انشەيىندە توماعا-تۇيىق كۇشپاي بوقانوۆ اڭگىمەنىڭ تاقىرىبى ورمانعا ويىسقاندا, ءدۇر سىلكىنەدى. ورمانشى اۋلەتىنەن شىققان ول وسى سالادا تابانى كۇرەكتەي قىرىق جىلدان اسا ۋاقىت ەڭبەك ەتىپ كەلەدى.
ءۇزىلىپ تۇسكەن مونشاقتاي كوگىلدىر كولدەر مەن قولدىڭ سالاسىنداي اق قايىڭدار كومكەرگەن قاسيەتتى كوكشە توپىراعىنا تابانىڭ ءتيىپ تۇرىپ, تىلىڭە زەرەندى ورالسا, كوز الدىڭا سامساعان قاراعاي ەلەستەر ەدى. زەرلى زەرەندىنىڭ ءتول تابيعاتى – قۇددى كوركەم سۋرەت. الەمدەگى ەڭ دارىندى, ەڭ شەبەر سۋرەتشى كەنەپكە سالعان, سالتاناتى اسقان, ءسانى كەلىسكەن تۋىندى ىسپەتتى. كۇشپاي ابىلقايىر ۇلى وسى تۇمسا تابيعاتتىڭ ىشىندە بار عۇمىرىن ادال ەڭبەكپەن وتكەرىپ كەلەدى. جاي عۇمىر ەمەس, ماعىنالى, مازمۇندى عۇمىر. سول ەڭبەگى كەيىنگى تولقىنعا ادەمى, ومىرشەڭ ونەگە بولارلىق.
– اكەم ابىلقايىر بوقان ۇلى – مايدانگەر, – دەيدى كۇشپاي ابىلقايىر ۇلى. – مايدان دالاسىنان ەلگە ورالعاننان كەيىن زەرەندى ورمان شارۋاشىلىعىندا ورمانشى بولىپ ىستەگەن. تۇپ-تۋرا قىرىق جىل. انام كۇلشاي ابەنقىزى دا ورمان تۇقىمباعىندا بەل جازباي ەسەلى ەڭبەك ەتكەن. اتا-انامىز ءبىزدى, باۋىر ەتى بالالارىن ادال ەڭبەككە تاربيەلەدى, كوركەم تابيعاتتى قۇرمەتتەي ءبىلۋ, سۇيە ءبىلۋ – بالا جاستان سۇيەگىمىزگە سىڭگەن اكە اماناتى. ولار دا ءوز ەڭبەكتەرىنىڭ ناتيجەسىن كورگىسى كەلدى. قارا جەرگە كوشەت ەگىپ, ونىڭ جايقالىپ وسكەنىن كورۋ, بەرگەن جەمىسىن تاتۋ ءبىر قۋانىش دەر ەدى. وڭ-سولىمدى تانىسىمەن وسى ورمان القابى مەنى وزىنە شاقىرىپ, قويناۋىنا سۇڭگىتىپ جىبەردى. قۋانىشى دا از ەمەس, بەينەتى دە تارازى باسىن تەڭ باسىپ جاتادى.
ورمان تۋرالى ورالىمدى ويلارى كوپ-اق. جالعىز ورمان عانا ەمەس, تۋعان جەردىڭ تاريحى دا. ماسەلەن, زەرگەر زەرلەگەندەي بەدەرلى بەينەسى جان-جۇرەگىڭدى ەلجىرەتىپ, قويناۋىنا سۇڭگىتىپ جىبەرەتىن نۋ ورماننىڭ ءىشى اڭىزعا تولى. قۇلاق ءتۇرىپ تىڭداساڭ, كەستەلەنىپ, ەلىتىپ, ەسىڭدى الىپ ەرتەگى الەمىنە تارتاتىنداي. كۇشپاي ابىلقايىر ۇلىنىڭ اۋزىنان ەستىگەن اجارلى اڭگىمەنىڭ ءبىر پاراسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنايىق.
وسى زەرەندىدە قوشقارباي تاۋى بار. اسقارى كوك تىرەگەن, جوتاسىن ماڭگى مۇز جاپقان اسقاق تاۋ ەمەس, شاعىن تاۋ. اسقاقتىقتى, بيىكتىكتى اڭساعان ەتەگىندەگى جۇرت پاناسىن كورگەننەن كەيىن دالاسىن كوتەرىپ, توبەسىن تاۋ دەسە, وعان تالاسىمىز جوق. ال ورمانشى كۇشپاي شەرتكەن اڭگىمە تاۋ بەينەسىن بيىكتەتىپ, ەڭسەسىن كوتەرە تۇسكەندەي. ىلكى زاماندا جاسىل تاۋدىڭ ەتەگىن قالىڭ ەل جايلاعان. سول ەلدىڭ ىشىندە قوشقارباي ەسىمدى باتىر جىگىت بولىپتى. بىردە ساندىقتاۋدىڭ ارعى جاعىنداعى جالپاق جۇرت ۇلكەن اس بەرسە كەرەك. الگى اسقا بىرىنەن ءبىرى وتكەن جولداستارىن ەرتىپ قوشقارباي باتىر دا بارادى. اۋەلى الامان بايگە. جەر تانابىن قۋىرعان تۇلپارلاردىڭ جارىسى. جۇيرىكتەر جارىسقا اتتانعاندا كوكوراي شالعىننىڭ ۇستىندە كۇرەس وتكىزىلگەن. ەل ءىشى ەرسىز بولعان با, بالتىرى بەسىكتەي, كەۋدەسى ەسىكتەي كىل مىقتى كىلەم ۇستىنە شىعادى. ءبىر ءسات كوكىرەگىن نامىس بۋعان قوشقارباي باتىر دا كىلەمگە شىقسا كەرەك. قارسى جاقتىڭ بالۋانىن تەپسە تەمىر ۇزەتىن ءتورت جىگىت موينىنا شىنجىر سالىپ اكەلدى دەيدى. بالۋاننىڭ مىقتىلىعى سونداي, موينىن وقىس قوزعاپ قالعاندا جۋان شىنجىردان مىقتاپ ۇستاعان ءتورت جىگىت جەل شايقاعان قامىستاي ۇيقى-تۇيقى بولىپ كەتەدى ەكەن. شاماسى قارسىلاستىڭ مىسىن باسايىن دەگەن ايباتى بولار. كۇرەستى باسقارۋشى اقساقال بەلگى بەرگەن كەزدە وقتاي اتىلعان قوشقارباي باتىر ەجەلگى ادىسىمەن ىشتەن شالعان. تۇيە بالۋان شاڭ قاۋىپ قالىپتى. وسى استىڭ ۇستىندە قوشقارباي باتىر سول ەلدىڭ اي دەسە اۋزى, كۇن دەسە كوزى بار زەرەن سۇلۋمەن كەزدەسىپ, تىلدەسىپتى. ەكى جاس ءتىل تابىسىپتى. كوزسىز باتىر ەمەس پە, الىپ قاشقان. قىزدىڭ اعاسى ايدابول باتىر تۇرە قۋعان. ءدال وسى ۋاقىتتا ەجەلگى جاۋ قۇبا قالماق تا تاۋ ەتەگىندەگى قالىڭ قاراۋىلدىڭ اۋىلدارىن شاپپاق بولىپ ءتونىپ كەلگەن. ەل ىشىندەگى داۋ-شارعا قارايتىن ۋاقىت جوق. قوس باتىر باسقىنشى جاۋمەن ايقاسا كەتەدى. زەرەن سۇلۋ قوشقاربايدىڭ ەلىنە بەت العان. كول شەتىنە جەتىپ, تىزگىن تارتسا كەرەك. قالماقتار دا تاياپ قالادى. امان قالۋدان ابدەن كۇدەرىن ۇزگەن سوڭ زەرەندى سۇلۋ اقباس تولقىندارى اسپانعا اتىپ جاتقان كولگە قويىپ كەتەدى. قانشا جەردەن بەس قارۋىن اسىنىپ, قامسىز جاتقان قازاقتى قىرماق بولىپ كەلگەن قالماق جاعى ويسىراي جەڭىلىس تابادى. قوشقارباي مەن ايدابول باتىرلار الداعى ۋاقىتتا بەرىك بىتىمگە كەلىپ, ەلگە قورعان بولامىز دەپ ۋاعدالاسادى. كونەكوز قاريالار بۇگىنگى زەرەندى كولىنىڭ اتاۋىن زەرەن سۇلۋدىڭ وپات بولۋىمەن بايلانىستىرادى.
مىنە, ورمان ىشىندە وي باققان كۇشپاي ابىلقايىر ۇلىنىڭ ەل تاريحى جايىنداعى ءبىر شوكىم اڭگىمەسى. ارينە, ورماندى قورعاۋ باعىتىندا قيساپسىز شارۋا اتقارىلىپ جاتىر. تابيعي اپاتتان قورعاۋ, كوشەت ەگۋ, ونى كۇتىپ-باپتاۋ – مىندەت.
– كەيىنگى جىلدارى تۋريزم قارقىندى دامىپ كەلەدى, – دەيدى «كوكشەتاۋ» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى زەرەندى فيليالىنىڭ ديرەكتورى كۇشپاي بوقانوۆ. – بۇگىندە زەرەندى وڭىرىنە الىس-جاقىن شەت ەلدەردەن كەلەتىن مەيمانداردىڭ قاتارى كوبەيىپ جاتىر. ءوز ەلىمىزدەن دە كوركەم تابيعاتتىڭ كورىكتى ءبىر پۇشپاعىندا ساف اۋاسىن جۇتىپ, قۇر اتقا مىنگەندەي سەرگىپ قايتۋدى ماقسات ەتەتىندەر از ەمەس. نەگىزىندە ءبىز سول قالىڭ قاۋىمدى كۇتىپ الۋعا دايىن بولۋىمىز كەرەك. بۇل ۋاقىت ءورت قاۋپى ەسەلەي ارتاتىن ماۋسىممەن تۇسپا-تۇس كەلەدى. ويلانباي, جازاتايىم جەرگە تاستاي سالعان ءبىر تال تەمەكىنىڭ تۇقىمى باعا جەتپەس بايلىعىمىزدىڭ كەنەرەسىن كەمىتىپ, ويسىراتىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس. سوندىقتان جاز ايلارىندا ورمانشىلار كىرپىك ىلمەي جۇمىس ىستەيدى دەسەم, ارتىق ەمەس. بىزگە كوگىلدىر كوكشەنىڭ كوركەم ءبىر ءمۇيىسىن سەنىپ تاپسىرعاننان كەيىن سول جاۋاپكەرشىلىككە ءاردايىم دايىن بولۋىمىز قاجەت.
ورمانشىنىڭ ايتۋىنشا, ادامداردى تۋعان جەردى قۇرمەتتەي بىلۋگە تاربيەلەۋ – مىندەت. سوندا عانا ورتاق ءىستىڭ جۇگى جەڭىلدەيدى. ونىڭ بارلىعى ادامداردىڭ ىشكى جان-دۇنيەسىنە, مادەنيەتىنە بايلانىستى. ورمانشىلار قازىر ەل ىشىندە ءتۇسىندىرۋ, تانىم كوكجيەكتەرىن كەڭەيتۋ ورايىندا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. ويتكەنى ەل بايلىعى كەلەشەك ۇرپاققا اماناتتايتىن سىي.
اقمولا وبلىسى,
زەرەندى اۋدانى