قازاقتىڭ قايسار ۇلى

بۇل ارادا «شىمكەنت نەگە جۇرت­تان بۇرىن قوزعالىپ جاتىر؟ ونىڭ بۇل وڭىر­گە قانداي قاتىسى بار؟» دەگەن سۇراق تۋىن­داۋى مۇمكىن. وعان جاۋابىمىز دايى­ن. ونىڭ اكەسى مولداعازى اقتوبە وبلى­سىنداعى ويىلدا تۋعانمەن, سانالى عۇمى­رىنىڭ ءبىر كەزەڭىندە ءبىز­دىڭ وڭىردە قىزمەت ىستەگەن. تولەەۆتەر وتبا­سى­نىڭ ارعى تاري­حى دا ءبىزدىڭ وڭىرمەن باي­لانىستى. امان­گەل­دى تولەەۆتىڭ اكەسى عانا ەمەس, اتالارى دا شاردارادا تۇرعان, ءبارى دە قايتىس بول­عاننان كەيىن وسى قالاداعى مۇلكى اتا زيراتىندا جەرلەنگەن. امانگەلدى مول­دا­عازى ۇلى جۋرناليس­تەرگە بەرگەن ءبىر سۇح­باتىندا: «ەستىگەن بويدا, قازاقستانعا, شارداراعا تارتتىم, اكەمنىڭ باسىنا بارىپ, اۋىل مولدالارىن شاقىرتىپ, قۇران وقىتتىم. اكەمنىڭ مولاسىن تابۋعا ونىڭ بىرگە تۋعان باۋىر­لارى كومەكتەستى. كىشى ۇلىم اندرەي تاشكەنتتە اۆياتسيا ينس­تي­تۋتىندا وقىدى عوي. قولى قالت ەتكەن كەزدە شارداراداعى تۋىسقاندارعا كەلىپ, اكەمنىڭ باسىنا ءجيى باراتىن ەدى», دەيدى.

ءيا, ونىڭ وسى ولكەنى تۋعان جەرىندەي كورگەنىن, اتاجۇرتىنا ات ءىزىن سالعاندا كوپ ارالاعان, كوڭىلىن سەرگىتكەن دالاسى دا, جانىنا جالاۋ ىزدەگەندە تىنىشتىق تاباتىن رۋحاني ورتاسى دا وسى توپىراق بولعانىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. اجالدان شەت بولىپ, 80 جىلدىق مەرەيتويىن قانداس-باۋىرلارىمەن ەلىمىزدە اتاپ وتسە, ءسوز جوق, ول وسى ورتانى تاڭداعان بولار ەدى.

تولەەۆتى تانۋ ءبىزدىڭ بۇگىنگى جانە كەلەر ۇرپاعىمىزعا قاجەت. ويتكەنى ول  –  اتا­جۇرتىنان شالعايدا جۇرسە دە, اقىل-پاراساتىمەن, بولمىس-بىتىمىمەن ۇلتى­نىڭ مەرەيىن ءوسىرىپ, ەلىنىڭ ابىرويىن اسقاق­تاتقان اتپال ازامات. ولاي بولسا, نەگىزگى اڭگىمەمىزگە كىرىسپەس بۇرىن, ونىڭ ءومىر جولىن ءبىر شولىپ شىقساق, ارتىق بول­ماس.

امانگەلدى مولداعازى ۇلى تولەەۆ 1944 جىلى تۇرىكمەنستاندا ومىرگە كەلگەن. شىققان تەگى – اداي, بالىقشى رۋىنان, بالۋاننياز باتىردىڭ ۇرپاعى. اناسى مۋنيرا ناسىروۆا – تاتار-باشقۇرت قىزى.

امانگەلدى تولەەۆتىڭ اكەسى مولداعازى تاعدىردىڭ اۋىر تاۋقىمەتىمەن ونىڭ انا­سىنان ايىرىلىسىپ قالعاندا, انا­سى بەس جاسار امانگەلدىنى الىپ باش­قۇرت­ستان­داعى تۋىستارىن جاعالاپ, ءسىبىردىڭ كۋزباسس وڭىرىنە قونىس اۋدارادى. بىراق ۇلىنا «سەن قازاقتىڭ بالاسىسىڭ, اكەڭنىڭ اتى – مولداعازى» دەپ ۇنەمى ايتىپ وتى­رادى ەكەن. كۇيەۋىنەن بايلانىسىن ءۇزىپ العان مۋنيرا ي.ۆلاسوۆ دەگەن ازا­ماتقا تۇرمىسقا شىعىپ, جاڭا وتباسىن قۇرا­دى. يننوكەنتي ۆلاسوۆ امانگەلدىنى ءوز ۇلىنداي تاربيەلەيدى. تولەەۆ ەسەيۋ جىل­دارىن ەسكە العاندا, وگەي اكەسىن ءوز اكە­سىن­دەي كورگەنىن ساعىنىشپەن ەسكە الادى.

