ەۆەرەست اسقارىنا اتتانعان قىز

سونىمەن, وسى اپتادا «Kazakh Everest Team» وتاندىق سپورت­تىق-پاتريوتتىق ەكسپەديتسياسى ەۆەرەسكە اتتانعالى تۇرعانىن مالىمدەپ, باق-تىڭ «باتاسىن» الۋ ءۇشىن جۋرناليستەردى جينادى. ءساتىن سالسا, بۇل ەكسپەديتسيا الەمدەگى ەڭ بيىك شىڭدا ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تۋىن كەزەكتى رەت جەلبىرەتىپ, الپينيزم مەن تاۋ ءتۋريزمى سالاسىنداعى جەتەكشى دەرجاۆالارىنىڭ ءبىرى رەتىندەگى بەدەلىمىزدى ودان سايىن بەكەمدەپ, وسىنى جاستارعا ۇلگى ەتە وتىرىپ, ينۆەستيتسيالار تارتۋدى دا كوزدەيدى.

شىنداپ كەلگەندە, ەكسپەديتسياعا يدەيالىق تۇرعىدا شابىت بەرگەن ادام – وتاندىق سكايراننەر انار بۇرا­شەۆا. وسىلايشا, قازاق قىزى ايەلدەر دە ەر-ازاماتتارمەن يىق تىرەستىرىپ, الەمنىڭ ەڭ بيىك شىڭدارىن باعىندىرا الاتىنىن دالەلدەمەك.

قاراپ وتىرساق, «High Adventure Expeditions» مالىمەتتەرى بويىنشا, تاريحتا ەۆەرەستىڭ باسىنا 799 ايەل كوتە­رىلگەن ەكەن. ەسەسىنە مۇنداي اسا قاۋىپتى, كۇردەلى جورىقتارعا ايەلدەردىڭ دە اتتانۋى ەشكىمدى بەيجاي قالدىرماسى انىق.

قىسقاسى, «Kazakh Everest Team» توبى­نىڭ قۇرامىندا جەتى ادام بولسا, ەكسپەديتسيانى اتى اڭىزعا اينالعان قازاق ءالپينيسى, قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ارنايى وپەراتسيالار كۇشتەرىن تاۋ-كەن دايارلاۋ ورتالىعىنىڭ مايورى ماقسۇت جۇماەۆتىڭ باستاپ بارادى.

– ءبىز قۇزار شىڭدارعا ءوز شەجىرەمىزدى جازىپ قانا قويماي, سپورتشىلاردىڭ جاڭا بۋىنىن دا قۇلشىندىرۋىمىز قاجەت. بۇگىنگى جاستارعا ادامي قۇندىلىقتار, دەربەستىك پەن ءوزىن-ءوزى جەڭۋدىڭ جاڭا مىسالدارى قاجەت. ءتىپتى ەكسترەمال سپورت تۇرلەرىندە دە گەندەرلىك تەڭدىك يدەيالارىن قولدايمىن. ەگەر قازىرگى قىزداردىڭ ەڭ بيىك شىڭداردى ەر ادامدارمەن تەڭ دارەجەدە باعىندىرۋعا دايىندىعى مەن كۇشى بولسا, وندا ءبىز ولارعا وسى قادامىن ىلگەرىلەتۋگە كومەكتەسۋىمىز كەرەك, – دەيدى «Kazakh Everest Team» ەكسپەديتسياسىنىڭ جەتەكشىسى م.جۇماەۆ.

سكايراننەر ا.بۇراشەۆانىڭ ال­پينيستىك ماشىعىنا كوز جۇگىرتەتىن بول­ساق, ول بيىكتىككە كوتەرىلۋ ىسىنە ۇزاق تا بايىپتى دايىندىقتان وتكەن. ماسەلەن, 1ب, 2ا جانە 2ب ساناتتارىنداعى 3 450 مەتردەن 4 315 مەترگە دەيىنگى جەرگىلىكتى شىڭداردى, اتاپ ايتقاندا بيىكتىگى 4 979 مەتر بولاتىن تالعار شىڭىن باعىن­دىرىپ, مونبلان (4 809 م) مەن كيلي­ماندجارو (5 895 م) سىندى الەمدىك ەكسپەديتسيالارعا قاتىسقان سپورتشى.

