ەلىمىزدە ستۋدەنتتەرگە وقۋ اقىسىن تولەۋگە نەسيە بەرىلۋى مۇمكىن. قارىز العاندار بەرەشەكتى اقشا الىنعان ايدان كەيىن وتەيدى. وتكەن جىلى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك وقۋ اقىسىن تولەۋگە باعىتتالعان 2-3 پايىزدىق ۇزاقمەرزىمدى ءارى جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ تۋرالى ايتقان ەدى. جوعارى بىلىمگە قولجەتىمدىلىكتى كەڭەيتۋ اياسىندا زاڭنامالىق دەڭگەيدە ء«بىلىم بەرۋ نەسيەسى» ۇعىمى ەنگىزىلگەنىن دە ءتۇسىندىردى. ياعني ستۋدەنتتەر وقۋ اقىسىن ۋنيۆەرسيتەتتى اياقتاعاننان كەيىن دە تولەي الادى.
نەسيەنى ىسكە قوسۋ قولدانىستاعى زاڭنامادا قاجەتتى نورمالار قابىلدانعاننان كەيىن وسى جىلى باستالادى. وعان ءبىلىم بەرۋ گرانتى بۇيىرماعان تالاپكەرلەر ۇمىتكەر بولا الادى. وسىلايشا, ولار مەملەكەت كەپىلدىگىمەن نەسيە الىپ, وقۋ اقىسىن تولەيدى. بۇل باستاما قارجى اگەنتىن تارتا وتىرىپ, ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.
«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ءبىلىم الۋشىلارعا ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ ناتيجەلەرىن, الەۋمەتتىك جاعدايدى, عىلىمي (شىعارماشىلىق) جەتىستىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ, جوعارى بىلىمگە اقى تولەۋ ءۇشىن نىسانالى اقشا سوماسىنىڭ بەلگىلى ءبىر ۇلەسىن الۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا سارالانعان گرانت ەنگىزۋ ماسەلەسى پىسىقتالىپ جاتىر», دەپ حابارلاعان ەدى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى.
مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ نەسيەسى تۋرالى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر پورتالىندا جاريالانعان قۇجاتتا جازىلعان. قاعيدادا نەسيەنى يگەرۋ كەزەڭى قارىز الۋشىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە وقۋ مەرزىمى دەپ كورسەتىلگەن. نەسيەنى الۋ ءۇشىن ۇمىتكەر ەل اۋماعىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتەردە نە ودان كەيىنگى جوعارى ءبىلىمنىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى بويىنشا وقۋى كەرەك.
«تۇراقتى تابىس كوزى بار, كەمىندە ءبىر ەڭبەككە قابىلەتتى ەل ازاماتى كەپىلدىك بەرۋى كەرەك. بۇل ولشەمشارت جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار ساناتىنا جاتاتىن قارىز الۋشىلارعا قولدانىلمايدى. ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ سالىمى تۋرالى تىركەلگەن شارتى نەمەسە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىندا وقۋدىڭ بۇكىل كەزەڭى ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ قىزمەتتەرىنىڭ جالپى قۇنىنىڭ كەمىندە 10 پايىزى مولشەرىندە جيىنتىق جيناقتارى بار ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ ساقتاندىرۋ شارتى بولۋعا ءتيىس», دەپ جازىلعان تالقىعا ۇسىنىلعان قۇجاتتا.
ءبىر ەسكەرەرلىگى, ستۋدەنتتەرگە نىسانالى نەسيە ەسەبىنەن قولما-قول اقشا بەرىلمەيدى. ەگەر ستۋدەنت اۋىرىپ قالسا نەمەسە مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتىنا اۋىسسا, نە وقۋىن مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتاتىن بولسا, بۇل تۋرالى ۋاكىلەتتى ورگاندارعا حابارلاۋى كەرەك. ول كەزدە نەسيە شارتتارىنا بايلانىستى نىسانالى نەسيەنى وتەۋ كەستەسى قايتا قۇرىلادى. ال قارىز الۋشى وزگە سەبەپتەرگە بايلانىستى وقۋىن ۇزسە, وقۋدى توقتاتقان كۇننەن باستاپ, ءبىر جىل ىشىندە وقۋ اقىسىنا كەتكەن قاراجاتتى قايتارادى. «ەگەر ستۋدەنت قايتىس بولسا, وندا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ نەسيەسى بويىنشا تالاپتار توقتاتىلادى. بۇدان بولەك, نەسيە الۋشىلار مەرزىمدى اسكەري قىزمەتكە شاقىرىلعان جاعدايدا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ كرەديتىن وتەۋ قىزمەت وتكەرۋ كەزەڭىنە, بىراق 2 جىلدان اسپايتىن مەرزىمگە توقتاتىلا تۇرادى», دەپ جازىلعان قاعيدادا.
ءبىلىم بەرۋ نەسيەسى دامىعان ەلدەردە جولعا قويىلعان. اقش, كانادا, اۋستراليا, جاڭا زەلانديا, سونداي-اق ەۋروپا ەلدەرىندە ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن كوللەدج ستۋدەنتتەرىنىڭ 60 پايىزى وقۋ نەسيەسىن پايدالانادى. ءبىر قىزىعى, ول جاقتا بانكتىك نەسيەنى تەك جوعارى مەكتەپتە وقۋعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قىسقا جانە ۇزاقمەرزىمدى كۋرستارعا, تاعىلىمدامالارعا دا الۋعا بولادى. ءتىپتى تۇرۋ اقىسىن تولەۋگە نەمەسە وقۋ كەزەڭىندەگى باسقا شىعىنداردى نەسيەلىك قاراجاتپەن جابۋعا بولاتىن ىلەسپە ءبىلىم بەرۋ نەسيەسى دە بار.
وسى تۇستا ەكونوميست ماقسات حالىق مينيسترلىكتىڭ باستاماسىنا قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى. ول ەلىمىزدە نەسيە الۋعا كەڭەس بەرمەيتىنىن, ءدال قازىر نەسيەلەردىڭ پايىزى وتە جوعارى ەكەنىن ايتتى. «ەلدەگى ينفلياتسيا جانە ۇلتتىق بانكتىڭ قويىپ وتىرعان بازالىق پايىزدىق مولشەرلەمەسىنە بايلانىستى نەسيە پايىزى دا ءوسىپ وتىرادى. سوندىقتان ءدال قازىرگى ۋاقىتتا ءبىلىم نەسيەسىن ۇسىناتىن بولسا, وتە ءتيىمسىز بولادى», دەدى ەكونوميست.
– ال ەگەر اقشا-نەسيە ساياساتى قالىپقا كەلىپ, ەرتەڭ بازالىق پايىزدىق مولشەرلەمە تۇسەتىن بولسا, تومەن پايىزبەن نەسيە بەرىلسە, مۇنداي نۇسقالاردى قاراستىرۋعا بولادى. تاعى ءبىر ايتاتىن نەگىزگى ماسەلە بار. ءبىلىم ءۇشىن بەرىلگەن نەسيە ءوزىن-ءوزى اقتايدى. ءبىلىم ءۇشىن الىنعان قارىزدى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ادامي كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا دەپ قاراستىرۋعا بولادى. ءبىر قىزىعى, بەرەشەكتى وتەۋ وقۋ ورنىن اياقتاعان سوڭ ەمەس, «قاراجات تۇسكەن ۋاقىتتىڭ كەلەسى ايىنان باستالادى» دەپ جازىلعان. بۇل قانشالىقتى دۇرىس؟ شىنى كەرەك, كەلەسى ايدان باستاپ تولەۋ كەرەك بولسا, ونى ستۋدەنت ءوزى تولەي مە؟ ستۋدەنت بىلىمگە كۇش سالىپ, وقۋى كەرەك. ال ول ۋاقىتتا جۇمىس ىستەيمىن, نەسيەنى تولەۋىم كەرەك دەپ جۇرسە, قانداي قيىندىققا دۋشار بولادى. قازىرگى كۇننىڭ وزىندە كوپ ستۋدەنت وقۋ اقىسىن تولەيمىن دەپ داياشى بولادى, تالماي جۇمىس ىستەيدى. وقۋ اقىسىن ءوزى تولەپ جاتقاندار بار. ەگەر ولارعا سونداي نەسيە رەتىندە مۇمكىندىك بەرىلسە, پايىزى تومەن بولسا, بالكىم ونى دا قاراستىرىپ كورگەن دۇرىس شىعار, – دەيدى ساراپشى.
بۇگىندە ستۋدەنتتەردىڭ 60 پايىزعا جۋىعى اقىلى نەگىزدە وقيدى. ال 2021-2022 وقۋ جىلىنداعى رەسمي ستاتيستيكاعا سايكەس قارجىلىق قيىندىقتارعا بايلانىستى 22,5 مىڭ ستۋدەنت وقۋىن تاستاپ كەتكەن. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە بۇرىن دا ءبىلىم نەسيەسى بولعان. ستۋدەنت وقۋدى بىتىرگەننەن كەيىن جۇمىسقا تۇرعاندا تولەي الاتىن. ءارى بۇل قادام جەمىسىن بەرەدى دە. راسىندا دا, ءبىلىم الامىن دەيتىن ستۋدەنتتەرگە ءتيىمدى ءبىلىم نەسيەسى بولعانى جاقسى-اق. وقۋىن اياقتاپ, ديپلومىن الىپ, جۇمىسقا تۇرعاننان باستاپ قانا نەسيەسىن تولەسە, ءىلىم ىزدەگەن قانشا جاننىڭ جولى اشىلار ما ەدى؟ قاراجاتتىڭ جەتىسپەۋىنەن ءبىلىم الماي قالعان جالىندى دا تالاپتى جاستاردىڭ ماڭدايى جارقىرار ما ەدى, كىم ءبىلسىن؟