كوللەدجدەگى ءبىر كۇن

كوللەدجدىڭ جۇمىسشى مامانداردى دايىندايتىن نىسانى قالانىڭ شەت جاعىندا ور­نا­لاسقان. نىساندى اينالا كا­سىپ­ورىندار قورشاپ تۇر. ءبىر قارا­عانعا تەوريا مەن تاجىريبەنىڭ اراسىندا الشاقتىق بولماسى ءۇشىن ارنايى جاسالعانداي كورىنەدى. نەگىزگى باسىمدىق ەڭبەك نارىعىن تىزگىندە ۇستاي وتىرىپ, ءبىلىم بەرۋ قىزمەتتەرىنىڭ ساپاسىن تۇراق­تاندىرۋعا قويىلعان. زاماناۋي ءبىلىم بەرۋ ورداسىندا 59 وقۋ كابينەتى, 13 شەبەر­حا­نا, 4 زەرتحانا, 12 كومپيۋتەرلىك سىنىپ, 1 لين­گوفوندىق قۇرال-جابدىقپەن جابدىق­تالعان كومپيۋتەرلىك سىنىپ, جالپى اۋدانى 208,9 شارشى مەتر بولاتىن ەكى اكت زالى, 70 ورىندىق وقۋ زالدارىنان تۇراتىن ەكى كىتاپحانا بار.

«NOCN» حالىقارالىق بيز­نەستى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى تيم دوكينز كاسىپتىك تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ستاندارتتارى مەن تاسىلدەرى تۋرالى ايتقانى ويعا ورالىپ وتىر. ونىڭ پىكىرىنشە, تۇلەكتەردىڭ بىلىكتىلىگى مەن جۇمىسقا دايىن­دىعى اراسىندا الشاقتىق بار. بىراق بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمى رەتىندە تاعىلىمدامادان ءوتۋدىڭ دۋالدى مودەلىن ۇسىنعان. ياعني وقىتۋدىڭ تەوريالىق ءبولىمى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىندا, ال پراكتيكالىق بولىگى وندىرىستە وتەدى. دۋالدى وقىتۋ ءبىز كەلگەن كوللەدجدىڭ وقۋ باعدارلاماسىندا دا بار ەكەن ءارى ونى ءتيىمدى تۇردە ىسكە اسىرىپ جاتقانىن كوزىمىزبەن كوردىك. مۇنداي وقىتۋ تۋرالى ۇشجاقتى شارتتار مەملەكەتتىك تىركەۋ تىزىلىمىندە تىركەلگەن. ەلەكترمەن قامتاماسىز ەتۋ, تىگىن ءوندىرىسى جانە كيىمدەردى ۇلگىلەۋ, شاشتاراز ونەرى, راديوتەحنيكا, ەلەكترونيكا جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالار ماماندارى ءبىلىمىن حالىقارالىق ادىسپەن شىڭداپ ءجۇر.

– بۇگىندە تەحنيكالىق كاسىبي ءبىلىم وتە ماڭىزدى. ءبىزدىڭ كوللەدج وقۋ-وندىرىستىك شەبەرحانالارى مەن يننوۆاتسيالىق زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن جابدىق­تالعان. مۇندا ءبىلىم الۋ­شىلار تەوريا­لىق ءبىلىمىن بەكى­تىپ, كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرا تۇسەدى. 13 ماماندىق بويىن­شا وقىتامىز. كوللەدجدىڭ سە­رىك­تەس ۇيىم­دارى دا كوپ. بۇل تۇلەك­تەردىڭ جۇمىس ورنىن دۇرىس تابۋىنا كومەكتەسەدى. مۇن­­داي ساباقتاستىق وقۋ ورىندارىنىڭ بار­لىعىنا اۋاداي قاجەت. سەبەبى ءبىز ەكو­نوميكاعا ماماندار دايىندايمىز. سون­دىقتان ساپاعا باسا ءمان بەرەمىز. ۇجىم­نىڭ كاسىبيلىگى ءبىرىنشى ورىندا تۇرادى. سوسىن ءبىلىم مەن پراكتيكانىڭ بايلانىسىنا ءجىتى نازار اۋدارامىز. دۋالدى وقىتۋدىڭ ءار­تۇرلى ادىستەرىن تەكسەرىپ كورىپ, ستۋدەنتتەرىمىزگە باعىت-باعدار بەرىپ ءجۇرمىز. كوللەدجدە ءجۇرىپ-اق ءوزىنىڭ كاسىبيلىگىن ارتتىرىپ, قوسىمشا قارجى تاۋىپ جۇرگەن­دەر دە بار. ودان كەيىنگى ەستەن شىعارۋعا بولمايتىن ءبىر جايت – جايلىلىق. بۇل – وزەكتى دۇنيە. ءبىزدىڭ ۇستانىم – بىلىكتى مۇعالىم, ءبىلىمدى ستۋدەنت, – دەيدى كوللەدج ديرەكتورىنىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك جۇمىس جونىندەگى ورىنباسارى ناقيا الەنوۆا.

ادەتتە كوللەدج ستۋدەنتتەردىڭ بويىن­دا قاتتى داعدىلار (hard skills) كوپ داميدى. ياعني تەحنيكا­لىق ويلاۋ جۇيەسىنەن اسپاي قالىپ جاتادى. بىراق وقۋ بىتىرگەننەن كەيىنگى ومىرگە دايىن بولىپ, ەل ىسىنە ارالاسۋى ءۇشىن جۇمساق داعدىلار دا (soft skills) قاجەت. ءبىز كوبىنە ماماننان گورى ادام قىلۋ ماڭىزدى ەكەنىن ەستەن شىعا­رىپ جاتامىز. اسىلىندا, سىني تۇرعىدان ويلاي الاتىن, ءىسىن سارالاي الاتىن ادام دا, مامان دا اۋاداي قاجەت. وسى ويلاردىڭ جەتەگىمەن 72 جاستاعى وقىتۋشى پانۋ حامزاەۆاعا باردىق. ول مۇندا تاريح پانىنەن ساباق بەرەدى. كابينەتىنە بارساق 52 جىلدىق تاجىريبەسى بار ۇستاز وقۋ جوسپارلارىن پىسىقتاپ وتىر ەكەن.

– قازىرگى كەزدە بالالارعا قويى­لىپ وتىرعان نەگىزگى ماق­سات – وزدىگىنەن ىزدەنىپ, ءبىلىم الۋ. ءبىز ولاردىڭ بارىنشا جان-جاق­­ت­ى, تاپقىر بولعانىن قالاي­مىز. ءوز سالاڭدى جەتىك مەڭگە­رىپ, بىلىكتى مامان بولعان جاقسى. بى­راق ادام بويىنداعى يگى سەزىم­دەر مەن دانالىق كوزىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. ءبىز بالالار وقۋعا تۇسىسىمەن وسى جاعىنا ءمان بەرەمىز. ايتالىق, الدىما كەلگەن ءار توپتى ساكەن سەيفۋلليننىڭ مۋزەيىنە اپارامىن. ساكەن ۇستالار شاقتا بالاسى 1 جاسقا تولىپ جاتقان ەكەن. سونى ويلاپ, قوناققا دەپ اق داستارقان ساتىپ الادى. بىراق سول مەزەتتە ۇستالىپ كەتەدى. سول جايىلماي قالعان اق داستارقاننىڭ قادىرىن بالالاردىڭ اق كوڭىلىنە قۇيعىم كەلەدى. سوندا بالالار مۋزەيدەن «مۇعالىم, ءبىز ومىردە بولىپ جاتقان كوپ دۇنيەگە ءمان بەرمەيدى ەكەنبىز. ءبىز ءتىپتى قالاي ەل بولعانىمىزعا دا بەيجاي قارايدى ەكەنبىز», دەپ شىعادى. كوللەدج ستۋدەنتتەرىنە مۇنداي دا تاربيە كەرەك, – دەيدى پانۋ حامزاەۆا.

بىلىمدە جالعىز ءجۇرىپ جول تابامىن دەگەن اداسادى. سوندىقتان دا ءارتۇرلى وقۋ ورىندارىمەن ىنتاماقتاستىق ورناتۋ ماڭىزدى. «باسقارۋ» كوللەدجى دە وسى تالاپتىڭ ۇدەسىنەن شىعىپ وتىر. ايتالىق, رەسەيدىڭ قازان قالاسىنا بارىپ, ءوزارا مەموراندۋمعا قول قويعان. تاراپتار ءوزارا سەنىم نەگىزىندە ءبىلىم الماسۋعا ۋاعدالاسقان. بۇل ستۋدەنتتەردىڭ وزگە دە وقۋ باعدارلاماسىن كورىپ-تانىسۋىنا جول اشادى. وسىنداي مۇمكىندىككە يە ستۋدەنتتەرمەن دە تانىستىق. ايتا كەتەتىنى, ءبىز جۇرگەن ءدالىزدىڭ بارلىعى كوركەم بۇيىمدار مەن اسەم كارتينالارعا تولى. ونىڭ ءبارى وسىندا وقيتىن بالالاردىڭ قولىنان شىققان. كوللەدجدىڭ ىشكى جاعدايى تۋرالى ءبىلۋ ءۇشىن ءبىلىم ورداسىنداعى ستۋدەنتتەردىڭ پرەزيدەنتىن دە سوزگە تارتتىق.

– كوللەدج ماعان قاتتى ۇناي­دى. مەك­تەپتە كومپيۋتەرلىك ويىن­دارعا قى­زىعا باستادىم. ۋاقىت وتە كەلە راديودەتال­دارمەن تانىستىم. سودان سوڭ وسى كول­لەدجدى تاڭدادىم. وقۋ ورنىنىڭ جاي­لى­لىعىن, جاقسى پىكىرلەر مەن ۇستاز­دار­دىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن ەسكەرە وتىرا تاڭدادىم. بىزگە جەتىسپەيتىن دۇنيەلەر دە بار. مىسالى, ءاربىر سالا ماماندىقتارىنا ارنالعان زەرتحانالاردىڭ ازدىعى. بىرنەشە سالادا وقيتىن ستۋدەنتتەر ءبىر زەرتحانادا ءبىلىم الۋعا ءماجبۇر. سول جاعى رەتتەلسە, جاقسى بولار ەدى. كوڭىل كونشىتەرلىك دۇنيەلەر دە جەتەرلىك. جاستار ءىسى جونىندەگى كوميتەت ءوز ءىسىن جاقسى اتقارىپ جاتىر. وعان ءدان ريزامىز. قالالىق دەڭگەيدە وتەتىن ءارتۇرلى جارىستارعا بەلسەندى تۇردە قاتىسىپ كەلەمىز, – دەپ شىنىن ايتتى پەتر سىپچەنكو.

كوللەدجگە كوبىنە الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن, وتباسىندا قيىن­دىقتارعا كوپ ۇشىراساتىن بالا­لاردىڭ باراتىنى جاسىرىن ەمەس. ونى ءبىز دە كوزىمىزبەن كوردىك. وتباسىلىق جاعدايىنا بايلانىستى وقۋعا كەلمەيتىن, ساباققا بەيجاي قارايتىن بالالاردى ايتپاعاندا, قارجى جاعىنان قيىندىق كورىپ جاتقاندار دا كوپ. وسىنى ويلاعاندا, 2025 جىل تەزىرەك بولسا ەكەن دەيسىڭ. ويتكەنى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن جاستاردى 2025 جىلعا دەيىن سۇرانىسقا يە ما­ماندىقتارمەن 100 پايىز قام­تۋ كوزدەلگەنى ەسكە تۇسەدى. ودان بو­لەك وقۋعا ىنتاسى جوق, تارتىپكە كونبەيتىن بالالار دا بار. ولار­مەن پسيحولوگتار جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزەدى ەكەن. راسىندا دا, «قيىن وقۋشى» ۇعىمى پەداگوگتەر اراسىندا كەڭ تارالعان. پەداگو­گيكالىق تاربيەسى قيىن بالالار – وقۋعا, ەڭبەككە, قوعامدىق ومىرگە ىقىلاسى جوق بالالار. بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن پەداگوگ عالىمدار كوپ ىزدەدى. اركىم ءوز بەتىنشە شەشۋگە تىرىستى. دەگەنمەن كوبىنىڭ ويى تاربيەنى وتباسى جاعدايىن زەرتتەۋدەن باس­تاۋ كەرەك دەگەنگە توقايلاستى. وتباسىندا قولايلى قارىم-قاتىناس ورناتسا, بالا قالىپقا كەلەدى. مۇنى قازاق «وتان – وتباسىنان باستالادى» دەپ ءبىراۋىز سوزبەن ايتىپ كەتكەن. بۇل ءتاسىلدى كوللەدج مۇعا­لىمدەرى دە قولدانادى ەكەن. ءبولىم مەڭگە­ر­ۋشىسى نۇرگۇل ابىلقاسوۆانىڭ ايتۋىنشا, كوللەدج قىزمەتكەرلەرى قانشاما وتباسىلىق جاعدايى قيىن بالالاردىڭ ءومىرىن ءبىر جولعا سالعان. سول سەبەپتى ۇنەمى وسى جاعدايدى نازاردا ۇستاپ وتىرادى.

– كوللەدجىمىزدە جۇمىسشى ماماندىق­تارىن دايىندايمىز. ولاردىڭ ىشىندە ەلەكترمەن جابدىقتاۋ, تىگىن ءىسى, راديوتەحنيكا, ەلەترونيكا جانە تەلەكوممۋنيكاتسيا, شاشتاراز سىندى ماماندىقتار بار. وقۋ ورنىنا كوبىنە كوپبالالى وتباسىنان شىققان, جاعدايى تومەن وتباسىندا تاربيەلەنگەن ستۋدەنتتەر تۇسەدى. سوندىقتان ولارمەن تىعىز جۇمىس ىستەيمىز. بۇل ايتۋعا عانا وڭاي. كەيبىر اتا-انالار با­لا­لارىن ۇستازدارعا تاپسىرىپ, ولاردى ەكىنشى اتا-اناسى رەتىن­دە قابىلداپ جاتادى. بۇل دۇ­رىس ەمەس. ءاربىر اتا-انا بالاسى ءۇشىن تولىق جاۋاپكەرشىلىك الۋى شارت. ءبىز قولىمىزدان كەلگەن­دى جاسايمىز. كەيدە ءىسىمىز وڭعارى­لىپ, ناتيجە شىعىپ جاتادى. كول­لەدجگە تۇسكەندە تارتىپكە كون­­بەيتىن, قيقار بالالاردىڭ كەتە­­رىندە تۇبەگەيلى وزگەرگەنىن دە كور­دىك. مۇنداي جاعدايلار ءجيى كەزدەسەدى, – دەدى نۇرگۇل ابىلقاسوۆا.

ءبىزدىڭ ەلدە عانا ەمەس, جالپى الەمدە COVID-19-دان كەيىن كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋگە كوبى­رەك كوڭىل بولىنە باستادى. سول سەبەپ­تى دە وسى باعىتتى تەرەڭدەتە تۇسە­تىن پانارالىق زەرتتەۋ ادىس­تەرى, تەوريالىق نەگىزدەر جانە ستاتيس­تيكالىق مودەلدەر دە زەرت­تەلىپ ءجۇر. كەيىنگى جىلدارى ءبىز كاسىپتىك-تەحنيكالىق وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى جولىعاتىن وقۋ قيىندىقتارىن جاقسى تۇسىندىك. كوپتەگەن مەملەكەتتىڭ كاسىپتىك ءبىلىمى پاندەميادان كەيىن جاڭا كەزەڭگە ءوتتى. ءبىزدىڭ دە وتەر شاعىمىز تۋعانداي. ورتا كاسىپتىك ءبىلىم «تومەنگى ساناتقا» جاتپايتىنىن ۇعىناتىن ءسات تە كەلدى.