سول سياقتى اناردىڭ «Space Trail Running» كلۋبىندا جاتتىقتىرۋشى, «Sky Run Group»-تا سكايراننەر, «Nike Running Club Almaty»-دا پەيسەر بولىپ قىزمەت اتقاراتىنىن دا ەسكەرۋگە تۋرا كەلەدى. اناردىڭ «Thian Shan trail race» (42 شاقىرىم), «Tengri ultra» (35 شاقىرىم), الماتى تاۋلى جارتىلاي مارافونى, ياعني «Irbis race» (42 شاقىرىم), «Red planet Race» (30 شاقىرىم), الماتى مارافونى (42 شاقىرىم), «Madeira Island Ultra Trail» (60 شاقىرىم) سياقتى كاسىبي جارىستاردا ءبىرىنشى جانە جۇلدەلى ورىنداردان تابىلۋىن ەۆەرەسكە باستاعان باسپالداقتار دەسەك تە بولادى. بۇعان قوسا ا.بۇراشەۆا 2021 جىلعى قاڭتاردا العان «قازاقستان ءالپينيسى» بەلگىسىن ەۆەرەسكە ماقتانىشپەن الىپ بارادى.

– ەۆەرەست – باعىنۋى ەڭ قيىن شىڭ­داردىڭ ءبىرى ءارى بۇل ەرىك-جىگەردىڭ, ءوزىن-ءوزى جەڭۋدىڭ دە ەرەكشە سىناعى بولعالى تۇر. ءوز بويىمنان دايىندىعىم جاقسى ەكەنىن اڭعارامىن. سونداي-اق ايەلدەر الەمدە جاڭا سالالاردى باعىندىرىپ, ءوز ارماندارى مەن مۇمكىندىكتەرىنىڭ شەڭبەرىنەن شىعۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن, – دەيدى الپينيست.

سونىمەن, وتاندىق ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى 6 ساۋىردە نەپالعا دوحا ارقى­لى ساپارىن باستاپ, سودان كەيىن كاتمان­دۋدان لۋكلاعا ۇشىپ بارىپ, ءارى قاراي جاياۋ ءجۇرىپ, نامچە-بازار جولىندا كليماتقا بەيىمدەلىپ الۋ ءۇشىن ءۇشىن ايالدايدى. «Kazakh Everest Team» توبى ەۆەرەست بازالىق لاگەرىنە (5 350 م) ءساۋىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا جەتەمىز دەپ وتىر. بۇل ارادا ولار ءوزارا ۇجىمعا ۇيرەنىپ, شىڭعا شىعۋعا دايىندىق جۇمىستارىنا بىر­نەشە كۇنىن ارنايدى. بازالىق لاگەردە تاۋعا شىعۋعا قاجەتتى نەگىزگى داعدىلار بويىنشا كەشەندى جاتتىعۋلار جۇرگىزىپ, جابدىقتاردى سىناقتان وتكىزىپ الادى.

ايتقانداي, كوماندا ايلاند شىڭىنا (6 130 م) شىعۋدى دا جوسپار­لاپ وتىر. مۇنىڭ دا وزىندىك سىرى بار. ايلاند بيىكتىگى – كوماندانى ەۆە­رەسكە شىعۋعا دايىندايتىن ماڭىزدى اككليماتيزاتسيالىق ۇدەرىس. ءبىر جاعىنان ايلاند شىڭى – ەكسپەديتسيالىق توپ ءۇشىن وزدەرىنىڭ گيد-شەرپالارىمەن تانىسۋ مۇمكىندىگى. ويتكەنى ول تاۋدا سپورتشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن امان-ەسەن كوتەرىلۋىنە كومەكتەسۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بۇل ساپار اياقتالعاننان كەيىن كوماندا ەۆەرەست بازالىق لاگەرىنە ورالادى دا, وسى تۇستان نەگىزگى نىساناعا ورمەلەۋ باستالادى.

وسى ارادا توقتالا كەتۋگى ءتيىستى تاعى ءبىر قىزىقتى جايت, ءتىپتى دايىندىقتىڭ ماڭىزدى رۋحاني بولىگى – جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءداستۇرى بويىنشا قۇدايلارعا قۇرمەت كورسەتىپ, ساپاردىڭ قاۋىپسىز دە ءساتتى كوتەرىلۋىنە باتا سۇرايتىن بۋد­دانىڭ ءداستۇرلى پۋدجا ءراسىمى جاسالماق. الپينيستەر دە عارىشكەرلەر سياقتى نەگە ىرىم-نانىمعا سەنەتىنىن ءتۇسىندىرىپ وتىرۋدىڭ ءوزى ارتىق.

ال نەگىزگى ءارى ەڭ ماڭىزدى باعىت بازا­لىق لاگەردەن (5 350 م) حۋمبۋ مۇزدىعى ارقىلى ءبىرىنشى لاگەرگە (6 100 م) قاراي باعىتتالىپ, ودان ءارى قاراي ەكىنشى لاگەرگە (6 400 م) دەيىن بەزمولۆيە تاقتاسىندا ورنالاسقان. سودان كەيىن مارشرۋتتىڭ ەڭ قيىن ۋچاسكەلەرى تىك جارتاستارمەن, مۇزى ەرىمەيتىن 7 300 مەترلىك بيىككە دەيىنگى ءۇشىنشى لاگەرگە دەيىن جەتۋدەن باستالادى. ءبىر قىزىعى, ءۇشىنشى لاگەرگە دەيىن ەۆەرەست شىڭىنا (8 848 م) جەتۋ جولى مەن لحوتتسە شىڭىنا (8 516 م) شىعۋ مارشرۋتتارى سايكەس كەلەدى ەكەن. بىراق III لاگەردەن مارشرۋتتار ايىرىلىپ, تىك قارلى-مۇزدى بەتكەي بويىمەن كوماندا IV لاگەرگە 8 000 م بيىككە شىعادى.

ەۆەرەست شىڭىنىڭ مارەسى (8 848 م) IV لاگەردەن باستالادى. دەگەنمەن ەكسپەديتسياعا اۋا رايىنىڭ قولايلى تۇسىن كۇتۋگە تۋرا كەلەدى. ويتكەنى ەۆە­رەس­تەگى تابيعي احۋال قاشان دا قۇبىل­مالى – داۋىلدى جەل, 50 گرادۋسقا دەيىن اياز, تاستاردىڭ قۇلاۋى, مۇزداردىڭ جارىلۋى, قار ءتۇسۋى مۇمكىن. جوسپار بويىنشا كوتەرىلۋ 12-16 ساعاتتى الۋى كەرەك جانە قيىن رەلەفتى, سونىڭ ىشىندە ايگىلى حيللاري ساتىسىن ەڭسەرۋدەن تۇرادى. شىڭعا جەتۋ – فيزيكالىق جانە پسيحيكالىق تۇرعىدان دا قيىن شارۋا. تاۋدان ءتۇسۋ دە 6-8 ساعاتتى الادى, كو­تەرىلۋ كەزىندەگىدەي ىجداعات پەن مىق­تىلىقتى قاجەت ەتەدى.

م.جۇماەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەڭ ماڭىزدى مىندەت ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنىڭ ءومىرىن ساقتاۋ بولعاندىقتان, الپينيستەردىڭ دەنساۋلىق جاعدايىنا كاسىبي تۇرعىدان قاراپ, تاۋەكەلدەردى, قاۋىپتى جاعدايلاردى بارىنشا ازايتىپ, كەز كەلگەن ۋاقىتتا ەكسپەديتسيانى توقتاتا تۇرۋعا شەشىم قابىلداي الاتىن باسشىعا باسقالارى ءسوزسىز باعىنۋعا ءتيىس.

ەڭ باستىسى ەكسپەديتسيانىڭ كەزەكتى جەڭىسى ارميا گەنەرالى, حالىق قاھارمانى ساعادات نۇرماعامبەتوۆتىڭ, حالىق قاھار­مانى راحىمجان قوشقارباەۆ پەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ءاليا مولدا­عۇلوۆانىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالماق.

الماتى