شىنايى تاريحشى بولۋ دەگەنىمىز ەلجاندى, ناعىز پاتريوت دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. ويتكەنى پاتريوت تاريحشى عانا حالقىنىڭ, مەملەكەتىنىڭ عاسىرلار قاتپارىندا قالعان بەلگىلى جانە بەلگىسىز تاعدىر-تالايىن, تاريحى مەن تاعىلىمىن, كۇرەس جولدارىن تەرەڭ زەرتتەپ, بولاشاققا شىنشىل تاريحي مۇرا قالدىرا الادى. تاريحى عاسىرلارعا تەرەڭ بويلامايتىن ەلدى ەشكىم دە ساناتقا قوسپايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ولاي بولسا, بەسىگىمىزدى قالاي تۇزەسەك, تاريحىمىزدى دا سولاي تۇزەگەنىمىز ءجون. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى بەرەكەت كارىباەۆتىڭ بىلىكتى تاريحشىعا اينالىپ, ەل قۇرمەتىنە بولەنۋى دە ونىڭ وتانشىلدىعىنىڭ, مەملەكەت تاريحىن بۇلتارتپاس دەرەك-دايەكتەرمەن دالەلدەپ, قازاق حاندىعى ۇلتتىق مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزى ەكەنىن ايقىنداعان تەرەڭ بىلىمدارلىعىنان بولسا كەرەك.
1982 جىلى قازاقستاننىڭ رەسەيگە ء«وز ەركىمەن قوسىلۋىنىڭ» 250 جىلدىعىن اسا جوعارى دەڭگەيدە, سالتاناتتى جاعدايدا اتاپ وتكەنىمىز ءالى ەسىمدە. بۇل مەرەكەگە ماسكەۋدەن, كسرو-نىڭ بارلىق رەسپۋبليكاسىنان دەلەگاتسيا كەلىپ, الماتىنى عانا ەمەس, بۇكىل قازاق دالاسىن دۇبىرلەتكەنى ءالى ۇمىتىلعان جوق. الايدا بۇل «مەرەكەنى» قازاقتىڭ وزىنە تويلاتۋ ماسكەۋ يدەولوگتەرىنىڭ ويلاپ تاپقان قيتۇرقى ساياساتى ەكەنىن ول كەزدە ءبىز بىلە بەرمەيتىن ەدىك. ويتكەنى كوممۋنيستىك قىزىل يدەولوگيا كسرو ايماعىن مەكەندەيتىن بارلىق بۇراتانا حالىقتى «جىلى شىرايمەن» ىشكە تارتقانسىپ, ولاردى ورىس ءشوۆينيزمىنىڭ كوزگە كورىنبەيتىن بولات بۇعاۋىمەن شىنجىرلاپ تاستاعان بولاتىن. ال رەسەي پاتشالىعى سول شىنجىرلى بۇعاۋدى قازاققا بارىنەن بۇرىن سالعان-دى. قازاق ەلىن باۋىرىنا باسقانسىپ, الدىمەن جەرىن الدى, سونان سوڭ ىشىمىزگە دەندەپ ەنىپ, ءتىلىمىزدى, ءدىنىمىزدى, سالت-ءداستۇرىمىزدى الدى, سانامىزدى ۋلاپ, تاريحي جادىمىزدى ادا قىلدى. بىزگە شىنايى تاريحىمىزدى تەرىس ۋاعىزداپ, جولىمىزدان جاڭىلىستىردى. قازاقتىڭ مەملەكەتتىلىگىن مويىنداماي, مەملەكەت باسقارعان حاندارىمىزدى حالىقتى قاناعان جاۋىز رەتىندە كورسەتكەن رەسەي بيلىگى, ورىس بولماسا مال سوڭىندا سالپاقتاعان ساۋاتسىز قازاق ەل بولماس ەدى دەپ سەندىردى. تەك 1991 جىلى تاۋەلسىزدىگىمىزدى العاننان كەيىن عانا تاريحىمىزدى تۇگەندەۋگە مۇمكىندىك العان ەدىك. ءتىپتى ەگەمەندىگىمىز بەن تاۋەلسىزدىگىمىزدى مويىنداعىسى كەلمەگەن ماسكەۋ ءالى كۇنگە ەسكى قولامتاسىن بىقسىتۋمەن كەلەدى. ساياساتكەر سىماقتاردىڭ قازاق مەملەكەتتىلىگى تۋرالى تەرىس كوزقاراسى ەلىمىزدى ءدۇر سىلكىندىردى: ۇلتجاندى پاتريوت ازاماتتارىمىز اشۋعا ءمىندى, تاريحشىلارىمىز نامىسقا قامشى باستى. ءسويتىپ, 2015 جىلى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتۋ جونىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعى شىعىپ, تاريحشىلارىمىز قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىن بۇلتارتپاس ايعاقتارمەن دالەلدەۋگە كىرىستى.
سولاردىڭ ءبىرى – بەرەكەت كارىباەۆ. بۇعان دەيىن-اق 1996 جىلى «XV عاسىردىڭ سوڭى XVI عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندەگى قازاق حاندىعىنىڭ ماۋرەنناحر بيلەۋشىلەرىمەن ساياسي قارىم-قاتىناستارى» تاقىرىبىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, 2010 جىلى «قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى» تاقىرىبىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عىلىمي دارەجەسىن قورعاعان بەرەكەت باقىتجان ۇلى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە دايىندىق كەزىندە دە بەلسەندىلىك تانىتىپ, ءوزىنىڭ ۇلتجاندىلىق قاسيەتىن تاعى ءبىر قىرىنان تانىتتى. سول كەزدەردى جانە قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىن ەسكە الا وتىرىپ, عالىم ب.كارىباەۆتىڭ «ۇلان بايتاق ەلىمىزدە قازاق حاندىعىنا دەيىن ءبىراز مەملەكەت ءومىر ءسۇردى. سوناۋ سكيف-ساق داۋىرىنەن باستاساق, ابىلقايىر حاندىعىنا دەيىن قازاقستان اۋماعىندا ءومىر سۇرگەن مەملەكەتتەردىڭ ۇزىن-ىرعاسى جيىرماعا جەتەدى. ال جەكەلەگەن ۇلىستاردى ەسەپتەسەك, جيىرمادان اسىپ جىعىلادى. نەگىزىنەن, بۇلاردىڭ ءبارى بەلگىلى ءبىر تايپانىڭ نەمەسە تايپالىق وداقتاردىڭ ساياسي ۇيىمى, مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارى عانا, ياعني عۇن, ءۇيسىن, قاڭلى, قىپشاق, وعىز مەملەكەتى سياقتى ۇساق قۇرىلىمدار عانا. ال تۇرىك قاعاناتى مەن التىن وردانىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسى وزگەشەلەۋ بولدى. ولار – يمپەريا دارەجەسىنە جەتكەن مەملەكەتتەر. سوندىقتان ولاردى ءبىر حالىقتىڭ (ۇلتتىڭ) مەملەكەتى بولدى دەۋگە كەلمەيدى. ال ءبىزدىڭ ناعىز مەملەكەتىمىز – قازاق حاندىعى. XV عاسىردىڭ ورتا شەنىندە قۇرىلعان قازاق حاندىعى بۇكىل ورتالىق ازيا اۋماعىنداعى ەڭ العاشقى ۇلتتىق سيپاتتاعى مەملەكەت بولدى», دەگەنى بار. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگىدەي جاھاندانۋ كەزەڭىندە تاريحي تۇعىرى بەرىك حالىقتار عانا جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتپەي, دامۋدىڭ كەلەسى ساتىلارىنا بەت الادى. ال تاريحي تامىرى ءالسىز ەل جاھاندانۋدىڭ يىرىمىنە جۇتىلىپ, باسقا فورماتتاعى ەتنيكالىق دامۋدىڭ جولىنان شىعىپ قالۋى بەك مۇمكىن نەمەسە ءوزىنىڭ نەگىزگى ۇلت رەتىندەگى بولمىسىنان ايىرىلىپ قالۋى عاجاپ ەمەس. مۇنداي جاعدايعا جەتپەس ءۇشىن ءبىز ءوز يدەولوگيامىزدى ءتول تاريحىمىز ارقىلى نىعايتۋعا ءتيىسپىز.
بەرەكەت كارىباەۆ – تاريحى تولعامالى سىر وڭىرىندە تۋىپ-وسكەن. التىن قۇرساقتى انا باقىتجامال دىلماعانبەتقىزى مەن اۋىل كىتاپحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى باقىتجان كارىباي ۇلىنىڭ شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن ول جاستايىنان ءبىلىم-عىلىمعا قۇشتار بولىپ ءوستى. 1990 جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن تاريح جانە قوعامتانۋ پاندەرىنىڭ وقىتۋشىسى ماماندىعى بويىنشا ۇزدىك ءبىتىرىپ, تاريح فاكۋلتەتى قازاق كسر تاريحى كافەدراسىنا اسسيستەنتتىك قىزمەتكە قالدىرىلدى. سودان بەرى ب.كارىباەۆ وسى كافەدرادا قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. ول اسسيستەنتتەن پروفەسسورعا دەيىنگى قىزمەت ساتىلارىنان ءوتتى. 2016 جىلى قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ تاعايىندالدى. ستۋدەنت كۇنىنەن بەرەكەتتىڭ وي-ساناسى عىلىمعا اۋدى. ونى ءبىرجولا ومىرلىك ماقساتىنا اينالدىردى.
كانديتاتتىق ديسسەرتاتسيا تاقىرىبىن بەكىتىپ العاننان كەيىن ءبىرجولا عىلىمي ىزدەنىسكە دەن قويدى. كۇيبەڭ تىرشىلىكتى جيىپ قويىپ, كۇنۇزاققا ارحيۆتەردە, كىتاپحانالاردا وتىراتىن. تاقىرىبىنىڭ كۇردەلى بولعانىنا قاراماي, قيىندىقتى ەڭسەرۋ ءۇشىن ايانباي كۇش جۇمسادى, تىنباي وقىپ ىزدەندى. بولاشاق عالىم ەرىك-جىگەرىنە, بىلىمىنە, تالابىنا سۇيەنە وتىرىپ, عىلىمنىڭ بيىك-بيىك اسۋلارىن باعىندىرىپ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, كوپ ۇزاماي عىلىم دوكتورى اتاعىن قورعادى. ودان ءارى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, اكادەميگى دەگەن جوعارى عىلىمي دەيگەيگە كوتەرىلدى. ارينە, مۇنىڭ ءبارى عىلىم جولىنداعى جانقيار ەڭبەك جانە ىزدەنىستىڭ جەمىسى ەدى.
