ەسكەرۋسىز قالعان ەرلەر

1941 جىلدىڭ ماۋسىمىندا باستالىپ, ۇزدىكسىز 4 جىلعا, ياعني 1418 كۇنگە سوزىلعان سۇراپىل سوعىسقا كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى رەسپۋبليكالاردىڭ ازاماتتارىمەن قاتار جەرلەستەرىمىز دە كوپ قاتىستى. كەيىنگى دەرەكتەر بويىن­شا قازاقستاننان مايدانعا اتتانعان 1 366 164 جاۋىنگەردىڭ 602 928-ءى سوعىستان قايتىپ ورالمادى.

بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ 27 ميل­ليونعا جۋىق ادامىن جالماعان قاندى قىرعىندا ەلىمىزدەن اتتانعان 500-گە تار­تا جاۋىنگەر 1934 جىلى بەكىتىلگەن ەڭ جوعارى ناگرادا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعان بولاتىن, ونىڭ 100-دەن استامى – قازاق. سوعىس اياقتالعاننان كەيىنگى جىلدارى بۇل اتاقتى 1946 جى­­لى قۇدايبەرگەن سۇراعانوۆ, 1965 جىلى گەنەرال سابىر راحىموۆ, ال 1990 جىلى باۋىرجان مومىش ۇلى (قايتىس بولعاننان كەيىن) الدى. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن تالعات بيگەلدينوۆ, لەونيد بەدا, يۆان پاۆلوۆ, سەرگەي لۋ­گان­سكي ەكى مارتە يەلەندى. شىعىستان شىققان قوس جۇلدىز – پۋلەمەتشى مان­شۇك مامەتوۆا مەن مەرگەن ءاليا مولداعۇلوۆا دا وسى جوعارى اتاققا لايىقتى دەپ تانىلدى.

كەيىنگى كەزەڭدە, ەلىمىز ەگەمەندىك العالى بەرگى جىلدارى بىرقاتار ماسە­لە­­گە تىڭ تۇرعىدا, تاۋەلسىز ەل تالاپ­تارى­نا ساي قاراۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. ايتالىق, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلىپ, بىراق وسى لايىقتى ماراپاتقا يە بولماعان ەرلەردىڭ ەسىم­دەرىن ىزدەستىرۋ مەن حالىق جادىندا جاڭعىرتۋ, ءسويتىپ تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا قۇرىلعان «ۇمىتىلعان باتىرلار» جوباسىنىڭ اياسىندا جۇرگىزىلگەن جۇ­مىستار ناتيجە­سىندە وسىنداي 133 مايدان­گەردىڭ ەسىمى انىقتالدى. ولار تۋرالى دەرەكتەر ناقتىلى تاريحي, ارحيۆتىك قۇجاتتار ارقىلى دالەلدەندى.

اتالعان 133 مايدانگەردىڭ سەگىزى اتالعان اتاققا ءتىپتى ەكى رەتتەن ۇسىنىل­عان. ولاردىڭ ەكەۋى كاپيتاندار ساعادات نۇرماعانبەتوۆ پەن سەيىتحان تەمىرباەۆ بولسا, ارقايسىسى ءبىر-ءبىر رەت باتىر اتا­عىن الدى, ال قال­عاندارىنا ەكى رەتىندە دە بەرىل­مەگەن. ولار – قاتارداعى جاۋىنگەر قۇ­دايبەرگەن جانسەرىكوۆ جانە اعا سەر­جانت مىنايقۇل ساعىندىقوۆ, ات­قىش­تار روتاسىنىڭ كومانديرى, لەي­­تە­نانت قابىش كوكتاەۆ, 248 ءفا­­شيس­تىڭ كوزىن جويعان مەرگەن, اعا سەر­جانت زەي­تىن بايجانوۆ, سونىمەن قاتار مايور ۆ.ا.گۋ­توۆ پەن لەيتەنانت ۆ.ي.گۋتوۆسكي.

شىعىس قازاقستان وبلىسى زىريان قالاسىنىڭ تۇرعىنى, مايور الەكساندر نەسميانوۆ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ءۇش رەت ۇسىنىلعان. ءۇش رەتىندە دە بەرىلمەگەن.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزي­دەنتى ق.توقاەۆتىڭ 2022 جىلعى 6 ما­مىر­داعى جارلىعىمەن «1941–1945 جىل­دارداعى ۇلى وتان سوعىسىندا كورسەتكەن ەرلىگى مەن قاھارماندىعى ءۇشىن ءۇش باتىرعا – الەكساندر الەكساندروۆيچ نەسميانوۆكە, تولەۋعالي ناسىرحان ۇلى ابدىبەكوۆكە جانە ىبىرايىم سۇلەيمە­نوۆكە (قايتىس بولعاننان كەيىن) ەرەكشە اتاق «التىن جۇلدىز» جانە «وتان» وردەندەرىن تاپسىرۋ ارقىلى ەڭ جوعارى دارەجە «حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىل­گەنى بەلگىلى. ال 2023 جىلى وسى مارتەبەلى اتاققا ءجۇز جاساعان اقساقالدار ابدىعالي قايمولدين مەن يۆان گاپيچ تە يە بولدى.

مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, وت­كەندى سارالاپ, وعان شىنايى باعا بەرۋدىڭ ماڭىزى زور. سول ءۇشىن دە مۇراعات ماتەريالدارىن مۇقيات زەرتتەي بەرۋ قاجەت. وسى ورايدا «قازاقستاننىڭ قاھار­­مان مايدانگەرلەرى» جوباسى دا ۇلان-اسىر ءىس اتقارىپ جاتىر. ەندى وسى, ناق­تىلى دەرەك كوزدەرىنەن الىن­عان مالى­مەتتەر نەگىزىندە دەر كەزىندە باعالان­باعان باتىرلارىمىزدىڭ بىرقاتارىنىڭ ەرلىك ىستەرىنە قىسقا-نۇسقا توقتالا كەتسەك.

قۇدايبەرگەن جانسەرىكوۆ – 1914 جىلى تالعار اۋدانىنىڭ پانفيلوۆ اۋلىن­دا تۋعان. ارميا قاتارىنا الماتى قالاسىنان شاقىرىلعان ق.جان­سەرىكوۆ سۋۆوروۆ ديۆيزياسىنىڭ 86-جەكە گۆار­ديالىق ساپەرلىك باتالونىندا جاۋىن­گەرلىك مىندەتىن اتقاردى. 1941 جىلدىڭ 20 شىلدەسىندە تولتىرىلعان ماراپاتتاۋ پاراعىندا: «ديۆيزيا ۆيسلا وزەنىنەن وتكەن كەزدە ساپەر ق.جانسەرىكوۆ ەكى دۇركىن سنارياد جارىقشاعى ءتيىپ زاقىم­دانعان قايىقتى قايتا جوندەپ, وزەننىڭ ارعى بەتىنە 13 رەت ءجۇزىپ ءوتىپ, پاروم ارقىلى قارۋ-جاراقپەن تيەلگەن 6 جۇك كولىگىن, 76 ميلليمەترلىك 8 زەڭ­­بىرەكتى, 250 جاياۋ جاۋىنگەردى وتكىزدى» دەپ جازىلعان. وسى ەرلىگى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان. بىراق قىزىل تۋ وردەنىمەن عانا ماراپاتتالعان. مار­تە­بەلى اتاققا ول 1945 جىلدىڭ 22 اقپا­نىندا ەكىن­شى رەت ۇسىنىلعان. بۇل جولى دا باتىر اتاعىنىڭ ورنىنا ەكىنشى رەت قى­زىل تۋ وردەنى بەرىلگەن. باتىر 1947 جىلى مايدان­­نان امان-ەسەن ەلگە ورالادى. 1993 جىلى قايتىس بولىپ, سۇيەگى پانفيلوۆ اۋلىنان الماتىعا شىعا بەرىستەگى زيراتقا قويىلعان.

