تۇركى حالىقتارىنىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ وزەگى ءبىر, تامىرى تەرەڭ. تەرەڭىنە بويلاعان سايىن تولاسسىز جاۋھارعا تاپ بولا بەرەسىز. بۇلاي بولۋى دا زاڭدىلىق. تۇركى حالىقتارىنداعى ۇندەستىكتىڭ ءبىر كورىنىسى قازاق پەن تۇرىكمەن ادەبيەتىندە جاتىر.
قازاق پەن تۇرىكمەننىڭ ادەبيەتى جانە مادەنيەتىندە ورتاق بەلگىلەر جەتەرلىك. فولكلورى مەن اۋىز ادەبيەتىنەن باستالاتىن بايلانىس ءالى كۇنگە دەيىن ۇزىلگەن جوق. جازبا ادەبيەتىندەگى ۇندەستىكتىڭ ءوزى تولاسسىز. ازەربايجان دەسە – نيزامي, قازاق دەسە – اباي, وزبەك دەسە, ناۋاي ەسكە تۇسەدى. ال تۇرىكمەن دەسە – ماقتىمق ۇلى ويعا بىردەن ورالادى. قالامگەر-عالىم باۋىرجان ومار ۇلى «پوەزيا پىراعى» اتتى ماقالاسىندا: «ماقتىمق ۇلى – تۇرىكمەننىڭ تولقۇجاتى, تىلدەسەتىن ءتىلى, سويلەسەتىن ءسوزى», دەپ پوەزيا پىراعىنىڭ رۋحاني الەۋەتىنە, شالقار شابىتتى شەبەرلىگىنە ەرەكشە باعا بەردى.
ماقتىمق ۇلى – XVIII عاسىردا عۇمىر كەشكەن ءتۇبى ءبىر تۇركىنىڭ اسىل ازاماتى, تۇرىكمەن حالقىنىڭ ءتول پەرزەنتى. تۇرىكمەننەن شىققان كەمينە دە ماقتىمق ۇلىنىڭ اقىندىعى مەن تۇلعالىق قاسيەتىنە باس يەدى. «ماقتىمق ۇلى اقىندىق ايماقتىڭ استىعىن تۇگەل ورىپ كەتتى, ءبىز سودان قالعان ءبىردى-ەكىلى ماساقتى تەرۋشىلەر عانامىز», دەگەن پىكىرىنەن-اق ماقتىمق ۇلىنىڭ تۇرىكمەن حالقى ءۇشىن تەڭدەسى جوق تۇلعا بولعانىن كورە الامىز.
پوەزيا پىراعىنىڭ تاقىرىبى سان قيلى. تۋىندىلارىندا ەلدىك پەن ەرلىكتى دە شىعىس ۇلگىسىنە سالا وتىرىپ جەتكىزەدى. كونە اڭىزداردى دا تاقىرىبىنا ارقاۋ ەتەدى. شەكسىز سۇيىسپەنشىلىكتى دە پوەزيا تىلىمەن سۋرەتتەيدى. قۇدايدى تانۋ جولىنداعى اقيقاتى دا, جاراتقانعا ماحابباتى دا ولەڭمەن ورىلگەن. مىنە, اتالعان ماقالامىزدا قازاقتىڭ تەمىرقازىعى, دانىشپانى, جول باستار كوشباسشىسى – اباي شىعارماشىلىعى مەن ماقتىمق ۇلىنىڭ پوەزياسىنداعى ۇندەستىكتى انىقتايتىن بولامىز.
ماقتىمق ۇلى – پوەزيا پىراعىنا اينالسا, اباي – ولەڭ پاتشاسىنا اينالدى. ماقتىمق ۇلى مەن اباي ءوز حالقىنىڭ جاڭا تۇرپاتتاعى جازبا ادەبيەتىن قالىپتاستىرعان ءسوز زەرگەرلەرى. تۋعان حالقىنىڭ ادەبي ءتىلىنىڭ ورنىعىپ, دامۋىنا كۇش سالعان ءبىر ادام بولسا, وسى ەكى تۇلعانى ەرەكشە قۇرمەتپەن ايتا الامىز.
تۇرىكمەننىڭ ۇلى كلاسسيگى ماقتىمق ۇلىنىڭ جاۋھار پوەزياسى قازاق حالقىنا اقىن ع.ورمانوۆتىڭ اۋدارۋىمەن جەتتى. ماقتىمق ۇلىنىڭ قازاق وقىرماندارىنا تاعى دا ەتەنە جاقىن بولۋى جولىندا د.قاناتباەۆ, س.ەلۋباەۆ, ع.ايداروۆ, س.سەيىتوۆ, س.نۇرجان سىندى تۇلعالار ولشەۋسىز ەڭبەك ەتتى. ءبىز ماقتىمق ۇلى مەن اباي شىعارماشىلىعىن سالىستىرۋدا دا وسى اتالعان زەرتتەۋشى, ادەبيەتشى, اقىنداردىڭ ەڭبەگىن باسشىلىققا الامىز.