رەسەيدەگى تيحورەتسك تەمىرجول تەحنيكۋمىن, ءنوۆوسىبىر تەمىرجول ينستيتۋتىن تامامداعاننان كەيىن ەڭبەك جولىن 1964 جىلى كەمەروۆو وبلىسىندا تەمىرجولشى بو­لىپ باستاعان امانگەلدى 1967–1985 جىل­­دارى نوۆوكۋزنەتسكىدەگى مۇنايباشى, مەج­­دۋ­رەچەنسك ستانسالارىنىڭ باستىعى, كەمەروۆو, نوۆوكۋزنەتسك بولىمشەسى باس­تىعىنىڭ ورىنباسارى, بولىمشە باستىعى, 1985–1988 جىلدارى كەمەروۆو وبلىسى پارتيا كوميتەتىندە كولىك جانە بايلانىس ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, 1988–1990 جىلدارى كەمەروۆو ايماعى تەمىرجولدارىنىڭ باستىعى بولدى. 1990–1993 جىلدارى ركفسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, كەمەروۆو وبلىسى حالىق دەپۋتات­تارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى, 1994–1996 جىلدارى وبلىستاعى زاڭ شىعارۋشى جينا­­لىستىڭ توراعاسى, 1996–1997 جىلدارى رەسەيدىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوس­تاس­تى­عى ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناس ءمينيسترى قىزمەتتەرىن اتقاردى.

كەمەروۆو وبلىسىنىڭ تەمىرجول سالاسىندا, بىرقاتار بيلىك ورگاندارىندا جا­ۋاپتى قىزمەتتەر اتقارىپ, ەڭبەك كورىگىندە شىڭدالعان, تاجىريبە جيناقتاعان ول 1997 جىلى وسى ايماقتىڭ گۋبەرناتورى بولىپ تاعايىندالدى. ءسوزدىڭ شىنى سول, ول بۇل قىزمەتكە كەزدەيسوق توپ ەتە قالعان جوق. ءسوزى مەن ىسىندە الشاقتىق جوق, ۇنەمى قاراپايىم حالىقتىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتاپ جۇرەتىن, ەشكىمنەن قايمىعۋدى بىلمەيتىن, ومىرلىك ۇستانىمى وتە بەرىك, قىرقىندا قامال الۋعا ۇمتىلىپ تۇرعان وسى ءبىر جىگەرلى جىگىت جۇرت نازارىنا ەرتە ىلىككەن ەدى. ءوڭىردى مەكەندەگەن قالىڭ ەل امانگەلدى تولەەۆتى حالىق مۇددەسىن بارى­نەن جوعارى قوياتىن مەملەكەتشىل, ادال ازامات دەپ تانىدى, قۇرمەتتەدى, وعان قالت­قىسىز سەندى. سونىڭ ءبىر ايعاعى – 1991 جى­لى وتكەن رەسەي پرەزيدەنتى سايلاۋىندا كەمەروۆو تەمىرجولىنىڭ كەنشىلەرى مەن جۇمىسشىلارى ونىڭ وسى دوداعا ءتۇسۋىن قالاپ, پرەزيدەنتتىككە كانديدات ەتىپ ۇسىندى. سايلاۋ قورىتىندىسىندا 6,81 پايىز داۋىس جيناپ, التى كانديداتتىڭ اراسىندا, بوريس ەلتسين, نيكولاي رىجكوۆ جانە ۆلاديمير جيرينوۆسكيدەن كەيىنگى ءتورتىنشى ورىنعا تۇراقتادى. بۇل جات ەلدە جۇرگەن قازاق ازاماتى ءۇشىن ۇلكەن جەڭىس ەدى!

