«بايكال-1» – بىرەگەي رەاكتور

 وتاندىق مايتالمان ماماندار

اتالعان كەشەنگە ەلدەگى اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى مەم­لە­كەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, «اتوم ەنەرگياسى ينستيتۋتى» فيليالى ديرەكتورىنىڭ ماتەريالتانۋ زەرتتەۋلەرى جونىندەگى ورىنباسارى ەربولات قويانباەۆ ارنايى كولىكپەن الىپ باردى. جول-جو­نەكەي زاما­ناۋي قۋات كوزدەرى جونىندە قىزىقتى اڭگىمەلەر ايتتى. قاي تاقىرىپتىڭ دا سان مىڭ سىرىن قازاقتىڭ قارا سوزىنە سالىپ, بار قۇنارىمەن ءتۇسىندىرىپ بەرەدى. «كەلىسىمشارتپەن تاجىري­بە الماسۋعا كەلگەن جاپون ەلىنىڭ اتوم ەنەرگياسى ماماندارى باي­تاق دالاعا قاراپ, جەر استى-ءۇستى بايلىقتارى مەن ۇلتتىق الەۋەتى تۋرالى ەستىگەندە ەرىكسىز باس شاي­قايدى», دەيدى ول.

«بايكال-1» كەشەنىنىڭ قور­عا­نىسى تىم بەرىك. ونى ۇلتتىق ۇلان اسكەرى كۇزەتىپ تۇر. باسىڭنان باقايشاعىڭا دەيىن مۇقيات تەكسەرۋدەن وتكىزىپ, ءاربىر ادامعا ار­نايى رۇقسات بەرەدى. ءبىز بار­عان رەاكتورعا قاتىنايتىن قىزمەت­كەر­لەر جەراستى جولدارىمەن جۇرەدى. كەشەن قابىرعالارىن امە­ري­كالىق ارىپتەستەرى «تىم قالىڭ ءارى مىقتى!» دەپ باعالاپ, تاڭدانىس­تا­رىن جاسىرماعان ەكەن. وسى جەراستى جولدارى بىرنەشە بلوك­كە بولىنگەن جانە جالپى بىرنەشە شاقىرىمدى قۇراي­دى. جولداردىڭ ۇزاقتىعىن سۇرا­عا­نىمىزدا, «ونى ايتا المايمىز, بىراق كەشەندەگى ەلەكتر جەلى­لە­رىن تولىق جاڭارتقاندا 18 000 كم كابەل تارتىلدى», دەدى. ەنى 2-2,5, بيىكتىگى 2,5-3 مەتر بولاتىن جەراستى جولدارىنىڭ ارعى بەتى ارەڭ كورىنەدى. سون­دىقتان جۋرناليستەردى جەرۇستى جولدارىن­داعى كولىكپەن الىپ ءجۇردى. الايدا اراسى جاقىن نىساندارعا جەراستىمەن قاتىناپ وتىردىق.

جەراستى قىزمەتكەرلەرىنە بارلىق جاعداي جاسالعان. قىزىق­پاۋعا شاراڭ جوق. ءبىر كەمدىگى, ۇيالى تەلەفوندار جۇمىس ىستەمەيدى. ال ءبىزدىڭ قالتا تەلەفوندارىمىزدىڭ ءبارىن كىرەبەرىستە الىپ قالعان. سەبەبى ونداعى كوپ ورىنداردى فوتوعا ءتۇسىرىپ, اشىق جاريالاۋعا بولمايدى. سونىمەن «بايقال-1» رەاكتورىنا كىرەر الدىندا ۇستى­مىزگە اق حالات, باسىمىزعا كاس­كا كيدىردى. جالپى, «بايقال-1» زەرتتەۋ رەاكتورلار كەشەنىنىڭ باسشىسى ءارى باس ينجەنەرى الماس ءازىمحانوۆ دەگەن ازامات ەكەن. كوپ سويلەۋگە قۇشتار ادام بولما­عا­نىمەن, قىزمەتكەرلەرى مەن ارىپ­تەس­تەرى, «الەمدەگى باسقا بىردە-ءبىر رەاكتورعا ۇقسامايتىن جەكە-دارا رەاكتورلار كەشەنىن باسقارىپ وتىرعان, وسى سالاداعى اسا بىلىكتى مامان» دەپ, ەرەكشە ماقتانىشپەن ايتتى. كاسىبي كادرلاردىڭ ويى مەن سوزىنە بەيىل بولىپ, «اتوم ەنەرگەتيكاسى بويىنشا وسىنداي مىقتى ماماندارىمىز بولا تۇرىپ, «مامان جوق» دەپ اۋىزدى قۋ شوپپەن ءسۇرتۋ ابەستىك ەكەن عوي», دەگەن وي قىلاڭ بەردى.

زەرتتەۋ رەاكتورلارىن كونۆەرسيالاۋ

قازىر ءبىزدىڭ ەلىمىزدە يادرولىق قاۋىپ­تى ازايتۋ جونىندەگى جاھان­دىق باستاما شەڭبەرىندە زەرتتەۋ رەاكتور­لارىن تومەن بايىتىل­عان وتىنعا كونۆەرسيالاۋ جۇمىس­تارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل جۇمىس­تار­دىڭ نەگىزگى ماقساتى – جو­عارى بايىتىلعان ۋراننىڭ (جبۋ) جي­ناق­تالعان قورىن جويۋ جانە زەرتتەۋ رەاكتورلارىن تومەن بايى­تىل­عان ۋران (تبۋ) وتىنىنا اۋىستىرۋ ارقىلى يادرولىق ماتەريالداردى تاراتپاۋ.

«سىزدەر كورىپ تۇرعان «باي­كال-1» رەاكتورىنىڭ الەمدە بالاماسى جوق. ويتكەنى بۇل كە­شەندى استىنان دا, ۇستىنەن دە جان-جاقتى باقىلاپ كورۋگە بولادى. الەمدەگى بۇل سىندى كەشەن­دەر­دىڭ بارىنە تەك ۇستىنەن قاراي الاسىز. ايتپاعىم, استىنان كى­رىپ كورۋدىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى, تومەندەگى تەح­نولوگيالاردى ال­ماس­تىرۋ جۇ­مىس­تارىن جۇرگىز­گەن­دە وتە قو­لايلى. جۇمىس ءۇر­دىسىن ۇزبەي-اق كوپ شارۋانى اتقا­رۋعا مۇمكىندىك بار. وعان قوسا جاعدايدى تولىق باقىلاپ, كۇنىنە نەشە رەت بولسا دا جاقسى باعام­داپ وتىرۋعا ىڭعايلى. سۋمەن سالقىنداتىلاتىن يۆگ.1م رەاك­تو­رى 1975 جىلى ىسكە قوسىل­دى. نەگىزى يادرولىق زىمى­ران­دار قوز­عالتقىشىنان جىلۋ شى­عار­عىش جيىنتىقتارى مەن جىلۋ شىعارعىش ەلەمەنت­تەرىن سىناۋعا ارنالعان جوعا­رى تەمپەراتۋرالى گازبەن سالقىندا­تى­لاتىن رەاكتور», دەدى باس ينجەنەر.

ناقتىسى, 1990 جىلى يۆگ.1م يادرولىق زەرتتەۋ رەاكتورى تولىق دەرلىك جاڭعىرتىلدى (كونۆەرسيالاندى). وندا رەاكتيۆتىلىك قورىن 2 ەسە ارتتىرۋدىڭ ارقاسىندا ەكسپەريمەنتتىك مۇمكىندىكتەردى كەڭەيتۋ جولىمەن رەاكتوردىڭ اكتيۆ ايماعى تومەن بايىتىلعان يادرولىق وتىنعا اۋىستىرىلعان. ءسويتىپ, كەشەندە زەرتتەۋ جۇمىس­تارى تياناقتى جۇرگىزىلىپ, بيىل 18 مامىردا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ يۆگ.1م زەرتتەۋ رەاك­تورى كونۆەرسيالاۋ جانە بار­لىق رۇقسات بەرۋ قۇجاتتارىن رەسىمدەۋ جۇمىسى اياقتالعاننان كەيىن تبۋ وتىنىمەن جۇمىس ىستەي باستادى. رەاكتور قۋات دەڭگەيىنە شىعارىلىپ, قوندىرعىسىنىڭ بارلىق جۇيەسى شتاتتىق رەجىمدە جۇمىس ىستەۋگە كىرىستى.