ماقتىمق ۇلى مەن اباي شىعارماشىلىعىنىڭ ۇندەستىگىنىڭ ءمانى تەرەڭدە. شىعىس شايىرلارىنىڭ ولەڭىندەگى ۇلگىلەر دە قوس تۇلعا تۋىندىلارىنىڭ ىشكى مازمۇندىق ۇقساستىعىن ۇستەمەلەتىپ تۇر. قوس پوەزيا الىپتارىنىڭ شىعارماشىلىعىنداعى دوستىق پەن ماحاببات, عىلىم مەن ءبىلىم, تالاپ پەن ەڭبەك جانە جۇرەك ماسەلەسىنە قاتىستى ايتىلعان ويلارىن ءبىز دە ءوز ماقالامىزدا قاراستىرۋدى ءجون كوردىك.
ماقتىمق ۇلى:
«دوس كەلەتىن بولسا دوستىڭ جانىنا,
تەبىرەنەدى توپىراعى, تاسى دا.
جۇرت جينالىپ ءبىر داستارقان باسىنا,
باعى جانىپ, تاسار جۇرتى تۇركىمەننىڭ», دەپ تەبىرەنەدى. بۇل جەردەگى نەگىزگى وي – حالىقتى بىرلىك پەن تاتۋلىققا شاقىرىپ تۇر. جۇرت تۇتاستاي جينالىپ, ەلدىڭ بىرلىگى مەن دوستىعى ءۇشىن قىزمەت اتقاراتىن بولسا, بارلىق جاقسىلىق اتاۋلىعا جەتۋگە بولاتىندىعىن تۇيەدى. سوندا عانا ەلدىڭ باعى جانىپ, تاسى ورگە دومالايتىندىعىنا دا كەپىلدىك بەرەدى. وسى مازمۇنداس ولەڭ جولدارى ابايدا دا كەزدەسەدى. «سەگىزاياق» ولەڭىندەگى ء«بىرىڭدى, قازاق, ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس» دەگەن قاناتتى سوزگە اينالعان تۇجىرىمىنىڭ ءوزى جوعارىدا ءبىز ايتقان پوەزيا پىراعىنىڭ ولەڭىمەن ۇندەسەدى.
زامانىندا ءالدى بولىپ, ادىلەتسىزدىك تانىتقان مانساپقور زالىمداردى ماقتىمق ۇلى: «زالىمداردىڭ جۇرتقا سىرتى قابارىپ, قامشىسىنان قانى تاما باستادى», دەپ شەنەيدى. ارلى اقىننىڭ كىرشىكسىز الەمى ادىلەتسىزدىككە توزە الماسى انىق. سوندىقتان دا پوەزيا تىلىمەن ءوزى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان كەزەڭدەگى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى ادۋىندى سوزىمەن سىنادى. اباي ءوز زامانىنداعى ەلدىكتەن ماقرۇم تاياز ويلى بولىستاردىڭ يمانسىز ارەكەتىن ولەڭ ارقىلى جىپكە تىزەدى. ولاردىڭ حالىققا جاساپ وتىرعان تۇرپايى ارەكەتتەرىن تىلگە تيەك ەتتى. ء«ماز بولادى بولىسىڭ» اتتى ولەڭدە:
«كۇندە جاقسى بولا ما,
ءبىر قىلىعى جاققانعا؟
وقالى تون تولا ما,
ار-ۇياتىن ساتقانعا؟!
قۋانارلىق قىز ەمەس,
جىلتىراۋىق تاققانعا.
وزگەلەردى, ءبىز ەمەس,
تۇسىرمەكشى قاقپانعا», دەپ كۇيىنەتىنى دە سودان بولاتىن.
ءبىلىم مەن عىلىم تاقىرىبى دا ايتۋلى اقىندار پوەزياسىنىڭ وزەگىنەن تىس قالمادى. ولار مىناۋ تولاسسىز وتكىنشى ءومىردىڭ ءمانى مەن مازمۇنىن تانۋ ءۇشىن دە, ادام بولىپ قالىپتاسۋ جولىندا دا عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ, كاسىپ پەن ەڭبەكتىڭ ماڭىزدى ورىنعا يە ەكەندىگىن جۇرەكپەن سەزىندى.