دەسەك تە, ول حالىقتىڭ ەسىندە كەمەروۆو وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى رەتىندە قالدى. جيىرما جىلدان استام ۋاقىت تىزگىندى نىق ۇستاپ وتىردى, ءوڭىر تۇرعىندارىنا, رەسەي مەملەكەتىنە جان-تانىمەن ادال قىزمەت ەتتى. سول جانسەبىل ەڭبەگىنىڭ جەمىسى شىعار, كەمەروۆو وبلىستىق حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسى 2014 جىلى جەلتوقسان ايىندا وعان «حالىق گۋبەرناتورى» اتا­عىن بەرسە, 2015 جىلعى قىر­كۇيەك ايىندا وتكەن سايلاۋ­دا داۋىس بەرۋگە قۇقىلى ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ 97 پا­يى­زى ونىڭ كاندي­دا­تۋرا­سىن­­ قولدادى. وسى ءبىر جايت امان­­گەلدى مول­داعا­زى­ ۇلى­نىڭ وب­لىس حالقىنىڭ ارا­­سىن­­د­ا­عى ابىروي-بەدە­لى­نىڭ وتە جو­عارى بولعانىن كور­­سە­تەدى.

امانگەلدى مولداعازى ۇلى ماسكەۋدىڭ «ۆەچە» (2021 جىل) باسپاسىنان 5 مىڭ دانا تارالىممەن جارىق كورگەن «بەلاسۋ» («پرەودولەنيە») دەپ اتالاتىن عۇمىر­نامالىق كىتا­بىندا, ءسوز رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, ونىڭ قالامىنان تۋعان باسقا دا ەڭبەكتەر از ەمەس («دولگوە ەحو پۋتچا» (1992), «ۆلاست ۆ رۋكاح چەلوۆەكا ي… چەلوۆەك ۆ رۋكاح ۆلاستي» (1993), «نا يزلوماح جيزني…» (1993), «تسەنا يلليۋزي» (1995), «وتەچەستۆو – بول مويا» (1995), «سۋديتە سامي» (1996), ءوزىنىڭ جاس­تىق شاعى, كورگەن قيىندىقتارى, سايا­سات­قا قالاي كەلگەنى تۋرالى اسەرلى اڭگى­مە­­لەيدى.

اتا-اناسى ول تۋعاندا كەرەمەت قۋا­نىپ, حالىق باتىرى امانگەلدى يما­نوۆ­تاي بولسىن دەپ, اتىن امانگەلدى قو­يىپتى. ال تولقۇجات الاردا وگەي اكەسى شاقىرىپ الىپ, اتى-ءجونىنىڭ تىم ۇزاق, تىلگە قيىن ەكەنىن ايتىپ, اتىن سول قالپىندا قال­دى­رىپ, اكەسىنىڭ اتىن يننوكەنتەۆيچكە اۋىس­تىرۋدى سۇرايدى. وعان اناسى دا قارسى بولماسا كەرەك. الايدا پاسپورت ۇستەلىنە كەلگەن ول اتى-ءجونىڭىزدى قالاي جازامىز دەپ سۇراعاندا, امانگەلدى مولداعازيەۆيچ دەپ جازىلۋىن­ قالايتىنىن جەتكىزەدى. ۇيگە كەلىپ تولقۇجاتىن كورسەتكەندە ءبارى تاڭعالادى. «مەن سول ساتتە نەگە سولاي ىستەگەنىمدى بىلمەيمىن. الايدا تالاي جىلدى ارتقا تاستاعان كەزدە ادام تەگىن, اتى-ءجونىن, ۇلتىن اۋىستىرماۋ كەرەك ەكەن دەگەن وي ءتۇيدىم. ايتپەگەندە سەن ءوز-ءوزىڭدى ساتىپ كەتتىڭ دەگەن ءسوز», دەپ جازادى.

قانشا دەگەنمەن كەيىن ول اتىن وزگەر­تۋگە ءماجبۇر بولادى. «بۇل ەسىمىممەن نە كورمەدىم! ءتىپتى ءبىرىنشى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا (1991) ادامدار مەنىڭ اتى-ءجونىمدى وقي الماي ادەيى ءۇش-ءتورت مينۋتقا سوزىپ, سودان سوڭ, ءوزى قازاق, كوزى قىسىق, «سەن كىمسىڭ, قايدا باراسىڭ؟» دەپ ايعايلاعان كەزدەر بولدى...ءوزىم دە سول اتى-ءجونىمدى ايتۋعا شورقاق بولدىم. ونى اناما ايتتىم. ماعان جۇمىسقا تۇرىپ, ادامدارمەن سويلەسۋ كەرەك. انام ماعان قىسقا ات تاڭداۋعا كومەكتەستى. ءسويتىپ, امان گۋميروۆيچ اتاندىم».

عاسىرلار توعىسىندا رەسەيدىڭ, جالپى بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان مەملەكەتتەردىڭ قانداي كۇي كەش­كەنىن بىلەمىز. ونداعان جىل بويى قوردالانعان الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, دەموگرافيالىق, تاپتىق, ساياسي, ۇلتتىق, مەملە­كەتارالىق قايشىلىقتاردىڭ ابدەن شيەلەنىسكەن تۇسى ەدى بۇل. ەلدەگى باسقارۋ مودەلى وزگەرىسكە ۇشىراپ, ونىڭ ەڭ وزىق تاجىريبەلەرى كەرەكسىز بولىپ قالدى. ەكونوميكاداعى الەۋ­مەتتىك ءتارتىپ ەرەجەلەرىنىڭ ءىس جۇزىن­دەگى بارلىق اسپەكتىسى مەن ونىڭ ينفرا­قۇرىلىمدارى بۇزىلدى. ەكونو­مي­كانىڭ تار تۇجىرىمداماسىنا جانە قىسقا­مەرزىمدى قارجىلىق مۇددەلەرگە ەكپىن بەرۋ توقتاتىلدى. وسىلايشا, رەسەي قوعا­مىندا ەكونوميكاداعى بارلىق بيلىك ات توبەلىندەي باقۋاتتى توپتىڭ ۋىسىنا جيناقتالىپ, ۇشان-تەڭىز بايلىق قوعامدى قاق ءبولىپ, الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتىڭ وتىن لاۋلاتتى. امانگەلدى مولداعازى ۇلى تۇبەگەيلى رەفورماسىز ىلگەرى باسۋ, وتە كۇردەلى ءارى قيىن مەملەكەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ءتۇسىندى. الايدا ونىڭ «قول-اياعىن ماتاپ», وڭنان دا, سولدان دا قاقپاقىلداۋشىلار كوبەيدى. باسقالاردى بىلاي قويعاندا, ونىڭ ساياسي كوزقاراسى مەن تالعام-پاراساتى, تاڭداپ العان جولى سول كەزدەگى مەملەكەت باسشىسى بوريس ەلتسينگە دە ءار كەز ۇناي بەرمەيتىن. وعان قاراپ جاتقان تولەەۆ جوق. ويتكەنى ول جالتاقتاۋدى بىلمەيدى. حالىقتىڭ, ءوزى باسقارىپ وتىرعان ايماقتىڭ مۇددەسى ءۇشىن كىممەن بولسا دا ۇستاسا كەتۋگە دايىن. بۇلاي ءومىر سۇرۋگە بولمايدى, سوندىقتان ول «جاڭا ەكونوميكالىق باعىت» دەگەن باعدارلامالىق رەفورمالاردىڭ ۇلكەن پاكەتىن دايىنداۋ جونىندە ۇسى­نىس جاسادى. ءوزىنىڭ بۇل ۇسىنىسى قابىل­دان­باعاندىقتان, ايماق گۋبەرناتورى پرەزيدەنتكە اشىقتان-اشىق قارسى شىقتى. امانگەلدى مولداعازى ۇلى حالىق يگىلىگى ءۇشىن ەشتەڭەدەن تايىنبادى. ناق وسى ۋاقىتتا زور جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا ىلگەن ول تابيعات بەرگەن ۇستامدىلىق پەن بايسالدىلىق, زيالىلىق پەن كەمەل­دىلىك كەلبەتىن دە جوعالتقان جوق.

امانگەلدى مولداعازى ۇلى – ءۇش قانات­­تى قايراتكەر. ء«وزىنىڭ ارعى تەگىنەن اجىرا­­ماعان ادام – «اسپان ادامى», رۋحاني باس­تاۋىنان بولىنبەگەن ادام – «قاسيەتتى ادام», شىندىقتان بولىنبەگەن ادام – «كەمەل ادام» دەگەن ەكەن قىتاي كەمەڭگەرى چجان تسزى. وسى ءۇش تالاپقا دا جا­ۋاپ بەرە العان تۇلعا ماسكەۋدە رەسەي حالىق اسسامبلەياسى ۇيىمداستىرعان وپپوزيتسيالىق ميتينگىلەرگە قاتىسىپ, پرەزيدەنت بوريس ەلتسيننىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىن, ەگور گايدار باستاعان رەسەي ۇكىمەتىنىڭ ەكونوميكالىق باعدار­لا­ماسىن قاتتى سىناي باستادى. 1993 جىلى قازاندا پرەزيدەنت پەن جوعارعى كەڭەس اراسىنداعى قاقتىعىس كەزىندە پارلامەنتتى تاراتۋعا قارسى بولدى. ول حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ سەزىن ماسكەۋدەن كەمەروۆوعا كوشىرۋدى ۇسىندى. بۇل ونىڭ كوزسىز ەرلىگى ەدى.

1993 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا امانگەلدى تولەەۆ №42 كەمەروۆو قوس­مانداتتى سايلاۋ وكرۋگى بويىنشا رەسەي فەدەراتسياسى كەڭەسى ءبىرىنشى شاقى­رىلىمىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. ول اقيقاتتى ايتۋدان, كوكەيكەستى ماسەلەلەردى كوتەرۋ ادەتىنەن تانعان جوق, شەشىم قابىلداۋدا ساۋاتسىز قىزمەتكەرلەردىڭ مىسى باسىم ەكەنىن, سونىڭ سالدارىنان رەسەي وراسان زور قاتەلىككە بوي الدىرىپ وتىرعانىن ايتىپ, ەلتسين بيلىگىن سىناۋمەن بولدى.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ اتىراۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا: «ادال ادام دەگەنىمىز – جاقسى قاسيەتتەرگە يە بولىپ, ادال ەڭبەك ەتەتىن جانە تابىسقا ادال جولمەن جەتەتىن ادام. ءاربىر ادام «ادال ازامات» دەگەن اتقا لايىق بولسا, ەلىمىزدە ءادىل قوعام ورنايدى. «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» ءبىر-بىرىنەن اجىرامايتىن ۇعىمدار», دەگەن بولاتىن. وسى سوزدەردىڭ دۇرىستىعىنا دالەل ىزدەسەك, وسى بەكزات قاسيەتتى بويىنا سىڭىرگەن, جات جەردە وتتاي مازداپ ءومىر سۇرگەن امانگەلدى تولەەۆتىڭ ءومىر جولىنا ءۇڭىلۋىمىز كەرەك. ول ناعىز ادال ادام ەدى!

كەمەروۆو حالقى ونىڭ قولىنىڭ, ءجۇزىنىڭ, جۇرە­گىنىڭ تازالىعىنا باس ءيدى, سول ءۇشىن جاقسى كوردى, قولدادى.

امانگەلدى مولدا­عازى­ ۇلى تولەەۆ – كەمەروۆو ومىرىندەگى تۇتاس ءبىر ءداۋىر. سايا­ساتكەردى ماڭگىلىك ساپارىنا شىعا­رىپ سالۋ راسىمىندە ءسوز سويلەگەن ءوڭىردىڭ جاڭا گۋبەرناتورى سەرگەي تسيۆيلەۆ كۋزباستىڭ تۇتاس تاريحى امانگەلدى تولەەۆپەن بايلانىستى بولعانىن, ونىڭ اي­ماقتى قيىن-قىستاۋ كە­زەڭ­دە باسقارىپ, سول كەز­دەگى داعدارىستان شىعارا بى­ل­گەنىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. «كۋزباستىقتار امان تولەەۆ­تى ءوز قىزمەتىندە ارقا­شان حالىق مۇد­دە­سىن ءبىرىنشى ورىنعا قوياتىن ناعىز حالىق­تىق گۋبەرناتور رەتىندە ەسكە الادى», دەدى ول.

رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين دە امانگەلدى تولەەۆتىڭ ەڭبەگىن جوعارى باعالادى. ال فەدەراتسيا كەڭەسىنىڭ تور­اعاسى ۆالەنتينا ماتۆيەنكو تولەەۆتى بىلەتىن ءاربىر ادام ونى ادالدىعىمەن, ءوز ۇستانىمدارىنا بەرىكتىگىمەن, ەڭ قيىن جاع­دايدا جوعارى ناتيجەلەرگە قول جەت­كىزە الاتىندىعىمەن, ادامدارعا دەگەن شىنايى قامقورلىعىمەن باعالايتىنىن اتاپ ءوتتى. ول: «امانگەلدى مولداعازى ۇلى – بەدەلدى دە تاجىريبەلى مەملەكەت قاي­رات­ك­ەرى, ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇنىنە دەيىن وتانعا ادال قىزمەت ەتكەن ناعىز كاسىبي مامان بولدى. جيىرما جىلدان استام كۋزباستى باسقارعان ول ءوڭىردىڭ دامۋى مەن وركەندەۋىنە باعا جەتپەس ۇلەس قوستى, ەكونوميكاسى مەن الەۋمەتتىك سالاسىن جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە شىعاردى», دەدى.

باشقۇرتستان قۇرىلتايىنىڭ تور­اعا­سى كونستانتين تولكاچەۆ تولەەۆ «ىشكى ساياساتتىڭ پاتريارحى», ء«وز اتىن كۋزباستىڭ جانە بۇكىل رەسەيدىڭ تاريحىنا جازعان كوشباسشى» دەگەن پىكىردە. «فەدەرالدىق دەڭگەيدەگى ساياساتكەر, ەلگە بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى امان تولەەۆ رەسەي مەملەكەتتىلىگى مەن فەدەراليزمىنىڭ قالىپتاسۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوستى», دەپ باعا بەرگەن ول, اسىرەسە تولەەۆتىڭ ادالدىعىنا, دانالىعىنا, ەڭ كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋ بارىسىنداعى شىعارماشىلىق كوزقاراسىنا, ادەپتىلىگى مەن ىزگىلىگىنە ءتانتى ەكەنىن داتتەيدى.

ءبىر ءوزى – ءبىرتۇتاس ءداۋىر. كۇردەلى, جارىلىسقا تولى كەزەڭدە, بۇكىل ەل ەرەۋىلگە شىققاندا وبلىس بيلىگىن ءوز قو­لى­نا الىپ, رەسەيدەگى ەڭ مىقتى باسشى­لار­دىڭ بىرىنە اينالعان كۋزباسس گۋبەرناتورى امانگەلدى تولەەۆتىڭ ەسىل ەڭبەگى ەلەۋسىز قالعان جوق. ول رەسەي مەملەكەتىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن وسى ەلدىڭ باسشىلارى بوريس ەلتسيننىڭ دە, ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ دە قولىنان  ەلەۋلى وردەن الدى. سونىڭ ىشىندە IV, III, II, ءى دارەجەلى «وتانعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن» وردەنى بار. ول – موڭعوليا عىلىم اكادەمياسى ۇلانباتىر ۋنيۆەر­سيتە­تى­نىڭ قۇر­مەتتى پروفەسسورى, حالىق­ارا­لىق اقپاراتتاندىرۋ, حالىق­ارا­لىق ينجە­نەر­لىك اكا­دەميالارىنىڭ تولىق مۇشەسى. قازاق­ستان پەداگوگيكالىق عىلىم­دار اكادە­­ميا­­سىنىڭ شەتەلدىك مۇشەسى.

ەل باسقارۋ – بيىك ونەر. ول اركىمنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. امانگەلدى تولەەۆ – سول بيىك شىڭداردى تولىق باعىندىرعان تۇلعا. امانگەلدى مولداعازى ۇلى كەزىندە ءۇندىستان پرەمەر-ءمينيسترى رادجيۆ گاندي­­دىڭ ء«ۇندىستاندا ءبىر بالانىڭ قارنى اشسا, وعان مەن كىنالىمىن» دەگەن فورمۋلاسىمەن ءجۇردى. ونىڭ كەمەروۆوداعى كەز كەلگەن اپاتقا ءوزىن كىنالى ساناۋى – ناعىز حالىقشىلدىعى ەدى. كومىرلى ايماقتىڭ حالقى ونى وسى قاسيەتى ءۇشىن توبەسىنە كوتەرىپ, اۋليە كوردى.

امانگەلدى اعامىز ءوزىنىڭ اتىنا ساي رۋحى مىقتى ناعىز باتىر ەدى. تاريحتا قانشاما قايراتكەر بولسا دا, ولاردىڭ ساناۋلىسى عانا اسا اۋىر جۇكتى ارقالاپ, سىننان مۇدىرمەي وتەدى ەكەن. ءوزىنىڭ الدىنا قويعان ماقساتى مەن مۇددەسىن ادال اتقارعان سونداي باۋىرىمىزدىڭ بىرەگەيى – اسىل تەكتى امانگەلدى مولداعازى ۇلى.

اقيقاتىندا, ءار جاننىڭ ولشەۋلى باعى مەن مۇڭى بولادى. بيلىك باسىندا جۇرگەن ادامدار ءوز قاسىرەتىن جۇرەك تۇكپىرىنە جاسىرادى. وسىنداي ساتتەردە امانگەلدى اعامىزدىڭ تۋعان حالقى مەن قازاق دالاسىن تىرەك كورگەنى انىق. وعان وزىمەن سۇحبات قۇرعان جۋرناليسكە: «ماعان جۇماقتىڭ ءتورى قايدا دەسە, وعان قازاق جەرىندە دەپ جاۋاپ بەرەر ەدىم. سەبەبى قازاق جەرىندە اكەمنەن باستاپ جەتى اتامنىڭ سۇيەگى جاتىر. قازىر قاناتى قايىرىلىپ قالعان قۇستاي بولىپ وتىرمىن», دەۋى دە ايعاق بولا الادى.

حالقىمىزدا «ەر – ەلدىڭ ىق جاعىنىڭ قال­قاسى, جەل جاعىنىڭ پاناسى» دەگەن ءسوز بار. ول – ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگىندەگى اقى تولەن­بەيتىن ەلشىسى, ياعني پاناسى بولدى. وعان بىرنەشە رەت قاستاندىق تا جاسالدى. بىراق قاسكۇنەمدەر ونى العان باعىتىنان تاي­­دىرا المادى. ول بىرنەشە رەت تەرروريسپەن بەتپە-بەت كەزدەسىپ, ومىرىنە قاۋىپ تونگەنىنە قاراماي, ادامداردى اجالدان قۇتقاردى.

ۇلى تۇلعالارىمىزدىڭ ەسىمىن قۇر­مەت­تەپ, ۇرپاق جادىندا قالدىرۋ ءبىزدىڭ اسىل مىندەتتەرىمىزدىڭ ءبىرى بولۋعا ءتيىس. ول ءبىزدىڭ اتا-بابا الدىنداعى قاسيەتتى پارىزىمىز بولماق. بۇل حالىق ءۇشىن كەرەك, ويتكەنى امانگەلدى مولداعازى ۇلى سىرتتا جۇرسە دە, جەكە ۇلگىسىمەن ۇلتىنا قىزمەت ەتتى, حالقىنىڭ ادال ۇلىنىڭ قانداي بولاتىنىن كەيىنگىلەردىڭ جۇرەگىنە قۇيىپ كەتتى. ولاي بولسا, حالقى ءۇشىن ەڭبەك ەتكەندەر, تاريحتا دا, حالىقتىڭ ساناسىندا دا قالۋعا قۇقىلى. شىعىستىڭ ۇلى شا­يىرى جالالاددين رۋمي: « ۇلى ادامنىڭ بەيىتىن جەر بەتىنەن ىزدەمەڭدەر, ولار ءوز حالقىنىڭ جۇرەگىنە جەرلەنەدى», دەگەن ەكەن. امانگەلدى مولداعازى ۇلىنىڭ ەسىمىن ءوز ەلى دە, اتاجۇرتى دا ۇمىتپايدى.

ەسىل ەردىڭ ەسىمىن ەل ەسىندە قالدىرۋ ءۇشىن زاڭدىلىققا ساي جۇرتشىلىق تاراپىنان استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارىندا كوشە­لەرگە ەسى­مىن بەرۋ, قازىعۇرتتاعى «ماڭ­گى­لىك ەل» سايا­باعىنا ءزاۋلىم ەسكەرتكىشىن تۇر­عىزۋ ۇسىنىلدى. مۇنى لايىقتى ىسكە اسىرۋ جاۋاپتى ازاماتتاردىڭ پارىزى دەپ بىلەمىز.

بەكەت تۇرعاراەۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, «جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن جىراۋ» حالىقارالىق قوعامدىق قايىرىمدىلىق قورىنىڭ توراعاسى