ەلىمىزدە الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالاردىڭ (اكك) جۇمىس ىستەي باستاعانىنا 18 جىل بولدى. باسىندا حالىق الەۋەتىن ارتتىرىپ, الەۋمەتتىك جاعدايدى جاقسارتۋ ماقساتىندا ءار ءوڭىر ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ قۇرىلعان بۇل مەكەمەلەردىڭ شىعىنى 2016 جىلى 4,2 ملرد تەڭگە بولسا, 2020 جىلى كورسەتكىش 14,7 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. بۇگىندە ورتالىق اتقارۋشى ورگاندار مەن اكىمدىكتەر اكك-لەردى بيۋدجەت قاراجاتىن ارمانسىز پايدالانىپ, قارىزعا بەلشەسىنەن باتىراتىن «قالتاعا» اينالدىرعان.
قازىر ولاردا ايرىقشا فۋنكتسيا جوق. وزىنە ءتان فۋنكتسياسىن ايقىندايتىن زاڭ دا جوق. تەك جارعى نەگىزىندە جۇمىس ىستەيدى, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى باسقا دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ فۋنكتسياسىن قايتالايدى. كورپوراتسيالار 2006 جانە 2012 جىلدارى ۇكىمەت بەكىتىپ بەرگەن كەشەندى جوسپاردا قويىلعان ماقساتتاردى ورىندامادى. ونىڭ ءبىرى اۋىل شارۋاشىلىعى شيكىزاتىن كلاستەرلىك جۇيە قۇرۋ ارقىلى جيناقتاپ, تەرەڭ وڭدەۋدى ۇيىمداستىرۋ بولاتىن. پرەزيدەنتتىڭ 2021 جىلى ترانسفورماتسيا بويىنشا بەرگەن تاپسىرماسى دا نازاردان تىس قالدى.
كورپوراتسيالار الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلاردى قامتاماسىز ەتۋدە ءتىپتى ءتيىمسىز جۇمىس ىستەيدى. وعان ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە قاراستى ەكونوميكالىق زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قورىتىندىسى دالەل. «الماتى» اكك بيۋدجەت قاراجاتىن 0,01 پايىزبەن ساۋدا ورتالىقتارىنا تاراتىپ, ولار وزدەرىنىڭ كۇندەلىكتى ساتىلىمداعى ءونىمىن ارزانداتىلعان باعامەن قويىپ, العان اقشانى اينالىم كاپيتالى رەتىندە قولدانعان. فەرمەرلەر وندىرىسكە قاجەت ارزان نەسيە تابا الماي سابىلىپ جۇرگەن شاقتا ونى الىپساتارلارعا تاراتۋ اگروسالاعا جاسالعان قيانات ەمەس پە؟ بۇل ءبىر عانا مىسال. سونداي-اق ااك-لەر ءوز اكتيۆىندەگى م ۇلىكتى اكىمدىكتەر تەڭگەرىمىنە قايتارۋ ورنىنا «الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك ساتامىز» دەپ, جەكە كاسىپكەرلەرگە جالعا بەرىپ ءجۇر. بىراق ونداعى تاۋاردىڭ ساپاسىنا, كىمنىڭ ساتىپ جاتقانىنا, كىمگە ساتىپ جاتقانىنا ەشكىم باس اۋىرتپايدى.
جوعارىدا ايتىلعان كەلەڭسىزدىكتەردى جويۋ ءۇشىن اكك-لەر قازىرگى فۋنكتسياسىن تولىعىمەن توقتاتىپ, ءبىر عانا باعىتتى – شيكىزات بازاسىن قۇرۋ ارقىلى قايتا وڭدەۋدى دامىتۋ باعىتىن ۇستانىپ, قوسىمشا قۇنى بار تاۋار ءوندىرىسىن ارتتىرۋعا ءتيىس. باعىتتىڭ نەگىزگى قۇرالى رەتىندە كووپەراتسيانىڭ دا, كلاستەردىڭ دە جىلدار بويى شەشىلمەي كەلە جاتقان تەتىكتەرى پايدالانىلۋى كەرەك. كورپوراتسيالاردىڭ مارتەبەسى مەن وزىنە عانا ءتان باعىتىن ايقىنداۋ ماقساتىندا ارنايى زاڭ قابىلداۋ قاجەت. كورپوراتسيالاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىن اشۋعا اۋاداي قاجەت العاشقى كاپيتالىن قالىپتاستىرۋىنا زاڭدى مۇمكىندىك بەرىلسە دەيمىز.
اكك بەرگەن العاشقى كاپيتال ارقىلى كەيىن تۇتىنۋشى قوعامداردىڭ قالىپتاسۋىنا مۇرىندىق بولىپ, دامىعان ەلدەردەگى مودەلگە سايكەس قاراجاتتى قايتارۋ ارقىلى سولاردىڭ مەنشىگىنە وتەتىن ازىق-ت ۇلىك ساتاتىن كووپەراتيۆتىك دۇكەندەر اشۋ كەرەك. دۇكەندەر ءبىر قوجايىننىڭ ەمەس, مىڭداعان مۇشەسى بار تۇتىنۋشى قوعام مەنشىگىندە بولسا عانا كوممەرتسيالىق ماقسات جويىلىپ, باعا ارزاندايدى ءارى تۇراقتانادى. كووپەراتيۆتىك دۇكەندەردىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارعا ارنالعان ازىق-ت ۇلىكتىك كارتالار شىعارىپ, ارزان تاۋارلارعا جول اشاتىنى ءسوزسىز. بۇل بويىنشا ۇسىنىستارىمىز ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنە بەرىلىپ, الدىن الا قولداۋ تاپقان بولاتىن. نەسيە سەرىكتەستىكتەرى ءوز جۇمىسىن كەزىندە ءدال وسى ۇستانىممەن باستاعان.
جوبا قاناتقاقتى رەجىمدە ىسكە اسىرىلىپ, وڭ ناتيجەسىن بەرسە, ارنايى پايلىق ينۆەستيتسيالىق قور قۇرۋ قاجەت. شىعىندى ۇنەمدەۋ دە پايدانىڭ ءبىر ءتۇرى ەكەنىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. بۇل تەتىك نەگىزىندە حالىق قولىنداعى اقشاسىن بانكتەردەگى 10–12%-دىق دەپوزيتكە ەمەس, كووپەراتيۆتىك دۇكەندەردىڭ اشىلۋىنا بۇرىپ, سول ارقىلى ازىق-ت ۇلىك ساتىپ الۋدا قاراجاتىنىڭ 25–30%-ىن ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك الادى. حالىق ءوز قاراجاتىن سەنىپ تاپسىرۋى ءۇشىن پايلىق ينۆەستيتسيالىق قور سالىمدارى بانكتەردەگى دەپوزيت ىسپەتتى مەملەكەت تاراپىنان كەپىلدەندىرىلۋى كەرەك. ال ونداعى ارتىق قاراجات كووپەراتيۆتىك دۇكەندەر ارقىلى ساتىلاتىن ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى مەن تەرەڭ وڭدەۋگە باعىتتالسا, اگروبيزنەستىڭ ينۆەستيتسيالىق قاجەتتىلىگى وتەلەر ەدى.
اناس باققوجاەۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى