حح عاسىر باسىنداعى ادەبيەت وكىلدەرىنىڭ ىشىندە عۇمىربايانى تولىق انىقتالماعان, شىعارماشىلىعى جونىندە ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلمەگەن تۇلعالاردى انىقتاۋ, شىعارماشىلىق مۇراسىن جيناقتاۋ, العى ءسوزى مەن عىلىمي تۇسىنىكتەرىن جازىپ كىتاپتارىن شىعارۋ, ولاردىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراۋ سەبەپتەرىن تالداۋ – ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى.
الاشتانۋ عىلىمى ۇلتتىق عىلىم سالاسىنىڭ ەڭ ءبىر وزەكتى تاقىرىبى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. بۇل سالادا جىل سايىن تىڭ دەرەكتەر تابىلىپ, عىلىمي اينالىمعا جاڭا مالىمەتتەر, ارحيۆتىك ماتەريالدار قوسىلىپ, ونىڭ كوكجيەگى كەڭەيىپ كەلەدى. كەيىنگى ون جىلدىڭ مۇعدارىندا جارىق كورگەن كىتاپتاردى, ناقتىراق ايتقاندا, اكادەميك م.قويگەلديەۆتىڭ ەكىتومدىق «الاش قوزعالىسى» مونوگرافياسى, پروفەسسور ت.جۇرتبايدىڭ «ۇرانىم – الاش» ۇشتومدىعى, اكادەميك د.قامزابەك ۇلىنىڭ «الاش ارقاۋى» زەرتتەۋى, PhD س.ءجۇسىپتىڭ «قازاق جەرىنىڭ جوقشىسى» اتتى ەكىتومدىعى, پروفەسسور س.جۇماعۇلدىڭ «الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ناقىل سوزدەرى» سەرياسى, ادەبيەتشى ە.تىلەشەۆتىڭ «قاينار» كىتابى, ءتىلشى عالىم و.جۇبايدىڭ لينگۆيستيكالىق زەرتتەۋلەرى عىلىمي ورتا مەن قوعام تالقىسىندا تانىلعان تاڭداۋلى ەڭبەكتەر ەكەنى داۋسىز اقيقات.
كەيىنگى ءۇش جىلدا جازىلىپ شىققان ەڭبەكتەردىڭ ايقىن دالەلى – جاس الاشتانۋشىلاردىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان Qyr balasy ءبىلىم, عىلىم قوعامدىق قورىنىڭ «الاش كىتاپحاناسى» سەرياسىمەن جارىق كورگەن كىتاپتار توپتاماسى. بۇل اۋقىمدى جوبانىڭ ءىزاشارى – الاش قايراتكەرى عازىمبەك ءبىرىمجاننىڭ (1896-1938) شىعارمالار جيناعى. «الاش» پارتياسىنىڭ باعدارلامالىق جوباسىنا قاتىسۋشى, 1921-1922 جىلعى اشتىق كەزىندە سوزىمەن دە, ىسىمەن دە حالىققا جانتالاسا كومەكتەسكەن, «اق جول» گازەتىنىڭ رەداكتورى, مال دارىگەرى, اگرونوم-عالىم, بەرليندە وقىعان تۇڭعىش قازاق, بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا «بولاشاقكەر» عازىمبەك ءبىرىمجاننىڭ شىعارمالار جيناعى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جارىق كورمەگەن ەدى. قوستانايداعى احمەت بايتۇرسىن ۇلى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيسترانتى دانيار يحسان عالىم ەلدوس توقتاربايدىڭ جەتەكشىلىگىمەن 2021 جىلدىڭ اقپانىنا دەيىن الاش ارىسىنىڭ مۇراسىن ىزدەۋ, جيناۋ, جۇيەلەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ناتيجەسىندە, 250 بەتتىك كىتاپ دايىندادى. بۇل – عازىمبەكتانۋدىڭ العاشقى باسپالداعى. جاس زەرتتەۋشىمىز بۇل تاقىرىپتى ودان ءارى تەرەڭدەتە ىزدەنىپ, بيىل عازىمبەك ءبىرىمجاننىڭ «الاش ۇراندى قازاق حالقى» اتتى شىعارمالار جيناعىنىڭ ەكىنشى باسىلىمىن جارىققا شىعاردى. وتىز باسپا تاباققا جۋىق كولەمدى ەڭبەكتە قايراتكەر-قالامگەردىڭ ۇلتتىق ماڭىزى زور جوبالارى, ادەبي-پۋبليتسيستيكالىق مۇراسى, قوعامدىق-ساياسي ماقالالارى, اشارشىلىق كەزىندەگى ۇندەۋلەرى, قۋعىنداۋدا جۇرگەنىنە قاراماستان جازعان عىلىمي ەڭبەكتەرى, مۇناقىپتارى ەنگىزىلدى, ونىڭ ءومىر جولى, قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى ءار جىلدارى جازىلعان زەرتتەۋلەر, ەستەلىكتەر توپتاستىرىلدى. تىڭ ارحيۆ دەرەكتەرى مەن فوتوسۋرەتتەرى بەرىلىپ, بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشتەرى ءتىزىلدى.
قوعامدىق قور جۇمىسىنىڭ اياسىندا ءبىز الاشتانۋداعى اقتاڭداق ەسىمدەردى قايتا جاڭعىرتۋدى جالعاستىردىق. تاۋەلسىزدىك العالى وتىز جىلدىڭ بەدەرىندە الاشتىڭ 26 قايراتكەرىنىڭ عانا كىتابى شىعىپ, ەل-جۇرتقا تانىستىرىلعان. بۇل – وتە از كورسەتكىش.
الاشتىڭ رەنەسسانستىق كەزەڭىندە ءبىر عانا سويدىڭ وزىندە ءۇش مالدىباي ۇلى بار. ولار: ءبىلال, مۇستاقىم جانە بەرىكبول. ەكى جىل بۇرىن الاشتانۋشى ەلدوس توقتارباي قاراعاندىداعى ە.بوكەتوۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى نۇرساحان احمەتقىزىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى «الاش» مادەنيەت جانە رۋحاني دامۋ ينستيتۋتىنىڭ قولداۋىمەن الاش مۇعالىمى, اقىن, جۋرناليست, قارقارالىلىق مۇستاقىم مالدىباي ۇلىنىڭ تۇڭعىش كىتابىن جارىققا شىعارسا, جاس زەرتتەۋشى ەردەن نۇراحمەتتىڭ قۇراستىرۋىمەن اقمولالىق الاش تۇلعاسى, جۋرناليست, دارىگەر ءبىلال مالدىباي ۇلىنىڭ مۇراسى اقمولا وبلىسى اكىمدىگىنىڭ جاردەمىمەن كىتاپ بولىپ باسىلدى. ال ءۇشىنشى مالدىباي ۇلىنىڭ – جازبالارىنا «اياگوز قازاعى» دەپ قول قوياتىن بەرىكبول مالدىباي ۇلىنىڭ شىعارمالارى قازىر جيناقتالىپ جاتىر.
بىلالمەن اتتاس ەكىنشى تۇلعا – ءبىلال سۇلەي ۇلى. جەتىسۋدان شىققان الاش قايراتكەرى – ايگىلى مامانيا مەكتەبىنىڭ تۇلەگى. ادەبيەت كلاسسيگى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ جاقىن تۋىس اعاسى. قازاق جەرىندەگى العاشقى زاماناۋي ءبىلىم وردالارىنىڭ, ءبىلىم مەكەمەلەرىنىڭ قۇرۋشىسى, ۇيىمداستىرۋشىسى, اقتوبە, سەمەي قالالارىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ نەگىزىن قالاعان ءبىلىم جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ حاس شەبەرى, بىلىكتى مەنەدجەرى بولعان ءبىلال سۇلەي ۇلى دا جازۋ-سىزۋدان شەت بولماعان. ەلدوس توقتارباي الاش تۇلعاسىنىڭ ولەڭدەرى مەن ماقالالارىنىڭ باسىن قوسىپ, ء«ۇمىت» اتتى تۇڭعىش شىعارمالار جيناعىن باستىردى.
الاش تۇلعالارىن ماماندىقتارىنا ساي جىكتەپ ايتار بولساق, ادەتتە, قالام ۇستاعان اعايىننىڭ ايتىپ-جازارى جيىرەك قوزعالاتىنى سياقتى, اقىن-دراماتۋرگ, جازۋشى-جۋرناليستەردىڭ ەڭبەكتەرى الدىمەن جاريالانىپ شىعىپ جاتاتىنى بەلگىلى. الاش مۇعالىمدەرىن دە وسى قاتارعا قوسۋعا بولادى. ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ادال شاكىرتى بولا بىلگەن ءتىلشى عالىم, كوسەمسوزشى ابدوللا بايتاس ۇلىنىڭ دا جەكەلەگەن ەڭبەكتەرى زەرتتەلىپ جۇرگەنىمەن, ءبىر ەمەس, بۇكىل مۇراسى كىتاپ بولىپ شىققان جوق. ا.بايتاس ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن سان الۋان, ءارتۇرلى تاقىرىپتا جازعان قۇندى دۇنيەلەرى قازىرگى زاماندا دا ماڭىزىن جويمايتىن رۋحاني قازىنا. الاشتانۋشى ۇشقىن ءسايدىراحمان ۇلى قۇراستىرعان, باس-اياعى جىپ-جيناقى ءۇش تومدىقتى قۇرايتىن ابدوللا بايتاس ۇلى ەڭبەكتەرىنىڭ العاشقى تومى «كوركەم ادەبيەت تۋرالى» دەگەن اتپەن وقىرمانعا جول تارتتى. مۇنداعى كەسەك تۋىندى – «37 مەملەكەت» دەپ اتالاتىن, ءوز زامانىندا جوعارى باعالانعان, ايرىقشا ەڭبەك. ولاي دەيتىنىمىز, بۇگىنگىدەي عالامتور جوق, كارتانىڭ ءوزى قات كەزەڭدە الەمنىڭ تاڭداۋلى ەلدەرىنىڭ سيپاتتاماسىن جازۋ وڭاي شارۋا بولماسا كەرەك. جاعىراپيادان وقۋلىق جازۋ – بىلىمدارلىقتان بولەك, ناقتىلىقتى, ىجداعاتتى تالاپ ەتەتىن ماشاقاتتى جۇمىس. الاش زيالىسى ەڭبەكتەرىنىڭ كەزەكتى تومدارىن الداعى ۋاقىتتا باسىپ شىعارىپ, وقىرمان قاۋىمدى قۋانتامىز دەپ ويلايمىز.
احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ وي-مۇراتى توڭىرەگىندە توپتاسىپ, اسىرەسە لاتىن جازۋىنا بايلانىستى عىلىمي تالاس-تارتىستاردا ۇلت ۇستازىنىڭ ۇستانىمىن قورعاعانداردىڭ ءبىرى سەيىتباتتال مۇستافا ۇلى بولعانىن بىرەۋ بىلەر, بىرەۋ بىلمەس. اۋىلىنداعى اتاقتى مەتسەنات ءالتي بولىستىڭ ىقپالىمەن ون التى جاسىندا ىستانبۇل شاھارىندا ءبىلىم الىپ, سەمەيدە ەڭبەك جولىن باستاعان سەيىتباتتال مۇستافا ۇلىنىڭ كىتابىن شىعارۋ – ءبىزدىڭ ماڭدايىمىزعا جازىلعان باق. تۋعان قىزى نۇرتاي ء(ناديا) اپامىزبەن «قازاق» گازەتى ارقىلى سىرتتاي بايلانىسىپ, 2016 جىلى العاش رەت الاش وقىعانى تۋرالى قالام تەربەپ, ماقالا جاريالاعان ەدىك. كەيىن جاس جازۋشى, دراماتۋرگ الىبەك بايبول س.مۇستافا ۇلىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جونىندە عىلىمي جۇمىس جازىپ, قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق «اق جول» پارتياسى ۇيىمداستىرعان ء«ححى عاسىرداعى الاشتىڭ اق جولى» بايقاۋىنا قاتىسىپ, جەڭىمپاز اتاندى. ءسويتىپ, ولكەتانۋدا ەسىمى اتالىپ قالاتىن الاش تۇلعاسىنىڭ ەسىمى, شىعارماشىلىعى, قوعامدىق قىزمەتى زەرتتەۋگە ۇلاسىپ, جەكە جيناعىن شىعارۋ ىسىنە جالعاستى. سەيىتباتتال مۇستافا ۇلىنىڭ «يمام عازالي» اتتى تۇڭعىش شىعارمالار جيناعىندا ونىڭ ادەبي, پۋبليتسيستيكالىق مۇراسى قامتىلىپ, ءناديا باتتالقىزىنىڭ قولىنداعى ارحيۆتىك قۇجاتتار مەن فوتوسۋرەتتەردى دە باستىرىپ, كىتاپ ەتىپ شىعاردىق. ءبىر وكىنىشتىسى, اكەسىنىڭ ءومىر بويى كۇتكەن ەڭبەگىن اپامىز كورە الماي كەتتى. كىتاپ شىعۋدان ەكى اي بۇرىن اكە پورترەتىن قۇشاقتاعان ءازيز انا باقي دۇنيەگە اتتانىپ كەتە بارعان... بيىل ماسكەۋدەگى عىلىمي-تانىمدىق ەكسپەديتسيا بارىسىندا ماسكەۋ مەملەكەتتىك كىتاپحاناسىنىڭ شىعىستانۋ بولىمىندەگى سيرەك كىتاپتار قورىندا سەيىتباتتال مۇستافا ۇلىنىڭ «زۋفنۋن» اتتى اۋدارما كىتابىن تاۋىپ الىپ, ەلگە سۇيىنشىلەدىك.
وسى جىلى «الاش كىتاپحاناسى» سەرياسى بويىنشا سۋ جاڭا توعىز كىتاپ جارىق كورىپ وتىر. ءبارى دە الاش وقىعاندارى, اقاڭشا ايتقاندا, ۇلت جۇمىسى جولىنان قايتپاعان «قالام قايراتكەرلەرى».
حح عاسىر باسىنداعى اسا كورنەكتى قايراتكەر, قازاق ءباسپاسوزىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى ەلەۋسىز بۇيرا ۇلىنىڭ (1874-1933) ۇستازدىق-اعارتۋشىلىق, جۋرناليستىك قىزمەتى ۇشان-تەڭىز. ول – قازاق مۋزەي ءىسىنىڭ قالىپتاسۋىنا دا ءوز ۇلەسىن قوسقان تۇلعا. الماتىداعى بۇگىنگى ورتالىق مۋزەيدە عىلىمي قىزمەتكەر بولعان, سول قاراشاڭىراقتىڭ ەكسپوزيتسياسىن جاساعان العاشقى ماماننىڭ ءبىرى ەدى. بوداندىق قامىتىن كيگەن قاسىرەتتى جىلدارى ازاپتالعان ەلىن وياتۋ ماقساتىندا «ىزىڭ» دەپ كىتاپ شىعارىپ, حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرۋدى ماقسات ەتتى. «ىزىڭ» ولەڭدەر جيناعى – وتارلىق بيلىككە, اكىمشىل-ءامىرشىل جۇيەگە باعىتتالعان قارسىلىق داۋىسى. بۇل كىتاپقا سول زاماننىڭ ايتۋلى اقىندارى ماعجان جۇماباي, مۇستاقىم مالدىباي ۇلى, احمەدقالي مامىت ۇلى سىندى باۋىرلارىنىڭ ولەڭدەرىن ەنگىزىپ, 1912 جىلى ورال باسپاحاناسىنان باستىرىپ, تاراتقان ەدى. نەبارى 27 بەتتەن تۇراتىن تۋىندىعا اقىننىڭ باسقا دا پۋبليتسيستيكالىق مۇراسىن ەنگىزىپ, ول تۋرالى ەستەلىكتەردى جيناپ, كىتاپ ەتىپ قۇراستىرعان – قاراقات ساعىنىشقىزى 10-سىنىپ وقۋشىسى عانا.
ال اقىن ءارى جۋرناليست كەنجەعالي عابدوللا ۇلىنىڭ عىلىمي, ادەبي جانە پۋبليتسيستيكالىق مۇراسى, ونىڭ تۇلعاسىنا قاتىستى ارحيۆ قۇجاتتارى, ءار جىلدارى جازىلعان زەرتتەۋلەر مەن ەستەلىكتەر قامتىلعان كىتاپتىڭ اتاۋى ونىڭ وسى اتتاس ماقالاسىمەن «قازاقتىڭ قامى» دەپ اتالدى. مۇنى قۇراستىرىپ دايىنداعان - كەنجەعاليداي زيالىنىڭ ۇرپاعى گۇلزات بيگەلدى ەسىمدى قارىنداسىمىز. «قازاق بالالارىنا جاردەم» اتتى الىپپە وقۋلىعى, «مەحناتتىڭ سەبەبى», «جيىرماسىنشا عاسىر جاستارىنا», «ايەلدەر حاقىندا», «يشانداردىڭ قىزمەتى», «قازاقتىڭ تارقى زامانى», «قالاعان ەملەمىز», «مەزگىلسىز ەمتيحان», «الاش ازاماتتارىنا» سىندى ءار تاقىرىپتان جازعان ماقالالارىن وزەكتىلىگىن, قۇندىلىعىن جويماعان قازىنا دەپ بىلەمىز.
XX عاسىر ادامزات ءۇشىن, قازاق جۇرتى ءۇشىن اۋىر, زۇلمات-زوبالاڭعا تولى عاسىر بولعانى ايان. كەر زاماننىڭ كەسىرى كىمگە تيمەدى دەسەڭىزشى. ناقاقتان-ناقاق اتىلىپ, قۋدالانىپ, جازىقسىز ايىپتالعانداردىڭ قاراسى مول. جاعاسىن جاتقا ۇستاتپاعان, ەڭسەسىن تىك, رۋحى ءور تۇلعانىڭ ءبىرى – الاش قايراتكەرى, اعارتۋشى, ۇستاز, ءانشى-كومپوزيتور قاپەز بايعابىل ۇلى (1896-1939). ەل اراسىندا «قاپەزدىڭ ءانى», «قاپەزدىڭ قوشتاسۋى» دەگەن اندەر كوپ تارالعان. قاپەز دە جاڭا زامان, تاۋەلسىز ەلدە ۇلىقتالماي جاتقان ەرلەردىڭ ءبىرى ەدى. تۇلعانىڭ ءان مۇراسى بەلگىلى بولعانىمەن, پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەكتەرى ءبىر ورتاعا جيناقتالماي, ءار جەردە جاتقانىنان حاباردارمىز. بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرعاندار – جازۋشى الىبەك بايبول مەن جاس زەرتتەۋشىلەر ەرتاي ءبىلال, سامال ايىپجان. اقىن ولەڭىندە ايتىلاتىن «الاش قونعان اقبوز ءۇي» كىتاپتىڭ اتىنا ارقاۋ بولدى. ء«تىلشى» گازەتىنە جازىپ, تىلشىلىك قىزمەت اتقارعان قاپەزدىڭ «ەسكەرگەنى وسى ما؟», «قوسشى تىرشىلىگى», «اتكەزشىمەن كۇرەسۋ», «جازىقسىز 20 قارا سويىلدى», «مەكتەپ ماسەلەسى ەسكەرۋسىز قالدى», «بولىستىق سايلاۋ جاقسى ءوتتى», «كىمنەن قانشا الىندى» ماقالالارىنان ءوز زامانىنا بەيجاي قاراي المايتىن قاعىلەز قايراتكەر تۇلعا بولعانىن اڭداعاندايمىز.
الداعى جىلى تۋعانىنا 130 جىل تولاتىن تۇلعانىڭ ءبىرى – نۇعىمان ماناي (1894-1938). ءوز زامانىنىڭ بەلگىلى اعارتۋشىسى ول قالامى جۇيرىك جورنالشى, قارىمى كەڭ قالامگەر, بىلگىر ادەبي اۋدارماشى رەتىندە تانىلعان. ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسىندە ءبىلىم العان 1916 جىلدارى جيەنعالي تىلەپبەرگەن ۇلى, بەيىمبەت مايلين سىندى قاتارلاستارىمەن بىرىگىپ, «ساداق» قولجازبا جۋرنالىن شىعارعان. وسى قايراتكەردىڭ عۇمىرناماسى مەن شىعارماشىلىق مۇراسىن تۇگەندەۋ ءۇشىن قولىنا شىراق الىپ سوڭىنا تۇسكەن ەرتاي ءبىلال باۋىرىمىز وتاندىق جانە رەسەيلىك ارحيۆتەر مەن كىتاپحانا قورلارىنان كوپتەگەن تىڭ ماتەريالدار تاۋىپ, اسىرەسە «قوسشى ۇيىمىنىڭ VII سيەزىندە جاساعان جولداس ماناي ۇلىنىڭ بايانداماسى», ء«تىل جايىندا», «يمان-يسلام» كىتاپتارىن, سوسىن ەسكى جازۋمەن جازىلعان قايراتكەردىڭ كوپتەگەن ماقالاسىن قازىرگى قولدانىستاعى الىپبيىمىزگە ءتۇسىردى. ۇمىتىلعان بوزداقتىڭ ءار ءسوزىن مۇقيات وقىپ, ءومىرىن, قوعامدىق-ساياسي, مادەني قىزمەتىن حرونولوگيالىق تارتىپپەن ءجىتى قاراستىرىپ, بىرىزدىلىككە جۇيەلەپ, رەتتەدى. اسىلدىڭ قۋعىن-سۇرگىننەن امان قالعان ۇرپاعى, شوبەرەسى مادينا سەرىكقىزىن تاۋىپ, سۇحباتتاسىپ, بەيمالىم دەرەك جيناعان. دەسەك تە وسى ءبىر عانا كىتاپپەن قايراتكەر-قالامگەر نۇعىمان مانايدىڭ شىعارمالارى تولىق قامتىلدى, جينالدى دەپ استە ايتا المايمىز. الداعى ۋاقىتتا جۋرناليست, اۋدارماشىنىڭ بەلگىسىز مۇرالارىن تاۋىپ, ىزدەنىسىن تۇراقتى جالعاستىراتىنىنا سەنىم ارتامىز.
مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ داڭقىن قازاق اراسى عانا ەمەس, رەسەيدەگى تۇرىك الەمىنە تۇتاس جايعان, قازاق اراسىنا تارالىپ كەتكەن كىتاپتىڭ ءبىرىنشى (1909, ۋفا) جانە ەكىنشى (1911, ورىنبور) باسىلىمىن پاتشا جاندەرمياسى قايتا جيناپ الدىرعان, ءسويتىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنداعى ەڭ كوپ قۋدالانعان شىعارما بولعان «ويان, قازاقتىڭ» ءىزىن الا كوپ ۇزاماي «تۇر, قازاق» شىعارماسى ومىرگە كەلدى. ونىڭ اۆتورى بايباتىر ەرجان ۇلى (1892-1939) – رەپرەسسياعا ۇشىراپ, ەرتە كەزەڭدە اقتالعانىنا قاراماستان, وقۋ-اعارتۋداعى قىزمەتى مەن شىعارماشىلىق ەڭبەكتەرى ەسكەرۋسىز قالىپ, ادەبيەت تاريحىنان لايىقتى ورنىن الا قويماعان تالانت يەسى. بايباتىر ەرجان ۇلىنىڭ «تۇر, قازاق» كىتابى, «ايقاپ» جۋرنالىندا جاريالانعان ءارتۇرلى جانرداعى شاعىن ەڭبەكتەرى, پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارىنان وزگە شىعارمالارى, اتاپ ايتقاندا, ء«اي, كۇنەلتۋ» ولەڭى, «قازاق مۇعالىمدەرى حالىنەن», «بوزبالالارىمىزدىڭ ءتۇرى», «فرونتتىڭ تەڭەلۋى شاراسىز» ماقالالارى, «ەسەنباي», «وراز موللا», «ساعيپا» سياقتى پەسالارى عىلىمي اينالىمعا ەنبەگەن.
شىعارماشىلىق مۇراسىنا قاراي وتىرىپ, بايباتىر ەرجان ۇلىنىڭ ەڭبەك جولى از, شاعىن جانرلاردان ەمەس, بىردەن ءىرى, ىرگەلى تۋىندىلاردان باستالعانىن بايقايمىز. قولىمىزعا تۇسكەن ءۇش ۇلكەن شىعارماسىنىڭ ىشىندە سوقتالىسى دا, شوقتىعى بيىگى دە «تۇر, قازاق!» كىتابى. بۇل ەڭبەك بۇرىن دا, اتاپ ايتقاندا «دۋلات ۇلى مىرجاقىپ. ويان, قازاق!; بايباتىر ەرجان ۇلى. تۇر, قازاق!; ابىلقاسىم ارعىني. جاتپا, قازاق!» (ولەڭدەر/قۇراست.: ت.قىدىر, ك.مۇستافاەۆا, ۇ.قىدىر. – الماتى: تاڭبالى, 2016) دەگەن اتپەن جيناق بولىپ باسىلىپ شىققان ەدى. بۇل جولى ونىڭ شىعارمالارىنىڭ عىلىمي نەگىزدەرى (فاكسيميلە, ترانسليتەراتسيا, ترانسكريپتسيا) ساقتاي وتىرىپ, جاريالادىق. بۇل عىلىم ءۇشىن ماڭىزدى زور قادام بولدى دەپ ەسەپتەيمىز.
بايباتىر ەرجان ۇلىنىڭ تۋعان نەمەرەسى ساۋلە تەلمانقىزىنىڭ اتاسىنىڭ كىتابى ءۇشىن قالاي ەڭبەكتەنگەنىن كورسەڭىز... الاش ارداقتىسىنىڭ ءاربىر ءومىر دەرەگىن تام-تۇمداپ ىزدەستىرىپ, فوتوسۋرەتتەر مەن ارحيۆ قۇجاتتارىن سارى مايداي ساقتاپ بىزگە تاپسىرۋىنىڭ سىرى قالتقىسىز سەنىمدە جاتسا كەرەك.
«الاش كىتاپحاناسى» سەرياسىنىڭ قازاق وقىعاندارىنىڭ ءوز شىعارمالارىن ىزدەپ, جيناپ, جارىققا شىعارۋىنان وزگە بۇگىنگى زامانعى الاشتانۋشىلاردىڭ دا زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن وقىرماندارعا جەتۋىنە مۇددەلى. وسى ورايدا ە.نۇراحمەتتىڭ «الاش ارىسى ءبىلال مالدىباي ۇلى», ە.توقتاربايدىڭ «الاش ءسوزى», وسى جولدار اۆتورىنىڭ «تولاعاي» سىندى ەڭبەكتەرىن ايتامىز, سونداي-اق پروفەسسور ت.جۇرتبايدىڭ «ۇلت اقىنى جانە «جان ءسوزى», جازۋشى ب.قويشىباەۆتىڭ «اعايىندى ءادىلۇلدارى – ازاتتىق كۇرەسكەرلەرى», ا.قۇمىرزاق ۇلىنىڭ «نار تۇلعا ناۋان حازىرەت» كىتاپتارىنىڭ دا ءالى سياسى كەۋىپ ۇلگەرگەن جوق.
الاشتانۋ عىلىمىنداعى سوڭعى زەرتتەۋلەر دەگەندە كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاپ, وقىپ شىققان وسى ەڭبەكتەردى ايتار ەدىك. سەبەبى «الاش كىتاپحاناسى» سەرياسىنىڭ كىتاپتارىنىڭ وتان قاۋىپسىزدىگى, ۇلت تۇتاستىعى جانە ۇلتتىق عىلىمنىڭ دامۋى ءۇشىن ماڭىزى دا زور. بۇل كىتاپتاردىڭ بارلىعى دا بۇرىن-سوڭدى جاريالانباعان, بىرەگەي ەڭبەكتەر.
زاڭعار كارىمحان,
ءا.بوكەيحان الاش عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, الاشتانۋشى