مىنايقۇل ساعىندىقوۆ – اعا سەرجانت. 1942 جىلى الماتى وبلىسىنىڭ الاكول اۋدانىنان مايدانعا شاقىرىل­عان م.ساعىندىقوۆ قىزىل تۋ وردەندى ب.حمەلنيتسكي اتىنداعى 136-اتقىشتار ديۆيزيا­سى 42-ساپەرلىك بولىمشەسىنىڭ كومان­ديرى بولىپ سوعىسقا ارالاسادى. ول 1944 جىلدىڭ 1 تامىزىندا تولاسسىز جاۋعان وققا قاراماستان, قايىقپەن جاۋ لاگەرى ورنالاسقان جاعاعا ءبىرىنشى بولىپ ءجۇزىپ وتەدى. 2–7 تامىز كۇندەرى ارالىعىندا ول وتكەلدەگى پارومعا قارۋ-جاراق جانە ارتيللەريا زەڭبىرەكتەرىن تيەپ الىپ, جاۋعان وقتىڭ استىندا وزەن­نەن 42 دۇركىن وتەدى. وسى ەرلىگى ءۇشىن 1944 جىلى 8 تامىزدا كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلادى. بى­راق قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالادى. م.ساعىندىقوۆ 1945 جىلدىڭ 31 ناۋرىزىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا تاعى دا ۇسىنىلادى. مارا­پاتتاۋ پاراعىندا: «1945 جىلى 27 ناۋرىزدا مەرتۆايا ۆيسلا وزەنىنەن ءوتۋ كەزىندە بولىمشە كومانديرى م.ساعىن­دىقوۆ ەرەكشە باتىلدىق پەن اسكەري زەرەكتىگىن كورسەتتى. ول ءبىر ساعات ىشىندە وزەن­نەن 7 دۇركىن ءارى-بەرى ءوتىپ, 40-قا جۋىق جاۋىنگەردى قارسى جاعالاۋعا جەتكىز­دى. بۇل جاۋىنگەرلەر جاۋ پلاتسدارمىن باسىپ الىپ, پولكتىڭ وزەن ارقىلى وتۋىنە مۇمكىندىك جاسادى» دەپ جازىلعان. بىراق بۇل جولى دا تەك قىزىل تۋ وردەنى بۇيىرىپتى.

قابىش كوكتاەۆ – گۆارديا لەيتەنانتى. ارميا قاتارىنا پاۆلودار وبلى­سىنىڭ ەرتىس اۋدانىنان اسكەرگە شاقىرى­لىپ, سۋۆوروۆ ديۆيزيا­سى 1033-اتقىشتار پولكى 5-اتقىش­تار روتاسىنىڭ كومانديرى مىندەتىن اتقاردى. ول 1944 جىلى 9 تامىزدا ۆيسلا وزەنىنەن ءوتۋ كەزىندە روتاسىن باستاپ, جاعاعا ءبىرىنشى بولىپ جە­تىپ, قالعان جاۋىنگەرلەردىڭ باتىس جا­عالاۋداعى پلاتسدارمعا ءساتتى ورنا­لا­سۋىن قامتاماسىز ەتەدى. وسى ەرلىگى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتا­عىنا ۇسىنىلادى. بىراق لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالادى. لەيتەنانت ق.كوكتاەۆتىڭ ماراپاتتاۋ پاراعىندا: «جولداس كوكتاەۆ باسقارعان روتا 1945 جىلدىڭ 27 قاڭتارىنان 28 قاڭتارىنا قاراعان تۇندە جاۋدىڭ ەكى اتۋ نۇكتەسىن جانە روتاعا جۋىق جاۋىنگەرىن جارتىلاي جويدى. 28 قاڭتاردا ونىڭ روتاسى پلاتسدارمدى جاۋدىڭ ىشكى جاعىنا قاراي 4 شاقىرىمعا, مايدان بويىمەن 2 شاقىرىمعا كەڭەيتتى. باسىپ الىن­عان تروفەيلەر: 3 جەڭىل اۆتوكولىك, 5 جۇك كولىگى جانە 10 نەمىس جاۋىنگەرى», دەپ جازىلعان. وسى ەرلىگى ءۇشىن ەكىنشى رەت كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىل­عان. بىراق بۇل جولى دا قىزىل تۋ وردەنىن عانا العان. ق.كوكتاەۆ 1945 جىلدىڭ 20 ساۋىرىندە پولشانى ازات ەتۋ كەزىندە قازا تاپتى.

زەيتىن بايجانوۆ – گۆارديا اعا سەر­جان­تى. باياناۋىلدىق مەرگەن ز.باي­جا­نوۆ مايدان جولىن 1941 جىلى 61-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسى, 187-گۆارديالىق اتقىشتار پولكى مەرگەندەر بولىمشەسىنىڭ كومانديرى بولىپ باستادى. العاشىندا 120 مم مينومەت باتارەياسىندا قارا­پايىم جۇرگىزۋشى بولدى. كەشىكپەي مەرگەن مىلتىعىن قولعا الادى. ءتىپتى تالىم­گەر-مەرگەن دارەجەسىنە كوتەرىلەدى. 1942 جىلدىڭ 25 قاراشاسىنان باس­تاپ, ءۇش ايدىڭ ىشىندە ول 50 مەرگەندى دايار­لاپ شىعارادى. 1943 جىلدىڭ 25 ماۋ­سىمىندا ز.بايجانوۆ كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلدى. بىراق قىزىل جۇلدىز وردەنىمەن ماراپاتتالدى. تالىمگەر-مەرگەن ز.بايجانوۆ 1943 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان باستاپ از عانا ۋاقىت ىشىندە 72 مەرگەندى دايارلادى. ونىڭ جەكە قۇجاتىندا: «جاۋىنگەر بايجانوۆ دايىن­داعان مەرگەندەر توبى 632 نەمىس جاۋىنگەرى مەن وفيتسەرىن جويسا, جەكە ءوزى جاۋدىڭ 248 جاۋىنگەرى مەن وفيتسەرىن جويدى» دەگەن جولدار بار. وسى ەرلىگى ءۇشىن ەكىنشى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلادى. بىراق لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالعان.

باتىر باۋكەڭنىڭ: «شىندىق قاشاندا كە­لەدى, بىراق ءسال كەشىگىپ كەلەدى», دەگەن ءسوزى بار. وسى ورايدا جوعا­رىدا اتى اتالعان, با­تىر اتا­عىنا ەكى رەت ۇسى­نى­­لىپ, الا الماعان ەر­جۇرەك اتا­­­لارى­­مىزعا دا جەڭىس مە­رەكەسى قار­ساڭىن­­دا «حا­لىق قاھار­مانى» اتا­عىن بەرسە, ارتىق بولماس ەدى.

ءبىز كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ەكى رەت ۇسىنىلعان مايدان­­گەر­لەردى عانا ءسوز ەتتىك. ءبىر رەت ۇسىنىل­عانداردىڭ قاراسى ءتىپتى مول. ايتا­لىق, مەرگەن, گۆارديا سەرجانتى ابدى­حالىق قابدۋلوۆ 1942–1944 جىلدارى 215 ءفاشيستىڭ كوزىن جويعان. سونىمەن قاتار جاۋدىڭ 400-گە جۋىق سولداتى مەن وفيتسەرىن اجال قۇش­تىرعان مەرگەندەر توبىن دايارلاعان. 1944 جىلى 21 شىلدەدە ەرلىكپەن قازا تاپقان.

89-اتقىشتار ديۆيزياسى 526-اتقىش­تار پولكىنىڭ بولىمشە كومانديرى, اعا سەرجانت قۇرمانعالي جاقسىمباەۆ مايدانعا 1944 جىلى قاراعاندى اسكە­ري كوميسسارياتىنان شاقىرىلعان. سەۆاس­توپول ماڭىندا بولعان شايقاستا ءوزىن ناعىز باتىر رەتىندە كورسەتكەن. اۆتوماتشىلار بولىمشەسىمەن جاۋدىڭ ترانشەياسىنا باسىپ كىرىپ, جاۋدىڭ 22 جاۋىنگەرى مەن وفيتسەرىنىڭ كوزىن جويعان.

اتى اڭىزعا اينالعان ۇشقىش, گۆارديا كاپيتانى بايتۇرسىن ەسىرگەپوۆ 1941 جىلدىڭ شىلدەسىنەن 1945 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن سوعىسقا قاتىسا وتىرىپ, 174 ءساتتى جاۋىنگەرلىك ۇشۋ جاساعان.

تانكىشىلەر دە ەرەكشە كوزگە تۇس­كەن. گۆارديا اعا لەيتەنانتى جۇ­ماش راحمە­توۆتىڭ جاۋىنگەرلىك ەسەبىن­دە جويىلعان 4 نەمىس تانكى, ءتۇرلى كا­ليبر­دەگى 15 قا­رۋ, 36 دزوت, 6 مينومەت, 19 پۋلە­مەت, 300 نەمىس سولداتى مەن وفي­­تسەرى بار. 1942 جىلى 24 جەلتوقساندا ۆەرەيستا كەنتى ءۇشىن بولعان شايقاستا گۆارديا اعا لەيتەنانتى ج.راحمەتوۆ مانەۆر جاساپ, كۇتپەگەن جەردەن شابۋىل ۇيىمداستىرىپ, جاۋدىڭ 2 تانكىسىن, 7 پۋلەمەتتىك بەكىنىستى جانە 60-قا جۋىق ءفاشيستى اتىپ تۇسىرەدى. وسى شايقاستا اۋىر جارالانىپ, قازا بولادى.

كۋتۋزوۆ بريگاداسىنىڭ 9-مەحاني­كالاندىرىلعان قىزىل تۋ وردەندى ۆار­­شاۆا پولكىنىڭ تانك كومانديرى, كىشى سەرجانت, اتىراۋلىق ازامات سادا دۇي­سەن­بەكوۆ – ءبىرىنشى بولىپ بەرليندەگى بيسمارك-شتراسسەگە باسىپ كىرگەن جاۋىن­­گەرلەردىڭ ءبىرى. ونىڭ ماراپاتتاۋ پاراعىندا: «1945 جىلى 17 ساۋىردە بۋتس­­لوۆ اۋدانىندا وتكەن تۇنگى شابۋىل كەزىندە دۇيسەنبەكوۆتىڭ تانكىسى ءبىرىنشى بولىپ جاۋدىڭ قورعانىسىن بۇزىپ ءوتىپ, 1 زەنيتتىك باتارەيانى, 2 تانكىگە قارسى قارۋدى, 35 اۆتوكولىك پەن 30 نەمىس سولداتى مەن وفيتسەرىن جويدى» دەپ جازىلعان. سودان كەيىن, 1945 جىلى 1 مامىر كۇنى 3 نەمىس تانكىسىن جويىپ, بارريكادانى ەڭسە­رىپ, سونىمەن قاتار 50 ءفاشيستى جەر جاس­تاندىرعان. بەرليننىڭ ورتالىعىندا وتكەن شايقاستا 115 نەمىستى تۇتقىنعا تۇسىرگەن.

اتى اتالعان ازاماتتاردىڭ بارلىعى باتىر اتاعىنا ۇسىنىلىپ, بىراق الا ال­ماعان, ءتۇرلى وردەنمەن عانا ماراپات­تالعان. بۇل ءتىزىمدى جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. اي­تا كەتۋ كەرەك, بۇل – باعالانبا­عان باتىر­­لاردىڭ ءبىر بولىگى, ماراپاتتاۋ پاراق­شا­سى تىزىمىنەن تابىلعان مايدانگەرلەر عانا.

وكىنىشكە قاراي, وسى قاھارماندار­دىڭ ەسىمى, ەرلىك ىستەرى نەگىزىنەن جاقىن تۋىستارىنان باسقا ادامدارعا جاقسى تانىس ەمەس. باسقا, باتىر اتاعىنا يە بولعان وتانداستارىمىز سياقتى, مەكتەپتەر, كوشەلەر مەن اۋىلدارعا ەسىمدەرى بەرىلمەگەن. وتقا ورانعان ءومىر جولدارى تۋرالى جەتكىلىكتى دارەجەدە ايتىلما­عان, جازىلماعان, دارىپتەلمەگەن. بۇگىنگى بەيبىت كۇن ءۇشىن جانىن قيعان سول ارىستا­رىمىزدىڭ ەسىمدەرىن قايتا جاڭ­عىر­­تىپ, ەرلىكتەرىن ۇلىقتاۋ – بار­­شا­­مىزدىڭ ابىرويلى بورىشىمىز. ولار­دىڭ بارلىعى – ەل جادىندا ماڭگى ساق­تالۋعا لايىق ناعىز قاھارماندار.

جەڭىس مەرەكەسى قارساڭىندا ءوز تارا­پى­مىزدان بىرنەشە ۇسىنىس بىلدىرسەك دەيمىز: اتالعان باتىرلاردىڭ ەسىمدەرىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ جونىندەگى كەشەندى ءىس-شا­رالار جوسپارى جاسالسا, ولار تۋرا­­لى دە­رەكتى كىتاپتار شىعارىلسا, فيلم­­دەر تۇ­سىرىلسە, ارىستاردىڭ تۋعان جەرلە­رىن­دە, اۋىلدارىندا مەموريالدىق ەسكەرت­كىش­­تەر, تاقتالار ورناتىلسا, تاعى­سىن تاعىلار.

جوعارىدا اتالعان ءىس-شارالاردىڭ بارلىعى ەلىمىزدىڭ بولاشاعى – وسكەلەڭ ۇرپاقتى پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋگە دە ەرەكشە سەپتىگىن تيگىزەدى. ەرلىك ەشقا­شان ۇمىتىلماق ەمەس, ۇران بولىپ جال­عاسا بەرەدى. ءسوزىمىزدى مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ جۇرەكجاردى لەبىزىمەن باستاپ ەدىك, تاعى ءبىر ءتۇيىندى سوزىمەن اياقتا­عى­مىز كەلەدى: «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىس­تاعى باتىرلاردىڭ ەرلىگى – بۇگىنگى جانە بو­لاشاق وتان قورعاۋشىلار ءۇشىن شىنايى ۇلگى-ونەگە».