جانقيار ەڭبەك دەمەكشى, ب.كارىباەۆ 30 جىل ىشىندە ۇزىن سانى 700-دەن اسا عىلىمي, عىلىمي كوپشىلىك ەڭبەك, وقۋلىق پەن وقۋ قۇرالىن جازىپتى. مۇنىڭ 20-سى – مونوگرافيا. سونداي-اق ول – قازاقستان تاريحى بويىنشا 4 تاريحي انيماتسيالىق فيلم ستسەناريىنىڭ اۆتورى, « ۇلى دالا تاڭى» تاريحي كوركەم ءفيلمىنىڭ باس كەڭەسشىسى. بەرەكەت باقىتجان ۇلى 50-دەن اسا حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق عىلىمي كونفەرەنتسياعا قاتىسىپ, وندا XIII-XVIII عاسىرلار اراسىنداعى قازاقستان تاريحىنىڭ ەتنيكالىق, ساياسي, مەملەكەتتىلىك تاريحى ماسەلەلەرى, قازاق تاريحىنداعى ۇلى تۇلعالار تاريحى جونىندە تاعىلىمدى باياندامالار جاسادى. ونىڭ قازاق حاندىعىنىڭ تاريحى تۋرالى مازمۇندى دا وتكىر باياندامالارى نەبىر شەتەل عالىمدارىنىڭ قازاق تاريحىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزعانى ءسوزسىز. اكادەميك ب.كارىباەۆتىڭ «تۇركىستان جانە قازاق حاندىعى» (1990), «التىن وردا جانە قازاق حاندىعى» (2022) مونوگرافيالارى – وتاندىق تاريح عىلىمىنىڭ التىن قورىنا قوسىلعان سۇبەلى دۇنيەلەر. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىنان بولەك ول كورنەكتى تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن زەرتتەپ, اسا اۋقىمدى ەڭبەك تىندىرعانىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون. ىزدەنىمپاز عالىمنىڭ قاسىم حان, مۇحاممەد حايدار دۋلاتي, جاڭگىر حان, ەسىم حان, تاۋكە حان, شەكتى تىلەۋ باتىر ايت ۇلى, ابىلمامبەت حان, ماتاي ءبورىباي باتىر سياقتى تاريحي تۇلعالارىمىزدى زەرتتەۋگە قوسقان ۇلەسى زور. سونىمەن بىرگە بۇل ەڭبەكتەر قازىرگى زامانداعى تۇلعاتانۋ ماسەلەلەرىن تىڭ دەرەكتەرمەن تولىقتىرعان سۇبەلى دۇنيەلەر دەپ ءبىلۋىمىز قاجەت. جالپى, ءبىر عانا عالىمنىڭ 30 جىلدا بىتىرگەن ءىسى ەرلىكپەن پاراپار. جانقيارلىق دەگەن – مىنە, وسى. سانالى ءومىرىن, تاعدىر-تالايىن عىلىمعا ارناعان بەرەكەت كارىباەۆتىڭ بۇگىنگى تاڭداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ باعىتتارى دا وتە ماڭىزدى ءارى وزەكتى. ەلجاندى, ۇلتجاندى عالىم ءوزىنىڭ بۇكىل ءومىرى مەن كۇش-قايراتىن وسىلايشا ۇلتقا قىزمەت ەتۋگە ارناپ كەلەدى.
مەن بىلەتىن بەرەكەت كارىباەۆ – شىنىندا دا, عىلىمي قايراتكەر, جۇرەگى مەيىرىم شۋاعىنا تولى, ءجۇزى نۇر شاشىپ تۇراتىن جايساڭ جان. بىرەۋگە قيانات قىلۋ, كۇنشىلدىك, وزبىرلىق سياقتى جات مىنەز-ق ۇلىقتان ادا, جانى تاپ-تازا بەكەڭدى ارىپتەستەرى ايرىقشا قۇرمەتتەيدى. ونىڭ عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن كورىپ, تاڭىرقايمىز ءارى تىنىمسىز ەڭبەكقورلىعىنا ءتانتىمىز. عالىمنىڭ عىلىم جولىنداعى تاباندىلىعى بۇگىنگى جانە ەرتەڭگى جاستارعا ونەگە. بەرەكەت باقىتجان ۇلىنىڭ ەلىمىزگە بەرگەنىنەن بەرەرى كوپ, الار اسۋلارى دا بيىك.
عابيت كەنجەباەۆ,
اباي اتىنداعى قازۇپۋ تاريح جانە قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى