىز. سول اياۋلى اپاما «اپا, مەن سەنى وتە جاقسى كورەمىن», – دەپ ءبىر ايتپاعانىما ءالى كۇنگە دەيىن وكىنەمىن. جاتقان جەرىڭ ءجانناتتا بولسىن, اپاشىم!
اپام مەنى دە وتكىر ەتىپ تاربيەلەگەن ەدى, اناۋ-مىناۋ قۇربىلارىم تۇگىل, مەكتەپتەگى مۇعالىمدەر دە بەتىمە قارسى كەلە بەرمەيتىن, ويىمداعىنى تىك ايتا بەرۋشى ەدىم. وسىمنان ومىردە سان رەت تاياق تا جەدىم. بىراق, جانى تازا ادامدار كوپ كەزدەستى, ولار باعالاي ءبىلدى. ءالى كۇنگە ەسىمدە, 1989 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرىندە جولداسىم ايتباي كەربۇلاق اۋدانىندا ەلەۆاتوردىڭ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىنان بورلىتوبە اۋدانى ەلەۆاتورىنا ديرەكتور بولىپ اۋىستى. كوش تالدىقورعاننىڭ ۇستىمەن وتەدى عوي. جول-جونەكەي اكەمنىڭ ۇيىنە كوش باسىن تىرەدىك, ويتكەنى, اپام قاتتى ناۋقاستانىپ قالدى دەپ ءبىر كۇن بۇرىن انام تەلەفون شالعان بولاتىن. ۇيگە كەلسەك, ءومىرى توسەك تارتىپ جاتپايتىن اپاشىم, ءوز بولمەسىندە توسەكتەن تۇرماي جاتىر ەكەن. قاراسام, كوز جانارى تايىپ كەتىپتى. جۇرەگىم زۋ ەتە ءتۇستى. سوندا اپام جارىقتىق ءالى كەتىپ جاتسا دا, باسىن كوتەرىپ, اق جول تىلەپ: «قورىقپا, گۇلحان! سەن جاڭا قونىسىڭا ابدەن ورنىقپايىنشا, مەن تىنىش بولامىن», – دەدى. سودان مەن وتباسىممەن بورلىتوبە اۋدانىنىڭ ورتالىعى لەپسى كەنتىنە كوشىپ باردىم, اۋدان اكىمدىگى بەرگەن ۇيگە قونىستانىپ, بارلىق دۇنيە-مۇلكىمدى ورىن-ورنىنا قويىپ, تۋرا ءبىر اپتا وتكەندە, تەلەفون قوڭىراۋى شىر ەتە ءتۇستى. جۇرەگىم دۇرسىلدەپ قويا بەرگەنى بار ەمەس پە. ناعاشى جەڭگەم ءماريا ەكەن, ماعان: «گۇلماحيرا, ۇيگە تەز جەتەسىڭ بە, اپاڭ قاتتى ناشار», – دەدى. قايران اپامنىڭ مەنىڭ ورنىعىپ الۋىمدى كۇتىپ, اجالعا دا بوي بەرمەي, ءبىر اپتا شىداعانىن قاراساڭىزشى! بۇل 1989 جىلدىڭ 4 ءساۋىرى ەدى. سۇيەكتەرى اسىل ەدى عوي, قاريالاردىڭ! اقىلدارى تەلەگەي-تەڭىز داريا ەكەن-اۋ.
اسىلدارىم, التىن قازىنالارىم – اپام, اجەم, اكەم, اناشىم! بۇل جالعاندا سەندەرگە تەڭ كەلەر جان بار ما, ءسىرا؟!.. مىنە, بيىل اپام ومىردەن كەتكەلى – 26 جىل, اجەمە – 29 جىل, ال اكەمە 20 جىل بولىپتى, انام 2012 جىلعى 11 قاڭتاردا ومىردەن وزدى. الايدا «ديىرمەننىڭ تاسىنداي شىر اينالعان دۇنيە» ورنىندا تۇرماي, جالعاسا بەرەرى انىق. ارينە, جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن كوزى تۇرعاندا, تىرشىلىگىندە ايتىپ, باعالاعانعا نە جەتسىن. اپام مارقۇم ايتۋشى ەدى: «جاقىنىڭدى جاتتاي سىيلا, جات جانىنان ءتۇڭىلسىن», دەپ. ەستي ءجۇرىپ, سول سوزدەردى جۇزەگە اسىرا بەرمەيمىز. مەيىرىمىمەن, جان شۋاعىمەن بولىسەتىن جاقىندارىمىز جانىمىزدا ماڭگى جۇرەتىندەي كورەمىز. بارىمىزدى باعالايىقشى, اعايىن!
گۇلماحيرا نۇربەكقىزى.