«بۇل كەشەننىڭ جۇمىس ىستەۋ باعىتتارى نەگىزىنەن رەاكتورلىق ساۋلە­لەندىرۋ ۇدەرىستەرىندە كون­سترۋك­تسيالىق ماتەريالدارى مەن سۋتەگى يزوتوپتارىنىڭ جينالۋ جانە شىعارىلۋ سيپاتتامالارىن زەرتتەۋگە ارنالعان. سونداي-اق تەر­مويادرولىق رەاكتورلاردىڭ ءبىرىن­شى قاباتىنىڭ ماتەريالدارىن اپاتتىق جاعدايلاردا مودەلدەۋ جۇمىستارىن ىستەيدى. سونىمەن قوسا, بيولوگيالىق نىساندارعا رادياتسيالىق اسەردى زەرتتەۋ مەن تاعى باسقا كوپتە­گەن جۇمىستار اتقارىلادى. حا­لىقارالىق كە­لىسىم­شارتتار بو­يىن­شا شەتەلدەردەن كوپتەگەن ۇسى­نىستار مەن تاپسىرىس تۇسەدى. بيولوگيالىق نىسانداردا ۇلكەن ەنەرگەتيكالىق رەاكتورلاردىڭ قاۋىپسىزدىگى بو­يىنشا ناقتى شارا قولدانامىز. مىسالى, ولار اپاتتى جاعدايدا جۇمىس ىستەگەن كەزدە ارنايى كە­­­شەندەردە سونداي اسا قاۋىپتى رە­­­جىم­دەرگە كۇردەلى جوندەۋ جۇ­مىستارىن جۇرگىزەمىز.

بىزدەگى ەكى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتا ەكى كەشەن بار. ولار – يگر جانە مىنا تۇرعان «بايكال-1» رەاك­تور زەرتتەۋلەر كەشەنى. وعان قوسا ولاردان تىس ستەندتەر دە بار. وندا رەاكتورلاردىڭ اك­تيۆتى ايماقتارىنىڭ بالقىتۋ جۇمىستارىمەن مۇقيات اينالىسامىز. وسى جاعدايلارعا قاراپ-اق, بىزدە سالانىڭ وتە كۇردەلى جۇ­مىستارى جۇرگىزىلەتىنىن پايىم­داۋعا بولادى. رەاكتورلاردا دا اكتيۆتى ايماقتاردىڭ بالقىتۋ ۇدەرىستەرىمەن جۇمىس ىستەلەدى. بۇل قىزمەتتەرىمىزگە شەتەلدەردەن ۇسىنىس پەن تاپسىرىس وتە كوپ. سەبەبى الەمدەگى اتوم ەنەرگيا­سى بويىنشا الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ وزىندە, ايتىلعان اتومعا قاتىستى تىم اۋىر ۇدەرىستەردى ناتي­جەلى جۇرگىزۋگە ءبىزدىڭ كە­شەن­­­دە­گىدەي مۇمكىندىك جوق. بىرىن­­شىدەن, بىزدە اتتەستاتتالعان بىلىك­تى ما­مان­دار جۇمىس ىستەيدى. وعان قوسا ينستيتۋتتىڭ كوپ جىل­دىق مول تاجىريبەسى بار. سون­دىق­تان ىسىمىز­گە قىزىعۋشى كوپ ءارى سالاعا قاتىس­تى ءتۇرلى تاپسىرىس تولاسسىز كەلىپ جاتادى. تاعى دا قايتالايىن, بۇل جەر­دە جاسالعان تاجىريبە مەن سى­ناقتاردى وزگەلەر وزدەرىندە وتكىزە المايدى. سودان اينالىپ كەلىپ, ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزگە جۇگىنەدى», دەگەن «بايكال-1» رەاك­­­تورلار كەشەنىنىڭ باسشىسى بالقاش كولىنىڭ بويىندا, ۇلكەن اۋىلىنىڭ جانىندا سالىنۋى ىقتيمال اتوم ەلەكتر ستانساسى تۋرالى دا پىكىرىن ءبىلدىردى.

«ەلىمىزدە سالىنۋى مۇمكىن اەس-كە قاتىستى ايتار بولسام, بۇل – وتە اۋقىمدى ماسەلە. دەسەك تە, قىسقا تۇسىندىرۋگە تىرىسىپ كورەيىن. اۋەلى اەس-كە توقتالايىن. قازاق ەلىندە, جەرىندە ءبىرىنشى اەس اقتاۋ قالاسىندا 1973 جىلدان 1999 جىلعا دەيىن جۇ­مىس ىستەدى. جۇمىسىن وتە جاقسى اتقاردى. ول – جىلدام نەيتروندارمەن قىز­مەت ەتەتىن ەلەكتروندى رەاكتور. ءارى دۇنيە جۇزىندەگى تۇڭعىش تاجىري­بە­لىك رەاكتور. وندا ەلەكتر ەنەرگياسى, جىلۋ, تۇششى سۋ (اۋىز سۋ) وندىرىلەتىن. سونداي-اق بۇل رەاكتوردا وتىنى ۇلكەن كولەمدى يادرولىق ءوندىرىس بولاتىن. قازىرگى كەزدە اەس-ءتىڭ كوپتەگەن ەلەمەنتى قازاقستاندا بار. ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىلىمدى ءارى بىلىكتى ماماندار جەتكىلىكتى. كەيبىرەۋلەر اەس-ءتى مەڭگەرىپ كەتەتىن ماماندار جوق دەگەندى كوپ ايتادى. بۇل پىكىر – مۇلدە تەرىس. شىندىققا مۇلدەم جاناسپايدى. سونداي-اق ەلىمىزدە رەاكتورلاردىڭ سۋىتۋ جۇيەلەرى بار. ەشالوندىق قورعانىس جۇيە­لەرى تولىق قالىپتاسقان. جالپى, قورعانىس جاعىنان اتوم ستانسالارى قورعانىسىنان كەم ەمەس. قازىر ەلىمىزدە 3 بىردەي اتومدىق رەاكتورلىق قوندىرعى تۇراقتى جۇمىس ىستەپ تۇر. بارىندە وتاندىق ماماندار لايىقتى قىزمەت ەتىپ جاتىر», دەدى باس ينجەنەر نىق سەنىممەن.

الماتىداعى ۆۆر-ك 1957 جىلى پايدالانۋعا بەرىلسە, كۋرچاتوۆتىڭ يگر رەاكتورى 1960 جىلى ىسكە قوسىلدى. ونىڭ قۋاتتىلىعى – 10 مىڭ گيگاۆاتت. ال ەنەرگەتيكالىق توك شىعاراتىن قۋاتى 3 500-4 000 گيگاۆاتت. بىزدە 10 مىڭ گيگاۆاتتىق رەاكتورلار. مىنە وسى رەاكتورلاردى ءوزىمىزدىڭ وتاندىق عالىمدار مەن ماماندار جۇمىس ىستەتىپ, جۇرگىزىپ وتىر. «قازاقستاندا اتومدىق ستان­­سا­لار­دىڭ كوپ ەلەمەنتى بار  دەگەندە, ەڭ باستىسى, وسى 3 بىردەي اتوم رەاكتورى قالىپتى جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن دا ايتقىم كەلگەن. سەبەبى اەس سالۋعا ۇمتىلىپ وتىرعان ەلدىڭ بىرقاتارىندا اتوم رەاكتورىن كوزبەن كورمەك بىلاي تۇرسىن, ونى كوزىنە ەلەستەتە الاتىن دا ماماندارى جوق», دەدى ول.

بەيبىت اتومنىڭ بەرەكەسى

الەمدە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن نىعايتۋ ىسىندە جەتىستىگى اسا ما­ڭىزدى. كۋرچاتوۆتا اتقارىلىپ جاتقان اتومعا قاتىستى جوبا قازاقستان مەن اقش-تىڭ جبۋ-دى پايدالانۋدى ازايتۋ جانە جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن جاساۋ ءۇشىن پايدالانىلۋى مۇمكىن يادرولىق ماتەريالداردىڭ زاڭسىز تارالۋ قاۋپىن كەمىتۋ جونىندەگى بىرلەسكەن ارەكەتىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ سانالادى.

«اتومدىق ستانسادا ماشينا زالى دەگەن بولادى. ولار – تۋربينا, گەنەراتور, بۇل قون­دىرعىلار ءوز ەلىمىزدە بار. اي­ماق­تىق ەلەكتر ستانسالارى, ەلەكتر جىلۋ ورتالىقتارى (تەتس) جانە گرەتس-تەر. بۇلاردىڭ با­رىن­دە بىلىكتى ماماندار بار. وندا دا سۋ تازارتاتىن جۇيەسى, ارنايى قۇبىرلارى بار ەكەنى ءمالىم. سول ورتالىقتاردا ءوز ءىسىن جەتىك بىلەتىن ماماندار جۇمىس ىستەپ ءجۇر. سول ماماندار بولاشاق اەس-تەردىڭ كادرلىق نەگىزى دىڭگەگىنىڭ نەگىزى بولا الادى. ال اتوم رەاكتورلارىنا قاتىستى ماماندار نەشە جىلدان بەرى ءۇزىلىسسىز دايىندالىپ كەلە جاتىر. ارقايسىسى ءوز ءىسىن جەتىك بىلەدى. ولار اەس جۇمىسىن كىدىرىسسىز الىپ كەتەرىنە سەنىم مول», دەپ جالعادى ءسوزىن باس ينجەنەر.

يۆگ-1م 1990 جىلى جاڭ­عىرتۋ نەگىزىندە قايتا جاسال­عان. بۇل كەشەندە جۇر­گىزىلەتىن نە­گىزگى زەرتتەۋ جۇ­مىس­تارى­نىڭ باعىتتارى, رەاكتور­لىق ساۋ­لە­لەن­دىرۋ ۇدەرىستەرىندە كونس­ترۋك­­­تسيالىق ماتەريالدارىن, سۋتە­گى يزوتوپتارىن كونۆەرسيالاۋدى ورىنداۋ شىعىس تەحنيكالىق پارامەترلەرى جاقسارتىلعان تومەن بايىتىلعان وتىنداعى جاڭار­تىل­عان رەاكتوردى الۋعا عانا ەمەس, رەاكتورلىق جانە قوسال­قى جۇيەلەردىڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيىن, «بايكال-1» كەشەنى ين­فرا­قۇرىلىمىن ايتارلىقتاي جاق­سار­تۋعا دا مۇمكىندىك بەردى. بۇگىندە يۆگ.1م رەاكتورى جە­تەكشى حالىقارالىق ۇيىمدار قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىرعان بەي­بىت اتوم سالاسىنداعى بيۋد­جەت­تىك جانە كوممەرتسيالىق باع­­دار­لامالار شەڭبەرىندەگى سى­­­ناقتاردى جالعاستىرىپ, عىلى­مي زەرت­تەۋ جۇمىستارىن قايتا باس­تاۋعا دايىن.

قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق يادرو­لىق ورتالىعى ارگونن جانە ايداحو (اقش) ۇلتتىق زەرتحانا­لا­رىمەن بىرلەسىپ, يگر رەكتورىن تومەن بايىتىلعان وتىنعا اۋىستىرۋ مۇمكىندىگىن زەرت­تەۋ­دى جالعاستىرىپ كەلەدى. ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتىندا يگر رەاك­تو­رىنىڭ جاڭا جبۋ وتىنىن سۇيىلتۋ جۇمىستارى ورىندالىپ, وسى رەاكتوردىڭ ساۋلەلەنگەن جبۋ وتىنى بو­يىنشا دا وسىنداي مىندەتتى ىسكە اسىرۋعا دايىندىق جۇرگىزىلىپ جاتىر.