ەلۋ دە – ەڭبەكتىڭ جاسى

جالپى, جاسىنا قاراي كەمسىتۋشىلىككە ۇشىرايتىن مۇنداي جاعداي الەمدە ەيدجيزم دەگەن تەرمينمەن سيپاتتالادى. بۇل ۇعىمدى العاش رەت 1969 جىلى اقش-تىڭ قارتايۋ جونىندەگى ۇلتتىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى روبەرت نيل باتلەر ەنگىزدى. ول اتالعان تەرميندى باسىندا تەك ەگدە جاستاعىلاردى الالاۋ ماسەلەسىن كورسەتۋ ماقساتىندا قولدانعان ەكەن. بىراق كەيىن كەلە ءومىر جولىن ەندى باستاعان جاستار دا تاجىريبەسىنىڭ جوقتىعىنان تاۋى شاعىلىپ, وسىنداي كۇيگە دۋشار بولاتىنى بايقالا باستاعان. وسىلايشا, ەيدجيزم ۇعىمىنىڭ اۋقىمى ۇلعايعان. دەگەنمەن بۇل اتاۋ كوبىنە قاعاجۋ كورگەن قارتاڭ ادامدارمەن استاسىپ كەتكەن جانە ماسەلە دۇنيەجۇزىندە قاريالاردىڭ قاتارى ارتقان سايىن ۋشىعا تۇسكەن.

قاريالاردى كەمسىتەتىن كەلەڭسىز كو­رىنىستەن ءبىزدىڭ ەلىمىز دە ادا ەمەس. سەبەبى كەيىنگى جىلدارى قازاقستاندا قارت ازاماتتاردىڭ ۇلەسى شامامەن 11%-عا جەت­­­تى. حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا حالقىنىڭ 7%-ىن قاريالار قۇرايتىن مەملەكەت قارتايىپ بارا جاتقان ەلدەر ساناتىنا جاتادى ەكەن. بۇل ولشەمگە سالعاندا, قازاقستان دا «قارتايىپ» بارا­دى. ولاي بولسا, ەيدجيزمگە جول بەرمەۋ ماسەلەسى نازاردان تىس قالماۋى كەرەك.

كەمسىتۋشىلىكتىڭ بۇل ءتۇرى كوبىنە جۇ­مىس ىزدەۋ كەزىندە بايقالاتىنىن ايت­تىق. اسىرەسە ەلۋدى ەڭسەرگەندەر «ەكى قولعا – ءبىر كۇرەك» تابا الماي اياعىنان توزادى. بۇل جاستاعى ازاماتتارعا قولىنان كەلەتىن جۇمىس تابىلا قويعانىمەن, جۇمىس بەرۋشىلەر جاسىنا قاراپ, مۇنداي مامان­داردى قولاي كورە بەرمەيدى. وسىلاي ابىگەرگە تۇسكەن كىسىلەردى اينالامىزدان ءجيى كەزدەستىرۋگە بولادى. بىراق بۇل ماسەلەنى ارنايى قاراستىرىپ, ناقتى ستاتيستيكا ءتۇزىلىپ, زەرتتەۋ جۇرگىزۋ جاعى كەمشىندەۋ بولىپ تۇر.

وسى ورايدا نازارىمىزعا «Head Hun­ter» كومپانياسىنىڭ جۇرگىزگەن زەرت­تەۋى ىلىك­تى. بۇل – ەلىمىزدەگى جۇمىس بەرۋشى­لەر مەن جۇمىس ىزدەۋشىلەردى ءبىر الاڭ­­دا, ياعني ينتەرنەت كەڭىستىگىندە تۇيىستىرە­تىن پورتال. بىراق جاسى ەگدە تارتقان ­ماماندار وسى تەتىكتى ءجيى قولدانا بەر­مەي­دى ءارى قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە بەيىلدى ەمەس. مىسالى, اتالعان پورتالدا 2021 جىلى 3 ميلليوننان اسا جۇمىس ىزدەۋشى تىركەلسە, سونىڭ تەك 2,4%-ى عانا 55+ جاستاعىلار ەكەن. اتاپ وتەتىن ءبىر جايت, بۇل پورتالدا جۇمىس بەرۋشى حابارلاندىرۋ جاريالاعاندا ۇمىتكەردەن جاسى مەن جىنىسىن كورسەتۋدى تالاپ ەتە المايدى. مۇنداي حابارلاندىرۋلار كەمسىتۋشىلىك دەپ سانالىپ, سايت تاراپىنان بۇعاتتا­لا­دى. سونىمەن HH زەرتتەۋى بويىنشا 55 جاستان اسقان ادامداردىڭ جۇمىسقا ورنالاسا الماۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – تالاپ ەتىلەتىن تابىس دەڭگەيى. البەتتە, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ جاس ءارى قابىلەتتى مامانداردى قابىلداۋدى ءجون كورەتىنى بەلگىلى. الايدا ولارعا دەموگرافيالىق داعدارىس, مامانداردىڭ تاپشىلىعى تاڭداۋ قالدىرمايدى-مىس. سوندىقتان ەلۋدى ەڭسەرگەندەر دە سۇرانىسقا يە. بۇل رەتتە ولاردىڭ تاجىريبەسىنىڭ مولدىعى دا وڭ جاعىنان باعالانادى. ەسەسىنە ونداي ماماندار كوبىنە بىلىكتىلىگىن بۇل­داپ, جوعارى جالاقى سۇرايتىن كورىنەدى. سونداي جاعدايدا جۇمىس ۇسىنۋشى امالسىزدان تاجىريبەسى از بولسا دا, كوپ جالاقى تالاپ ەتپەيتىن جاستاردى الۋعا ءماجبۇر بولادى. دەگەنمەن مۇنداي ماسەلە دە جاسقا بايلانىستى كەدەرگى رەتىندە سانالىپ, الالاۋشىلىققا جاتادى ەكەن.

راسىمەن, كوپتەگەن سالادا مامان جەتىس­پەۋشىلىگى سەزىلەتىن قازىرگى ۋاقىتتا قاي جاستا بولسا دا ءوز ءىسىن بىلەتىن, تاجىري­بەسى تولىسقان مامانعا جۇمىس تابىلا­دى. مىسالى, 58 جاستاعى استانالىق نۋريد­دين ەلمۇراتوۆقا وسى ۋاقىتقا دەيىن ءوزى جۇمىس ىستەپ كەلگەن كاسىپورىن تارا­تىلعاندا, جان-جاقتان سۇرانىس ءتۇسىپتى.

«مەن ەلورداداعى ءىرى كومپانيا «تسەس­ناعا» قاراستى ءبىر ەنشىلەس كاسىپ­­ورىندا جۇمىس اتقارىپ كەلدىم. مامان­دىعىم – ينجەنەر-ەنەرگەتيك. ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ءبىر سەبەپتەرمەن ءبىزدىڭ كاسىپورىن جۇمىسىن توقتاتادى. سول ۋاقىتتا وزىممەن قىزمەتتەس بولعان كوپتەگەن مامانعا باسقا جاقتاردان سۇرانىس ءتۇسىپ, تەز-اق جۇمىس اۋىستىرىپ كەتتى. جاسىمنىڭ الپىستى القىمداپ قالعانىنا قاراماستان ماعان دا ۇسىنىس بولدى. بىراق قانشاما جىلعى ەڭبەگىمدى, تاجىريبەمدى ەسكەرىپ, كومپانيا باسشىلىعى باسقا ەنشىلەس كاسىپورىنعا اۋىستىرۋدى ءجون كوردى. جالپى, جاس ۇلعايعان سايىن ەڭبەك جاعدايىندا بەل­گىلى ءبىر كەدەرگىلەر پايدا بولاتىن شى­عار, بىراق بىلىكتى ماماندار قاشاندا جۇ­مىسسىز قالمايدى دەپ ويلايمىن», دەدى ول.

الەۋمەتتانۋشى گۇلميرا يلەۋوۆا ەلىمىزدە ەيدجيزم ماسەلەسى ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ باسىنداعىداي وتكىر ەمەس ەكەنىن العا تارتتى.

«قازىر جاسى ەگدە تارتقان, جۇمىسسىز قالعان مامانداردى بۇرىنعى جۇمىس ورىندارى قايتادان شاقىرىپ جاتقانى بايقالادى. اسىرەسە بۇل جاعداي مەملە­كەتتىك سەكتورعا ءتان. الايدا مۇنداي وڭ ءۇردىس ەڭبەك سالالارىنىڭ بارلىعىندا بولا بەرمەيدى. ەڭبەك جاعدايىندا كەمسىتۋشىلىكتىڭ كورىنىس بەرۋى قوعام­نىڭ ءبىر بولىگىنىڭ يەرارحياسى مەن كون­سەر­ۆاتيۆتىلىگىمەن دە بايلانىستى. بۇل ءار­تۇرلى جاستاعى ادام ءبىر-ءبىرىن ستە­رەو­تيپتى تۇردە, بەلگىلى ءبىر جاسقا ءتان ما­دە­نيەت, مىنەز-ق ۇلىق جانە ءبىلىم باگاجى اياسىن­دا قابىلداعان كەزدە قوعامدا كۆو-مارتەبەسىن ساقتايدى. الايدا مۇنداي قابىلداۋ كوبىنە-كوپ قوعامعا, سونىڭ ىشىندە ەكونوميكاعا زيانىن تيگىزەدى. جال­پى, ەلىمىزدە جاسقا بايلانىستى تاپتاۋ­رىن تۇسىنىكتەردىڭ جويىلۋى ءۇشىن ءبىر­شاما ۋاقىت كەرەك», دەيدى ساراپشى.

ەگدە تارتقان ادامدار زامانا كوشى­نە ىلەسىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردى مەڭ­گەرە الماۋىنان جۇمىس ورتاسىندا كەم­سىتۋشىلىككە ۇشىرايتىن جاعدايلار دا بولادى. سوندىقتان ەيدجيزممەن كۇرەستە ۇلكەن كىسىلەردىڭ كومپيۋتەرلىك ساۋاتىن ارتتىرۋ دا باسشىلىققا الىنادى. نەگىزىندە بۇل ماسەلەگە مۇلدەم جول بەرمەۋ ءۇشىن ءبىراز مەملەكەتتە زاڭ اياسىندا شارا قولدانۋ قاراستىرىلعان. مىسالى, فرانتسيادا جاسىنا بايلا­نىستى كەمسىتۋشىلىك ءۇشىن قىلمىستىق باپ بولسا, ۇلىبريتانيادا دالەلدەنگەن ەيدجيزم فاكتىسى ءۇشىن 45 مىڭ فۋنت ستەرلينگكە دەيىن ايىپپۇل سالىنادى. ال اقش-تا جۇمىسپەن قامتۋدا جاسى بويىنشا الا­لاۋعا تىيىم سالاتىن ارناۋلى زاڭ بار. ول زاڭ 40 جاستان اسقان جۇمىسشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعايدى.

بۇل رەتتە قازاقستاندا كەمسىتۋشىلىككە قارسى شارا قولدانۋ ءۇشىن زاڭنامانى جەتىلدىرۋ قاجەتتىگى بار. ساراپشىلار­دىڭ ايتۋىنشا, ازاماتتاردىڭ جاس ەرەك­شەلىگىنە قاراي كەمسىتۋشىلىككە ۇشى­راعانىن دالەلدەۋ وتە قيىن. ويتكەنى ەلى­مىزدىڭ زاڭناماسىندا ەيدجيزم جونىندە ناقتى تۇسىنىك جوق, سونداي-اق ونىڭ بەلگىلەرى دە ايقىندالماعان.

دەگەنمەن ەلىمىزدە ەيدجيزممەن كۇرەس دەپ باعالاۋعا بولاتىن باستامالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون. مىسالى, الەۋمەتتانۋشىلار ەيد­جيزممەن كۇرەستە تالىمگەرلىك ينستيتۋتىن كۇشەيتۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتادى. ياعني اعا بۋىن مەن جاستاردى تاجىريبە الماسۋى ءۇشىن بىرلەسكەن جوبالارعا تارتۋ ۇسىنىلادى. وسى ورايدا ەلىمىزدە قولعا الىنعان «ۇرپاقتار كەلىسىمشارتى» جوباسى ەسكە تۇسەدى. بۇل باستاما 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جونىندەگى ۇلتتىق جوبا اياسىن­دا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. مۇنىڭ ماقساتى – زەينەتكەرلىك جاسقا جەتكەن, جۇمىس ىستەپ جۇرگەن قىزمەتكەردىڭ ورنىن باساتىن جاس ماماندى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ. ۇمىتكەردىڭ جالاقىسى 6 ايعا دەيىن مەملەكەتتىك سۋبسيديا ارقىلى تولەنەدى. سۋبسيديالاردىڭ ايلىق مولشەرى سالىق­تاردى, مىندەتتى الەۋمەتتىك اۋدارىمداردى, پايدالانىلماعان ەڭبەك دەمالىسى ءۇشىن وتەماقىلاردى جانە ەكولوگيالىق ۇستەمەاقىلار بويىنشا تولەمدەردى ەسەپ­­تەمەگەندە بانك قىزمەتتەرىن ەسكەرە وتى­رىپ, 30 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتى قۇ­­راي­دى. كەلىسىمشارتتىڭ مەرزىمى وت­كەن سوڭ, ۇمىت­كەر تالىمگەردىڭ ايلىق تا­بى­سىنا تەڭ كە­لەرلىكتەي تۇراقتى جۇ­مىس­قا ورنالاستىرا­دى. بىلتىر «ۇرپاق­تار كە­لىسىمشارتى» جوباسى ارقىلى ەل وڭىر­لەرىندە 493 ادام جۇمىسقا ورنالاستى. جوبا اياسىندا جۇمىسقا ورنا­لاسقانداردىڭ ەڭ كوبى اق­توبە (104 ادام), الماتى (39 ادام) جانە جەتىسۋ (39 ادام) وڭىرلەرىندە بايقالادى.

ءسوز باسىندا ەيدجيزمنىڭ اۋقىمى كەڭ ەكەنىن, بىرنەشە تۇرگە بولىنەتىنىن كەلتىردىك. سونىڭ ىشىندە دجەينيزم ەگدە جاستاعىلاردى كەمسىتۋدى بىلدىرسە, ەدالتيزم – جاستاردى الالاۋدىڭ انىقتاما­سى. ياعني ورتا جاستان اسقاندار سياقتى جاس­تار دا جۇمىس تاباردا تاجىريبەسى­نىڭ جوق­تىعىنان كوپتەگەن كەدەرگىگە تاپ بولادى. سوندا ەلىمىزدەگى جولعا قو­يىل­عان «ۇرپاقتار كەلىسىمشارتى» جوباسى ەيدجيزمنىڭ وسى ەكى ءتۇرىنىڭ دە الدىن الۋ­­عا باعىتتالعان باستاما ەكەنى كورىنەدى.

ەيدجيزمگە جول بەرمەۋ باعىتىنداعى ءىس-شارالاردىڭ ءبىرى رەتىندە «كۇمىس جاس» جوباسىن دا اتاۋعا بولادى. بۇل جوباعا 50 جاستان اسقان جانە زەينەتكەرلىك جاسقا دەيىنگى جۇمىسسىز ازاماتتار قاتىسا الادى. جوباعا قاتىسۋ ءۇشىن مانساپ ورتا­لىعىنا ءوتىنىش بەرۋ قاجەت. ەڭبەك موبيلدىلىگى ورتالىعى ەڭبەكاقى تولەۋگە جۇمسالعان شىعىنداردىڭ ءبىر بولىگىن وتەۋگە سۋبسيديالار بەرۋ جولىمەن وسى جوبانى قارجىلاندىرىپ وتىر.

«جۇمىستىڭ ءبىرىنشى جىلىنداعى سۋبسيديالار مولشەرى جالاقى مولشەرىنىڭ 70%-ىن, جۇمىستىڭ ەكىنشى جىلىندا – 65%-ىن, ءۇشىنشى جىلىندا 60%-ىن قۇ­رايدى. «كۇمىس جاس» جوباسىنا قاتىسۋ مەر­زىمى اياقتالعاننان كەيىن جۇمىس بەرۋ­شى زەينەتكەرلىك جاسقا تولماعان ادام­دى كەمىندە ءبىر جىل مەرزىمگە, سون­داي-اق زەينەتالدى جاستاعى ازاماتتى زەينەت­كەرلىككە شىققانعا دەيىن تۇراقتى جۇمىس­پەن قامتۋعا مىندەتتى», دەيدى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيستر­لىگىنىڭ حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ دەپار­تامەنتى ديرەكتورى اسقار نيازوۆ.

2023 جىلى «كۇمىس جاس» جوباسى بو­يىن­شا 50 جاستان اسقان 15 166 ادام جۇ­­مىسقا ورنالاستى. بۇل قاتارداعى ازا­­مات­­تاردىڭ ەڭ كوبى تۇركىستان (2 103 ادام), قىزىلوردا (1 121 ادام), الماتى (1 099 ادام), قاراعاندى (1 092 ادام) جانە اق­توبە (1 056 ادام) وبلىستارىندا تىر­كەلدى.

تۇپتەپ كەلگەندە, ءسوزدىڭ ءتۇيىنى قازاق­تىڭ «ۇلكەنگە – قۇرمەت, كىشىگە – ىزەت» قاعيداسىنا كەلىپ تىرەلەدى. تەك وسىنى سوزبەن عانا ەمەس, ءىس جۇزىندە دە كورسەتە بىلگەن ءجون. قوعامنىڭ ىرگەسى وسىنداي ىزگى قاسيەتتەرمەن نىعايىپ, كوشىمىز ىلگەرى جىلجيدى. اقىن قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى مۇحتار شاحانوۆتىڭ «ون ەكىدەن ءۇشتى السا – ءنول قالادى» دەگەنى سياقتى, كوكتەمىمىز – جاستارسىز, كۇزىمىز – قارتتارسىز ءومىرىمىزدى, بولاشاعىمىزدى ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس.