اباي الەمىنە ساياحات

بەلگىلى ولكەتانۋشى قالامگەر, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى قاليبەك التىباەۆتى مەن وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى جىلدارىنان باستاپ تانىسپىن. 1993 جىلى الماتىداعى «ونەر» باسماسىنان 55 000 دانامەن جارىق كورگەن «سان سۇراققا ساياحات» كىتابى­نىڭ العى ءسوزىن جازعان ەدىم. سودان بەرى سىناپتاي سىرعىپ, وتىز جىل ۋاقىت ءوتىپتى. ق.التىباەۆتى بۇل كۇن­دە زاي­­سان تاريحىنىڭ قازى­نالى شە­جىرەشىسى دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. ونىڭ قالامىنان تۋعان «شىرا­عىڭ ماڭگى سونبەيدى», «سىناپ­تاي سىرعىعان جىلدارىم», «اتامەكەن زاي­سان», «زايسان» فوتوال­بو­مى, «تەگىن ءبىلۋ – تەكتى­لىكتىڭ تىرەگى», «ۇستاز – ەلدىڭ تىرەگى», «ماي­دان, تىل ارداگەرلەرىنە تاعزىم», «قا­راتال اۋىل وكرۋ­گىنىڭ بۇگىنى مەن وتكەنى», «ابىلاي حاننىڭ شەپ بۇزار باتىر­لارىنىڭ ءبىرى – باي­مۇرات بايىمبەت ۇلى», «بابا­دان قالعان بايتاعىم» (2 تومدىق), «مىر­زاش باتىر» كىتاپتارىندا اۋداننىڭ ءار كەزەڭدەگى تاريحى مەن سول تاريحتا ازدى-كوپتى ءىز قال­دىرعان مىڭداعان ادامنىڭ, قول باستاعان باتىرلاردىڭ, ەل باستا­عان بيلەردىڭ, پاتشا زامانىنداعى بو­لىستارى مەن بايلارىنىڭ, سول زاماننىڭ كاسىپكەرلەرى مەن كو­پەستەرىنىڭ, بالا وقىتقان مولدالارى مەن العاشقى مۇعالىمدەرىنىڭ, بالۋاندارى مەن شەشەندەرىنىڭ, قۇسبەگى مەن ساياتشىلارى, زايسان­دا العاش قىزىل كىرپىشتەن عيما­رات سالعان شەبەرلەرى, ەل باسقارعان ازاماتتارى, عالىمدارى مەن قا­لامگەرلەر, ونەر تارلاندارى حا­قىندا قىزىقتى ماع­لۇماتتار مەن سونى دەرەكتەر ۇسىنادى. سونداي-اق وسى ءوڭىردى مەكەندەنگەن ەلدىڭ باس­تان كەشكەن زوبالاڭى, زايسان ۋەزى, زايسان قالاسى, 1916 جىلعى ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىس, الاش ۇكىمەتىنىڭ زايسانداعى جۇمىستارى, ازامات سوعىسى, كوللەكتيۆتەندىرۋ, الاپات اشارشىلىق, قىسىمعا شىداما­عان حالىق­تىڭ شەتەلگە ۇدەرە كو­شۋى, 1937 جىلعى قۋعىن-سۇر­گىن قۇرباندارى, ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىس, تىل­داعى ەڭبەك مايدانى, اۋىل شارۋاشىلىعى, وقۋ, دەن­ساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت, سپورت, الەۋمەتتىك سالالار, اۋعان سوعىسى, چەرنوبىل اپاتى, جەلتوقسان وقي­عاسى, ءزىلزالا – ءبارى-ءبارىن ساباق­تاستىرا وتىرىپ تاۋەلسىزدىككە اكەپ تىرەيدى. كەڭەس وداعى كە­زىن­دە ءومىردى العا باستىرعان ەڭ­بەك مايتالماندارىنىڭ, سوعىس اردا­گەرلەرىنىڭ, ۇستازدار مەن دارى­گەر­لەردىڭ, بۇگىنگى زاماننىڭ كا­سىپ­­كەرلەرىنىڭ ءومىرى تۋرالى قى­زىق­تى ماعلۇماتتارعا, زايسان تا­ري­حىنىڭ قىرى مەن سىرىنا قا­نى­­عاسىز. ق.التىباەۆتىڭ شى­عار­­مالارىندا اۋدان بويىنشا قام­تىماعان سالاسى جوق. بۇل كىتاپ­تار – بولاشاقتا اۋدان تاريحىن زەرتتەۋشىلەرگە, بۇگىنگى مەن ەرتەڭگى كۇننىڭ تالاپتى جاستارىنا مول مۇرا. اۆتور مۇنىمەن شەكتەلمەي قازاقتىڭ رەاليستىك جاڭا جازبا ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان ۇلى دانىشپان اباي قۇنانباەۆ­تىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن, ومىرى­نە بايلانىستى قۇندى دەرەكتەردى, م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىن پايدالانىپ, كروسسۆوردتىڭ سان-سالالى تاسىلدەرىن قولدانىپ 7 كىتاپ شىعاردى. ادامنىڭ بو­يىنداعى قابىلەتتى شىڭداۋدا تا­نىمدىق تۋىندىلاردىڭ الاتىن ور­نى ەرەكشە. ايگىلى فرانتسۋز في­لو­سوفى ءارى زەرتتەۋشىسى دەني ديدرو: «ەشتەڭە وقىماعان ادام, ەشتەڭە ويلامايدى دا» دەگەن عوي. ال اق­قان جۇلدىزداي قىسقا عۇمىرىندا ۇلى ىستەر اتقا­رىپ ۇل­گەرگەن شوقان ءۋالي­حانوۆ جۇرەگىن جا­رىپ شىققان عا­جايىپ ويىن بىلاي­شا بەينەلەگەنى ءما­لىم: «حالىقتىڭ كە­­مەلىنە كەلىپ ور­كەن­­دەۋى ءۇشىن, ەڭ الدى­مەن, ازاتتىق پەن ءبى­­لىم كەرەك». وتە كو­­­رە­­گەندىكپەن اي­­تىل­عان وسىناۋ اسىل ءسوزدىڭ ءمانى مەن ما­عىناسى بۇ­گىن­مەن تۋرا ۇندە­سىپ جات­قانداي. جاس­تار­دىڭ, اسىرەسە جەت­كىن­شەك ورەندەردىڭ وي-ءورىسى مەن دۇ­­نيە­­تانىمىنىڭ كەڭە­­يىپ, ءبىلىم اياسى­نىڭ مەيىلىنشە وسۋى­نە تانىمدىق ويىن­داردىڭ, ياعني سوز­جۇم­باقتىڭ ىقپالى زور.

سوزجۇمباقتىڭ تۇرلەرى دە كوپ. ولار – كروسسۆورد, چاينۆورد, كريپتوگرامما, اناگرامما, رەبۋس, شارادا, ۆيكتورينا ت.ب. بۇلاردىڭ قاتا­رىنا پسيحولوگيالىق, لوگيكالىق, جات­تىعۋلار مەن ءتۇرلى وي-جۇمباقتار دا جاتادى. ارينە, العىرلىققا, ۇش­قىرلىققا, تاپ­قىرلىققا, تياناق­تى­لىققا باۋليتىن بۇل قىزىق­تى دا شىتىرمان ويىنداردى قۇراستىرۋ وڭاي ەمەس. تانىم­دىق ويىندارمەن تۇبەگەيلى اينالىسىپ جۇر­گەندەردى كوپتەپ كەزدەستىرمەيتىنىمىز دە سون­دىقتان. سول ساناۋلىلاردىڭ ءبىرى – ق.التىباەۆ سوڭعى شيرەك عاسىر بىرىڭعاي ءبىر تاقىرىپپەن «اباي – ابايتانۋ» الەمىمەن شۇعىلدانىپ, ابايدى سوزجۇمباقپەن ورنەكتەپتى. وعان دالەل – «ابايدىڭ الىپ ايدىنىنان», ء«ۇش كەمەلدىڭ شالقارىنان», «ابايدى وقى, ويلان, تاپ», «اباي الەمى», «اباي», « ۇلى اباي شىعارمالارى ارقىلى ورنەكتەلگەن 100 تۇڭعىش», «اباي الە­مىنە ساياحات» اتتى كىتاپتارى. مەن ق.التىباەۆتىڭ 2022 جىلى جارىق كورگەن «اباي الەمىنە ساياحات» اتتى كىتابىن زەرتتەپ, زەردەلەپ بىرنەشە مارتە وقىپ شىقتىم. شىعارما ءتورت بولىمنەن تۇرادى. 1) ابايدى وقى, ويلان, تاپ; 2) م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانى بويىنشا; 3) اباي اۋلەتى; 4) قازاق سوزجۇمباعىنىڭ الىپپەسى. تۋىندىعا 29 ماتاۋ ءسوز (كروسسۆورد), 28 سوزدەن ءسوز (اناگرامما), 27 تىزبە ءسوز (چاينۆورد), 4 باعدار ءسوز (سكانۆرود), 64 سان ءسوز (كريپتوگرامما) توپتاستىرىلىپتى. تانىمدىق جۇمباقتاردىڭ 152 ءتۇرى قامتىلىپ, 3 088 سۇراق توپ­تاستىرىلىپتى. ءبىر رەت قويىلعان ­ساۋال ەكىنشى رەت قايتالانباپتى. سان سالا­لى سوزجۇمباقتارعا ابايدىڭ 50 تۋىندىسىنان ءۇزىندى جانە م.اۋەزوۆ­تىڭ «اباي جولى» رومانىنان بارلاس اقىننىڭ, جىگىتەكتىڭ, كوتىباقتىڭ باسشى ادامدارى بوجەي, بايسالدىڭ جاس ابايعا بەرگەن باتالارى, اجەسى زەرە­نىڭ اقىلى, قازاق حالىق پوەزياسىنىڭ الى­بى جامبىلدىڭ ارناۋ سالەمى, ابىز قاريا داركەمبايدىڭ ەلدىڭ اتقا­مى­نەر زيالىلارى سەركە, ايتقازى, بە­گەش تاعى باسقالاردىڭ ابايعا ارنال­عان ايشىقتى كەستەلى سوزدەرىنىڭ ور­نەك­تەلۋى كەمەل تۇلعانى اسقاقتاتا تۇسەدى.

بۇل سوزجۇمباقتار مەكتەپ وقۋشى­لارى مەن ستۋ­دەنتتەر, جالپى كوپشىلىك قاۋىم ءۇشىن اباي مۇرا­سىن تانىپ-بىلۋگە, تەرەڭ مەڭگەرۋگە كوپ پايداسىن تيگىزەدى. بۇگىنگى قوعامدا ينتەل­لەكتۋالدى ۇرپاق تاربيەلەۋدە جاس­تاردىڭ جان-جاقتى ءبىلىم الۋى مەن لوگيكالىق ويلاۋ قابىلەتتەرىن شىڭداپ دامىتۋعا ءوز ۇلەسىن قوساتىن سي­رەك ەڭبەك. ابايدىڭ شىعارمالا­رى كۇردەلى, ونى مەيلىنشە ءتۇسى­نىپ, تەرەڭىنە بويلاۋ كەز كەلگەن وقىرمانعا وڭاي جۇك ەمەس. اباي الەمىنە ساياحات – ابايدىڭ الىپ ايدىنى. ۇلكەن الەمنەن ءسۇزىپ الىنعان: ۇلى اقىننىڭ شىعارمالارى, تۋىپ-وسكەن جەرى, اتا-تەگى, ناعاشى, قايىن جۇرتى, زامانداستارى, وسكەن ورتاسى, اقىن شاكىرتتەرى, م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسى تۇگەلدەي قامتىلعان. اباي تۋرالى پىكىر ايت­قان قوعام قايراتكەرلەرى, زەرت­تەۋشى عالىمدار, اقىن تۋرالى شىعارما, ارناۋ جازعان اقىن-جازۋ­شىلار, اقىن بەينەسىن سوم­داعان اكتەرلەر, ولەڭدەرىنە مۋزىكا جازعان سازگەرلەر, شىعار­ما­لارىنا سۋرەتتەر سالعان قىل­­قالام شەبەرلەرى, اقىنعا ەس­كەرت­­­كىش ورناتقان مۇسىنشىلەر, ءان-جىرلارىن ورىنداعان ءانشى-ار­تىستەر تاعى باسقا جۇزدەگەن ونەر ادام­دارى تۋرالى ماعلۇماتتار ەن­گىزىلگەن. «اباي الەمىنە ساياحات» كىتابى – ءار وقۋشىنىڭ, ءار وقىتۋشى, مۇعالىمنىڭ قولىن­دا, ءار وقۋ ورىندارى مەن وزگە كىتاپحا­نالاردا بولار وقۋ, كومەكشى, كە­ڭەسشى كىتاپ.

سونىمەن قاتار بۇل كىتاپ ما­تە­ريالدارى ادەبيەتتىك وقۋلىق, حرەس­توماتيالار مەن وزگە قۇرال­دار­عا ەندىرىپ وتىرۋ دا مول سەپ­تىك­تى بولماق. اباي جانە م.اۋە­زوۆ شى­عار­ماشىلىعى وتەتىن كلاسس ساباقتارىنىڭ ارقاي­سىسىن وسى كىتاپ سۇراقتارىمەن ءتۇيىپ, ويىن­دىق ءتاسىل ارقىلى قورىتۋ ءۇشىن وقۋ­لىقتارعا ەنگىزۋدىڭ بەرەرى مول بولماق. ال كەش, كەزدەسۋ, جارىس, بايقاۋ ويىندارىنا تيگىزەر قۇ­رالدار دا بۇل كىتاپ ماتە­ريال­دارىن سىرت اينالىپ وت­پەسى بەلگىلى بولار. سونىمەن قا­تار «اباي الەمىنە ساياحات» كىتا­­بى – جەكە ادامعا ارنالعان تۇڭ­­عىش, تىڭ, تاربيەلىك ءمانى زور ەڭبەك. اباي الەمىنە كروسسۆورد جانرى ارقىلى سوقا سالعان, 2014 جىلى جارىق كورگەن «اباي الەمى» كىتابى قازاقستان كينەس رە­كوردتار كىتابىنا كىر­دى. قيا­لى قال­عىماعان, كەلەشەك­كە ۇم­تىل­عان جاس ورەندەردى بىلىم­گە, ۇش­قىر­لىق­قا تاربيەلەپ-باۋ­لۋدا يگىلىكتى ىس­تەرىمەن تانىلعان ابىز قاريا قاليبەك اعا سەكسەننىڭ سەڭ­گىرىنە القىنباي, ابىرويمەن كو­تەرى­لىپ وتىر. اۆتورعا مىقتى دەن­ساۋ­لىق تىلەپ, ەل-جۇرتتىڭ قۇرمە­تى­نە, ۇرپاق قىزىعىنا بولەنە بەرى­­ڭىز دەيمىز.

جانات ەلشىبەك,

جازۋشى

استانا