دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە, الەمدە لاستانعان اۋانىڭ كەسىرىنەن جىلىنا 4,2 ميلليون ادام مەزگىلسىز قازا تابادى. مەتەورولوگيالىق جاعدايى قولايسىز مەملەكەتتەر قاتارىندا قازاقستان 13-ورىندا تۇر.
لاستانعان اۋا قۇرامى ادامزات دەنساۋلىعىنا بۇرىن-سوڭدى بولماعان وراسان زيان كەلتىرىپ جاتىر. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, وكپە قاتەرلى ىسىگى جانە ينسۋلت سەكىلدى سوزىلمالى اۋرۋعا شالدىققان ناۋقاستاردىڭ دەنى – ەكولوگيالىق تازا ەمەس ايماقتاردىڭ تۇرعىندارى. ءتىپتى چيكاگو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەنەتيك عالىمدارى كوپ ادامنىڭ كوكىرەگىن كەرنەگەن كۇيزەلىس, دەپرەسسيا سەكىلدى كۇردەلى ەموتسيونالدى بۇزىلىستار دا ءدال وسى ناشار اتموسفەراعا بايلانىستى ەكەنىن دالەلدەپ وتىر.
اۋاداعى كومىرتەك وكسيدى مەن قورعاسىننىڭ شامادان تىس جينالۋىنا جانارتاۋ, شاڭ, تۇز كوشكىندەرى مەن ورمان ورتتەرىنەن بولەك, ەلەكتر ەنەرگياسى, ماشينا جاساۋ, وتىن جانە تاۋ-كەن وندىرىستەرى سەكىلدى انتروپوگەندى فاكتورلار قاتتى اسەر ەتىپ وتىر. وتتەگىنى ءتىرى ورگانيزمدەر عانا ەمەس, ترانسپورتتار دا قاجەت ەتەتىنىن ەسكەرسەك, ءبىر اۆتوكولىك 1 000 شاقىرىم جول جۇرگەندە ءبىر ادامنىڭ ءبىر جىل ىشىندە دەم الۋعا جۇمسايتىن تازا اۋاسىن جوياتىنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. سونىڭ ناتيجەسىندە اۋا قاباتىندا پارنيكتى ەففەكت پايدا بولىپ, جاھاندىق اۋقىمداعى كليماتتىق بۇزىلىسقا اكەلىپ سوعادى. بۇل جونىندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ دۋبايدا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك كليماتتىق سامميتتە مەتان شىعارىندىلارىن ازايتۋ جاھاندىق جىلىنۋ قارقىنىن باسەڭدەتۋدىڭ ەڭ جىلدام جولى ەكەنىن اتاپ وتكەن ەدى.
قازىرگى تاڭدا جاپپاي ۋربانيزاتسيا سالدارىنان الەم حالقىنىڭ جارتىسىنان كوبى قالادا تۇرادى. 2050 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش تاعى 20%-عا وسەدى دەگەن بولجام بار. بۇل – دەمەك جاھاندىق اتموسفەرا ءالى دە لاستانا تۇسەدى دەگەن ءسوز. ال ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ ساراپشىلارى ەلىمىزدەگى قالا جانە اۋىل تۇرعىندارىنان ساۋالناما الا وتىرىپ, قالالىقتاردىڭ 66,3%-ى اۋا تازالىعىنا كوڭىلى تولمايتىنىن انىقتاعان. سايكەسىنشە قالالىقتار ءۇشىن تازا اۋا مەن اۋىز سۋدىڭ تاپشىلىعى, قالدىقتاردى ۋتيليزاتسيالاۋ جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن شامادان تىس پايدالانۋ سەكىلدى پروبلەمالار, ءتىپتى كۇردەلەنە تۇسپەك. ءتيىستى شارالار قولدانىلماسا, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى كۇرت تومەندەپ, جاپپاي جۇمىسسىزدىق بەلەڭ الۋى مۇمكىن. بۇل, ارينە, مەملەكەت ەكونوميكاسىنا ۇلكەن سوققى بولاتىنى داۋسىز. قازىردىڭ وزىندە دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ەسەپتەۋىنشە, اتموسفەرالىق اۋانىڭ لاستانۋ كەسىرىنەن پايدا بولعان قازاقستاننىڭ جىلدىق شىعىنى 10,5 ملرد دوللاردى قۇراپ وتىر. سوندىقتان بۇل ماسەلەلەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان بىرقاتار جۇيەلى جۇمىس اتقارىلۋى كەرەك. اتاپ ايتقاندا, تابيعي قۋات كوزىمەن جۇرەتىن كولىكتەردى كوبەيتۋ, گاز تازارتقىشتارىن ورناتۋ جانە قالالار مەن ەلدى مەكەندەردى بارىنشا كوگالداندىرۋ.
الايدا بۇۇ ساراپشىلارى, دارىگەرلەر مەن ەكولوگتەر ەكولوگيانى ساقتاۋ تەك ۇكىمەتتىڭ عانا ەمەس, جەر شارىنىڭ ءاربىر تۇرعىنىنىڭ موينىنداعى پارىز ەكەنىن باسا ايتادى. ولار قوعامدىق كولىكتى پايدالانۋ, ۆەلوسيپەدپەن ءجۇرۋ, تۇرمىستىق قالدىقتاردى ازايتۋ, ەلەكتر قۋاتىن ۇنەمدەۋ جانە جاسىل كەڭىستىكتى كەڭەيتۋ سياقتى قاراپايىم شارالار زياندى گازداردىڭ كولەمىن ازايتاتىنىن العا تارتادى. سول ارقىلى اتموسفەرانى قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى.
ابزال ماقاش,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دىڭ 4-كۋرس ستۋدەنتى