ماقتىمق ۇلى: «ەڭبەگىڭە ادال بول, عىلىم تابار شاق كەرەك», «ەڭبەك ەتسەڭ, ارتا بەرمەك مارتەبەڭ, ايماعىڭدا اساتىن جان جوق سەنەن», دەپ ەڭبەك پەن عىلىمنىڭ ادام بالاسى ءۇشىن قانشالىقتى قادىرلى ەكەنىن ايتادى. ادام بالاسى ءوزىنىڭ ادال ەڭبەگى مەن وقىعان, جيعان بىلىمىنە سەنگەندە عانا جەتىستىككە جەتە الاتىنى ايان. مىنە, ماقتىمق ۇلى عىلىم تابۋ كەزەك كۇتتىرە بەرمەيتىن ماسەلە ەكەنىن بايىپتايدى. ادامنىڭ بويىنا قۇندىلىق پەن ىزگىلىك اتاۋلىنىڭ بارلىعى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ ارقاسىندا عانا قۇيىلاتىنىن زەردەلى ۇرپاق ساناسىنا سىڭىرەدى.
قازاقتىڭ باس اقىنى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ باستى تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى دە عىلىم تابۋ جولى مەن سول ءىلىم-بىلىمگە قازاق بالاسىن جەتكىزۋ, جۇرەگىنە ىزگىلىك پەن عىلىمنىڭ نۇرىن ۇيالاتۋ بولدى. اباي تۋىندىلارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى وسى تاقىرىپتى كەڭىنەن قامتيدى. ءار قازاقتىڭ بالاسى جاتقا بىلەتىن «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» ولەڭىنە زەر سالىپ كورەلىك. ولەڭ جولىنىڭ باسى «عىلىم» سوزىنەن باستاۋ الادى: «عىلىمعا جەتپەي, جۇرەگىڭمەن تۇسىنبەي ماقتانعا سالىنبا» دەپ تالاپ قىلادى. ءيا, قوعامداعى ورنىڭدى بىلمەي, سەزىنبەي باپتانۋعا دا بولمايدى. بولدىم, تولدىم دەۋگە ورىن جوق. عىلىمدى ءتۇسىنىپ, زەردەلەۋ ءۇشىن اق ادال ەڭبەك كەرەك. ەڭبەك ەتپەي جەتىستىك جوق. ول ءۇشىن اباي ايتقان ەرىنشەكتىكتەن قاشىق بولىپ, تالاپ پەن ەڭبەككە قاراي قادام باستاۋعا ءتيىسسىڭ. عىلىمعا ەڭبەك جالعانعاندا عانا ءوز دەگەنىڭە جەتەسىڭ. اباي: «ەڭبەك ەتسەڭ ەرىنبەي, تويادى قارنىڭ تىلەنبەي», دەپ ءتۇيىندى سوزبەن ەڭبەكتىڭ قانداي قاسيەتتى قۇندىلىق ەكەنىن جەتكىزەدى. ماقتىمق ۇلى دا «اڭلاماس» ولەڭىندە ادامزات ءۇشىن قاشاندا ماڭىزدى بولىپ قالا بەرەتىن وزەكتى ماسەلەلەردى تۇيدەك سوزبەن ورنەكتەيدى. ع.ورمانوۆ اۋدارماسىنداعى «اڭلاماس» ولەڭىنىڭ سوڭعى شۋماعى:
«ماقتىمق ۇلى بەك الدىندا ءسوز باستار,
اقىل, قايرات قارۋى بار ەل باستار.
ەردەن تۋعان ەلىن كورسە, جول باستار,
ەزدىڭ ۇلى تەڭى-تۇسىن اڭلاماس», دەپ تۇيىندەلەدى. بەك الدىندا ءسوز باستاپ, اقىل مەن قايراتتى قارۋ ەتكەن ماقتىمق ۇلى دا وسى قاسيەتتەردىڭ بارشا ادام بالاسىنىڭ بويىنان كورىنگەنىن قالايدى. اقىن ەزدىڭ ەمەس, ەردىڭ ءىسىن اتقاراتىن ادامدى ناعىز قاھارمانعا تەليدى. اقىل مەن قايرات بىرلەسكەندە عانا وڭ شەشىمدەر شىعاتىنىن پوەزياسىنىڭ كوركەمدىك ءتىنى ەتىپ ۇستانادى.
اباي ادام قاسيەتتەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ بيىگى اقىل, قايرات, جۇرەك دەپ باعالايدى. وسى ءۇش تاعان بىرىككەندە تولىق ادامنىڭ بولمىسى اشىلادى. ماقتىمق ۇلىنىڭ دا نەگىزگى ايتار ويى وسى ۇعىمدارمەن بايلانىسادى. اباي قۇنانباي ۇلى ولەڭىندە: «...وسىنى وقىپ, ويلاي بەر, بولساڭ زەرەك, ەڭبەكتى سات, ار ساتىپ نەگە كەرەك. ءۇش اق نارسە ادامنىڭ قاسيەتى, ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك», دەپ ورىلەتىنى ءمالىم.
