قولىمداعى رۋحاني قازىنامنىڭ ءبىر پاراسى – ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەي ۇلى شىعارمالارىنىڭ جيىرما تومدىعى. 2013 جىلى پاۆلودار «ەكو» جشس باسپاسى شىعارعان. تۋعانىنا 155 جىل تولۋىنا ارناپ.
شىعارۋشىلار القاسىنىڭ باسشىسى – ە.ارىن (باس رەداكتور), ن.ءجۇسىپوۆ (جاۋاپتى رەداكتور جانە باسقا عالىمدار جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە قانشا تەر توككەن دەسەڭىزشى. تۇسىنىكتەردى جازعان – ەرتاي ءجۇسىپوۆ. سوڭعى ەكەۋى – ماشەكەڭنىڭ تىكەلەي شوبەرەلەرى.
ادام جاسى جەتى شاماسىندا-اق ەستىگەن ولەڭ-جىرلاردى بىردەن جاتتاپ الىپ ايتاتىن ەرەكشەلىگىمەن كوزگە ءتۇسىپتى. جاسى سەگىزدەن اسقانىندا اۋىلداعى ءبىر تويدا «جىرشى بالاعا» كەزەك بەرىلەدى دە, ول ء«تورت جىگىتتىڭ ولەڭى», «ەر تارعىن», «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» داستاندارىن مۇدىرمەستەن, ماقامىن جاراستىرا ايتىپ, بارشانى ءدان ريزا ەتەدى. ءتانتى بولعان ءبىر تۋىسقانى: – اتىن وزگەرتىپ, ء«ماشھۇر-ءجۇسىپ» دەيىك, ءدۇيىم جۇرتقا ءماشھۇر بولسىن جانە تاقياسىنا, بوركىنە ۇكى تاعىپ قويايىق, ءتىل-كوز تيمەسىن, – دەپتى...
جيىرما تومدىقتى شولىپ شىققاندا كوزىم جەتكەنى: ءماشھۇر-ءجۇسىپ قازاق جەرىنىڭ تاريحىن, حالقىنىڭ ءومىر-تىرشىلىگىن, سالت-ساناسىن, ادەت-عۇرپىن كەڭ زەرتتەگەن. اراب, پارسى, ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ تاريحتارىنا دەن قويعان. بىرنەشە قالاسىنا ساياحات ساپارمەن بارىپ قايتقان. اراب, پارسى, شاعاتاي, تۇرىك, وزبەك, تاجىك تىلدەرىن بىلگەن. العاشقى كىتاپتارى: «سارىارقانىڭ كىمدىكى ەكەندىگى», «حال-احۋال» 1907 جىلى قازان قالاسىندا شىققان.
عىلىمي جازبالارىندا اۋىز ادەبيەتىمىزدىڭ بارلىق جانرى قامتىلعان. جانر بويىنشا تالداعاندا: ەرتەگىلەردەن 15, باتىرلىق جىرلاردان – 6; عاشىقتىق جىردان – 3, حيسسا-داستانداردان – 12, تۇرمىس, سالت-ءداستۇر جىرلارىنان – 40, شەجىرە, اڭىز-اڭگىمەلەردەن – 100, جاڭىلتپاش پەن جۇمباقتاردان – 100, قارا ءسوز بەن ولەڭ تۇرلەرىنەن – 50, ماقال-ماتەلدەردەن – 100, اقىندار ايتىسىنان – 27, اقىن-جىراۋلاردىڭ ولەڭدەرى مەن داستاندارىنان 40 شاقتى ءماتىن كەلتىرىلگەن.
سۇيىنگەن تاڭدانىسپەن اتاپ ايتارىم: ماشەكەڭ جيناستىرۋمەن استە شەكتەلمەي, كوبىنىڭ 2-3 نۇسقاسىن الىپ, مىسالى, مول كولەمدى قازاق شەجىرەسىنىڭ ەل اۋزىنداعى نۇسقالارىن ءوزارا سالىستىرا زەرتتەپ, انىق-قانىعىن بايان ەتكەن. ول قىرى – ناعىز دارىندى جۋرنالشىعا ءتان قاسيەت.
قاي حالىقتىڭ بولسىن كەشەگى-بۇگىنگى جازۋشىلارىنىڭ كەيبىرى ءوزىنىڭ كەيبىر حيكايات, رومان, ولەڭ, داستانىنىڭ قولجازباسىن بىرنەشە رەت قايتا وقىپ, الىپ-قوسىپ وڭدەگەن, شيراتقان. لەۆ تولستويدان باستاپ كەلتىرەر مىسال بار. الايدا ولاردىڭ ءبىزدىڭ ماشھۇرشە قوسىمشا دارىندى جۋرنالشى قابىلەتىمەن تانىلعانىن, بارىن ەستىگەن دە, كورگەن دە جوقپىن.
اقىن, جازۋشى, ادەبيەت زەرتتەۋشىسى, جۋرنالشى, تاريحشى, ەتنوگراف, تەرەڭ ويشىل, ءتىل بىلگىرى بولعان ءماشھۇر اتامىزدىڭ شەكسىز دەرلىك اسا مول جازباشا ەڭبەك ەتۋگە كۇش-جىگەردى, ىنتا-ىقىلاستى جانە ۋاقىتتى قالاي تاپقانىنا تاڭداندىم. مۇحاڭنىڭ – مۇحتار اۋەزوۆتىڭ: ء«وز شىعارمالارىن بىلاي قويىپ, باسى اشىق ۇلگىلەردى جازىپ الىپ, ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە جەتكىزگەن ەڭبەك ماشھۇردە مول ەكەنىن جانە ەستەن شىعارماۋ كەرەك. سوندىقتان قازاق اۋىز ادەبيەتى مەن جازبا ادەبيەتىنىڭ عىلىمدىق ءبىر سالاسى يستوريوگرافيا بولىمىندە ءماشھۇردىڭ ول تۇردەگى ەڭبەگىنە ءاردايىم ورىندى باعا بەرىلۋى شارت» دەپ جازعانى, سابەڭنىڭ – ءسابيت مۇقانوۆتىڭ: ء«حVىىى عاسىردا جاساعان اقىنداردىڭ ىشىنەن جىرى مول ساقتالعان – بۇقار جىراۋ. بۇقاردىڭ جىرلارىن ساقتاپ, تاريح الدىندا ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن ادام – ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەەۆ» دەگەنى ويىما ورالدى.
بىزدە جۋرناليستيكا اكادەمياسى نەمەسە باسقا دا قالامگەرلەردىڭ باسىن قوساتىن ورتالىقتار بار. وسىلاردىڭ بىرىنە نەگە ءماشھۇر-ءجۇسىپ اتىن بەرىپ, جاس جۋرنالشىلاردى ء«ماشھۇر-ءجۇسىپ» مەدالىمەن ماراپاتتاساق دەگەن ويىم بار. قولداۋشىلار از بولماسىنا سەنىمدىمىن.
عابباس قابىش ۇلى,
جازۋشى