ء«اربىر ادال ادام ادال ەڭبەگىمەن ادال تابىسقا جەتەدى». بۇل – مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا ايتقان ءسوزىنىڭ ءبىرى. «قاعيدامىز – ادىلدىك, تىرەگىمىز – جاۋاپكەرشىلىك, ماقساتىمىز – ورلەۋ» دەگەن پرەزيدەنت وسى قۇندىلىقتاردى بەرىك ۇستانۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتتى.
«ادامدى ادام ەتكەن ەڭبەك» دەگەن جاقسى ءسوز بار. «ادال ەڭبەك – بۇكىل جەتىستىكتىڭ باستاۋى, تابىسقا جەتۋدىڭ كىلتى, مەملەكەت وسى باستى قاعيدات بارلىق جەردە سالتانات قۇرۋى ءۇشىن ءبارىن جاسايدى», دەگەن مەملەكەت باسشىسى بۇل ماسەلەگە ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. الايدا بۇگىنگى ەڭبەك ادامىن «ەڭبەكتىڭ قوعامدا قالىپتاسقان قادىرى مەن مارتەبەسىنە ونىڭ قۇنى قانشالىقتى سايكەس كەلەدى؟» دەگەن سۇراق الاڭداتادى. قوعامدا قول ەڭبەگىنىڭ قادىرى مەن مارتەبەسى وي ەڭبەگىنەن تومەن بولماعانى دۇرىس. دەسەك تە ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى الشاقتىق نەگە تىم كوپ؟ بۇل الشاقتىق ەڭبەكاقىنىڭ ءادىل باعالانۋىنا اسەر ەتپەي مە؟
راس, وي ەڭبەگى مەن قول ەڭبەگىنىڭ اراسىنداعى الشاقتىق ەڭبەكتىڭ قوعامداعى مارتەبەسىنە ىقپالىن تيگىزەدى. اتاپ ايتقاندا, كاسىبي ارنايى وقۋ ورىندارىنا باراتىن جاستاردىڭ قۇلشىنىسىن تومەندەتىپ, وندىرىستەگى كاسىبي ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگى بار قاتارداعى قاراپايىم جۇمىسشى كادرلار تاپشىلىعىن كۇشەيتەدى.
كەز كەلگەن مەكەمەدە ەڭبەكاقى قورىنىڭ كولەمى ورتاشا ەڭبەكاقى دەڭگەيىمەن جوسپارلانادى. مەكەمەنىڭ بارلىق قىزمەتشىسى بىردەي ەڭبەك ەتەدى: كۇن سايىن سەگىز ساعات جۇمىس ۋاقىتىن ءبارى دە بىردەي وتەيدى, جۇمىس ۋاقىتى كەزىندە مىندەتتەلگەن قىزمەتتەرى بويىنشا جۇمىس كولەمى تولىق ورىندالادى. مۇددە ورتاق, ماقسات بىرەۋ, بىراق تاپقان تابىستىڭ ءادىل بولىنبەۋى وكىنىشتى...
قولدىڭ ەڭبەگىن وي باسقارادى, ويدىڭ ەڭبەگىن قول جۇزەگە اسىرادى. سول سەكىلدى مەكەمە دە ءتىرى ورگانيزم سەكىلدى, ونىڭ ىسكە اسىراتىن نەگىزگى قىزمەتىن ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى, ولار ءبىرتۇتاس وندىرىستىك تسيكلدى بىردەي قامتاماسىز ەتەدى. ەندەشە, بۇل ەكەۋىنىڭ ەڭبەكاقىسى نەلىكتەن ءبولىپ قاراستىرىلادى؟ ەڭ جوعارى ەڭبەكاقى مەن ەڭ تومەنگى ەڭبەكاقىنىڭ اراسى نەگە تىم الشاق؟
بىلىكتىلىكتى قاجەت ەتەتىن, قاجەتتىلىگى جوعارى قىزمەت ءتۇرى نەمەسە كۇردەلىلىگى مەن ماڭىزدىلىعى تومەن دەگەن نەگىزدەلمەگەن سىلتاۋمەن بىرىنشىسىنە كوپ اقى, ال ەكىنشىسىنە تىم از اقى تاعايىنداۋ دۇرىس ەمەس.
ارينە, ەڭبەكتىڭ قۇنى اتقارىلعان جۇمىستىڭ بىلىكتىلىگىنە, كۇردەلىلىگىنە, ساندىق جانە ساپالىق كورسەتكىشتەرىمەن تىكەلەي انىقتالعانى دۇرىس. بۇل رەتتە مەكەمە باسشىسىنا ەڭبەكاقى جۇيەسىن بەكىتۋ قۇقىعى بەرىلگەن. بۇل دۇرىس ەمەس. سەبەبى كوپ جاعدايدا شتاتتىق كەستە قالىپتاسقان نارىقتىق جاعدايدى ەسكەرمەيدى, ناعىز كاسىبي مامانداردىڭ سۇرانىسىنا بەيىمدەلمەيدى. سوندىقتان دا بۇل ماسەلەدە مەكەمە باسشىسىنا دەربەس قۇقىق جوعارىدان بەلگىلەنگەن نورمالار اياسىندا عانا بەرىلۋى كەرەك. عىلىمي نەگىزدەمەسى جوق سۋبەكتيۆتى كوزقاراسپەن بەكىتىلگەن ەڭبەكاقى مولشەرى ەڭبەك ادامىنىڭ قاجەتىن وتەي المايدى, ونىڭ ىنتاسىنا سۇيەۋ, جىگەرىنە تىرەۋ, ادال ەڭبەك ەتۋىنە كەپىل بولا المايدى.
مەكەمە باسشىسى بۇگىنگى كۇنى باسەكەلەستىك ورتا قالىپتاسپاعان جاعدايدا ءوندىرىس ۇدەرىستەرىن مەحانيكالاندىرۋ, اۆتوماتتاندىرۋ, تسيفرلاندىرۋعا مۇددەلى مە؟ ارينە, ەڭبەكاقىسى اسپانداپ تۇرعان, باسەكەگە مۇقتاج ەمەس باسشىنىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا قۇلقى بولمايدى. ءوز مۇددەسىن ءوندىرىس مۇددەسىنەن جوعارى قويعان باسشى ءوندىرىس كۇشتەرىن ۇنەمى كۇشەيتىپ, ۇزدىكسىز ەڭبەك قۇرالدارىن جەتىلدىرىپ وتىرۋعا مۇددەلى ەمەس.
وسى ورايدا ەڭبەك تۋرالى زاڭ اياسىندا سايكەس تەتىكتەردى قاراستىرۋ قاجەت. بۇگىنگى تاڭدا كاسىپوداق تۋرالى زاڭ دا, ۇشجاقتى ۇجىمدىق شارتتىڭ دا مۇنى رەتتەۋگە قاۋقارى جوق. ويتكەنى ەلىمىزدە ەڭبەك جاعدايىن مەيلىنشە جەڭىلدەتۋ جۇمىستارى قاجەتتى دەڭگەيدە جوسپارلانبايدى, جۇيەلى جۇرگىزىلمەيدى, تەرەڭ زەرتتەلمەيدى, دۇرىس باعالانبايدى, سونداي-اق بۇل ەڭبەك ۇدەرىسىنىڭ تۇراقتى كورسەتكىشى بولىپ سانالمايدى.
مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ كەڭسەلەرىندەگى قۇجات اينالىمىنىڭ, مالىمەتتەر اعىنىن تالداۋدىڭ ەڭ اۋىر جۇمىستارىن تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارى دا تىم باياۋ جۇرگىزىلەدى, اقپاراتتاندىرۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارى وي ەڭبەگى قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانىن قىسقارتادى دەگەن قورقىنىش باسىم. دەگەنمەن كەڭسە جۇمىستارىن بيۋروكراتيادان ارىلتۋ وي ەڭبەگىنىڭ اۋىر جۇمىستارىن دا ءبىرشاما جەڭىلدەتەرى ءسوزسىز.
تيىمدىلىكتى ويلايتىن باسشى شەشىمدەردى قاراماعىنداعى قىزمەتشىلەرىمەن اقىلداسا وتىرىپ شىعاراتىنى بەلگىلى. دەسەك تە قازىر باسقارۋشى كادرلاردى وي ەڭبەگىنىڭ وكىلى دەپ ايتۋدىڭ ءوزى دە قيىن. وندىرىسكە قاجەت بولاتىن ءتيىمدى شەشىمنىڭ جوباسىن دا باسشىنىڭ قولاستىنداعى قاتارداعى قىزمەتشىلەرى دايىندايدى. ال بۇل رەتتە تەك قۇجاتقا قول قويىپ وتىرعان باسشىنى وي ەڭبەگىنىڭ وكىلى دەپ ايتۋ قانشالىقتى قيسىنعا كەلەدى؟ ماسەلەن, ەگەر ەڭبەكتى باعالاۋ كورسەتكىشتەرى تىزىمىنە «كاسىبي مامان» نەمەسە «كاسىبي باسشى» نورمالارىن قاتاڭ مىندەتتەپ ءبىرىنشى كەزەكتە ەنگىزسەك, كوپتەگەن باسقارۋشى كادردىڭ جۇمىسسىز قالاتىنى ءسوزسىز. ال بۇگىنگى كۇنى قانشاما قول ەڭبەگىنىڭ كاسىبي ءبىلىمدى دە بىلىكتى ماماندارى مەكەمەلەردىڭ ەڭبەكاقى تولەمىنىڭ ءادىل بولماعاندىعىنان جۇمىسسىز ءجۇر…
جاپون ەلىندە مەكەمەنىڭ ءوندىرىس كورسەتكىشتەرى تومەندەسە, داعدارىسقا ۇشىراسا, ءبىرىنشى كەزەكتە ونىڭ ءبىرىنشى باسشىنىڭ ەڭبەكاقىسى قىسقارتىلادى نەمەسە ول ءوز ەركىمەن جۇمىستان كەتەدى. جاقسى ساربازدى جامان قولباسشى عانا جارعا جىعادى. قابىلەتسىز قىزمەتشىلەر بولمايدى, قابىلەتسىز باسشىلار بولادى. «بالىق باسىنان ءشىريدى», سوندىقتان دا ونى باسىنان باستاپ تازالاي باستايدى. ءادىل قوعام ورناتامىز دەسەك, ءبىز دە ەڭبەك ۇدەرىسىندەگى داعدارىس كەزىندە مەكەمەنى قاتارداعى ەڭبەكشىلەردەن ەمەس, ءبىرىنشى كەزەكتە قابىلەتى تومەن باسشى كادرلاردان تازارتۋ جۇرگىزىلۋى قاجەت-اق.
ادال ەڭبەك ادامىنا تيەسىلى نازار اۋدارماساق, بۇگىنگىشە بىرەۋلەر بىرەۋلەردەن جالاقىنى مىڭ ەسە كوپ الاتىن, ميلليون ەسە باي بولاتىن قوعام تىرشىلىگى جالعاسا بەرەدى. سەبەبى ادال ەڭبەك سالتانات قۇرعان كەزدە عانا قوعامدا دامۋ بولادى, ادام ومىرىندە ادىلەت ورنايدى. «ادىلەتتى قازاقستاندى ەڭبەكقور, ادال ازاماتتار عانا قۇرا الاتىنىنا كامىل سەنەمىن», دەگەندى مەملەكەت باسشىسى ءجيى ايتادى. ەندەشە, ءبىز دە ادال ەڭبەك ەتۋ قاعيداتىن سانامىزعا ءسىڭىرىپ, تازا ەڭبەگىمىزبەن ەل بولاشاعىن ادىلدىكتىڭ اق جولىنا شىعارايىق.
ءمۇتالاپ ءابساتتاروۆ,
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى ورتالىق اپپاراتىنىڭ قىزمەتكەرى