ادام بالاسىنىڭ اباي ايتقانداي جۇرەكتەن اياۋلى جەرى جوق. جۇرەگىنە سەنگەن ادام عانا اقيقاتتى تابادى. ء«تىل – جۇرەكتىڭ ايتقانىنا كونسە, جالعان شىقپايدى». بۇل دا ابايدىڭ ءسوزى. ماقتىمق ۇلى ءوزىنىڭ كەستەلى دە ناقىشتى ءبىر ولەڭىندە فيلوسوفيالىق ورامدارعا تولى تىركەستەردى ولەڭىنە ارقاۋ ەتە وتىرىپ, تەرەڭ وي يىرىمىنە بويلايدى. د.قاناتباەۆتىڭ ءتارجىماسىندا ول ولەڭ جولدارى بىلاي دەپ اۋدارىلعان:
«ماحابباتتىڭ جولىن سايلاپ,
كەلگەن بار ما, ۋا, جاراندار؟
وڭى مەنەن سولىن ويلاپ,
كەلگەن بار ما, ۋا, جاراندار؟
ءىشىم – نالا, سىرتىم – جارا,
ساۋ قالعانى قۇلقىن عانا.
مەن سەكىلدى جۇرتىندا ادا,
جۇرگەن بار ما, ۋا, جاراندار؟».
ءيا, ماقتىمق ۇلىندا ءومىردى ماحابباتپەن ءتۇسىنۋ بار. شابىت شالقارىنداعى شايىر وسى تۇسىنىكتى جارانعا جاريا ەتە جەتكىزەدى. ءار ادامنىڭ ءوزىنىڭ مۇڭى, قايعىسى, شەرى بار ەكەنىن ولەڭمەن تۇسىندىرەدى. ال اقىن اباي: ء«ىشىم ولگەن, سىرتىم ساۋ, كورىنگەنگە دەيمىن-اۋ. بۇگىنگى دوس – ەرتەڭ جاۋ, مەن نە قىلدىم, ياپىرماۋ؟» دەپ جىرلايدى.
پوەزيا پىراعى مەن ولەڭ پاتشاسىنا اينالعان ءسوز سۇلەيلەرى ولەڭدەرىندەگى ادەبي ەستەتيكالىق ۇندەستىك ءدال وسىنداي سارىنمەن جالعاسا بەرەدى. حاكىم اباي: «مالعا دوستىڭ ويى جوق مالدان باسقا», دەپ تەبىرەنسە, ماقتىمق ۇلى: «دۇنيەقورلىق مال دەگەن – جيعان دەرتى» دەيدى. ولاردىڭ پوەزيالارىنداعى ۇقساستىق پەن ىشكى مازمۇندىق عىلىمنىڭ ىزگى جولىمەن, ۇرپاقتار ساباقتاستىعى ارقىلى جالعاسىن تابا بەرمەك.
ءيا, ماقتىمق ۇلى مەن اباي جىرلارى ء– وز ءداۋىرىنىڭ ايناسى مەن شىندىعى. ءداۋىر بولمىسىن, زامان اعىمىن, ۋاقىت تىنىسىن ەش قوسپاسىز جىرلاپ, ۇرپاق جادىندا قالدىردى. تۇرىكمەن شايىرى مەن قازاق پوەزياسىنىڭ پاتشاسى اباي شىعىس ولەڭ جازۋ ۇلگىسىنەن, قاينارىنان ءنار الىپ, عاجايىپ تۋىندىلاردى حالىققا ۇسىنادى. دەگەنمەن ەكى الىپتىڭ ولەڭدەرىندەگى پالساپالىق ويلار مەن ىشكى مازمۇن ورامدارى ۇندەستىك تاپقانىمەن, پوەتيكالىق قۋاتى جاعىنان ەرەكشەلىكتەر بار. بىراق ەلدىك پەن شىندىققا جەتۋ جولىنداعى ۇيلەسىمدىلىك بارىنەن جوعارى. اقيقاتتى قارۋ تۇتىپ, ولەڭدى جان سەرىكتەرىنە بالاۋ جاعى دا ۇندەس. اباي – قازاق حالقىنىڭ پوەزياسىن قايتا تۇلەتكەن زاڭعار تۇلعا بولسا, ماقتىمق ۇلى – تۇرىكمەن پوەزياسىنا جاڭا ءبىر لەپ, تىنىس اكەلگەن بىرەگەي تۇلعا. ەكى الىپ تا ەكى تۋىسقان حالىق ءۇشىن وزدەرىنىڭ ادەبي كلاسسيكالىق مەكتەپتەرىن قالىپتاستىردى. پوەزيا پىراعى مەن ولەڭ پاتشاسىنىڭ اسىل ءسوزىن زەردەمىزگە جەتكىزىپ ءتۇسىنۋ, مۇرالارىن جاتتاپ, جۇرەككە توقۋ – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ مىندەتى.
قۋانىشبەك كەنجالين,
ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى