قاي زاماندا دا اتا-اجەلەرىمىزدىڭ زەينەتاقىسىندا بەرەكە بار. شامالى زەينەتاقىسىنىڭ ءوزىن ءبىراز دۇنيەگە جەتكىزىپ, نەمەرەلەرى تۇگىلى, ۇل-قىزدارىن دا جارىلقاپ جۇرەتىن قاريالاردىڭ شاراپاتى ەرەكشە. اۋلەتتىڭ الەۋەتىنە, الەۋمەتتىڭ كوڭىل كۇيىنە وڭ اسەرىن تيگىزەتىن وسىناۋ زەينەتاقىنىڭ جىل وتكەن سايىن ءوسىپ جاتقانى قۋانتادى.
حالقىمىز قاشاننان بەرى «قارتى بار ءۇي – قازىنا» دەپ سانايدى. بۇل ماقالدى تۋرا ماعىناسىندا قابىلداساق تا, قاتەلەسە قويمايمىز. ويتكەنى قارياسى بار ۇيدە شىعىنىنىڭ ءبىر بولىگىن جاباتىنداي مۇمكىندىك تە بولادى. ال قوس قارياسى بار شاڭىراقتىڭ وتباسىلىق بيۋدجەتى اي سايىن اجەپتاۋىر قامپايىپ قالادى.
وسى ورايدا وتكەنگە شامالى شەگىنىس جاساپ, زەينەتاقى كولەمىنىڭ كورسەتكىشتەرىنە كوز جۇگىرتە كەتكەنىمىز ءجون شىعار. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى 2000 جىلدان بەرى قاراي زەينەتاقىعا قاتىستى احۋالدىڭ قالاي وزگەرگەنىن كورسەتەتىن دەرەكتەردى كەلتىرىپتى. مىسالى, 2000 جىلى زەينەتاقىنىڭ ورتاشا ايلىق مولشەرى 4 298 تەڭگە بولسا, 2007 جىلى بۇل كولەم 10 654 تەڭگەگە جەتكەن. ءۇش جىلدان سوڭ, ياعني 2010 جىلى ورتاشا زەينەتاقى ەكى ەسە ۇلعايىپ, 21 238 تەڭگە بولعان. تاعى ءۇش جىل وتكەندە, 2013 جىلى وسى كورسەتكىش 31 918 تەڭگەگە جەتكەن. سودان كەيىن 2017 جىلى – 50 850 تەڭگە, 2020 جىلى – 63 937 تەڭگە, 2022 جىلى 73 902 تەڭگە بولعان. ال بيىلعى 1 جەلتوقسانداعى جاعداي بويىنشا جيىنتىق زەينەتاقىنىڭ ورتاشا مولشەرى 120 838 تەڭگەنى قۇرادى. بايقاساق, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا وسى جىلى زەينەتاقى كولەمى ەداۋىر ۇلعايعان. بۇعان, ارينە, جاڭادان الەۋمەتتىك كودەكستىڭ قابىلدانۋى دا وڭ اسەرىن تيگىزدى.
بۇگىندە ەلىمىزدە 2 ملن 328 مىڭ زەينەتكەر بار. ولارعا جىل باسىنان بەرى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 3 ترلن 33,7 ملرد تەڭگە سوماسىندا زەينەتاقى تولەندى. سونىڭ ىشىندە بازالىق زەينەتاقى تولەۋگە – 930,6 ملرد تەڭگە, ىنتىماقتى زەينەتاقى تولەۋگە 2 ترلن 103,1 ملرد تەڭگە قاراستىرىلدى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, جيىنتىق زەينەتاقىنىڭ ورتاشا مولشەرى 120 838 تەڭگەنى قۇراسا, سونىڭ ىشىندە ىنتىماقتى زەينەتاقى مولشەرى – 82 950 تەڭگە, بازالىق زەينەتاقى – 37 888 تەڭگە.
بۇل رەتتە 2018 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ مەملەكەتتىك بازالىق زەينەتاقى تولەمى زەينەتاقى جۇيەسىندەگى ءوتىلىن ەسكەرە وتىرىپ, ءار الۋشىعا جەكە تاعايىندالاتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. 1998 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى جاعداي بويىنشا ىنتىماقتى جۇيەدە جۇمىس ىستەگەن ۋاقىتى, سونداي-اق مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى (مزج) تولەنگەن كەزەڭدەر زەينەتاقى جۇيەسىندەگى ەڭبەك وتىلىنە قوسىلادى. ەگەر ازاماتتىڭ زەينەتاقى جۇيەسىندەگى ءوتىلى 10 جىل نەمەسە ودان از بولسا, سونداي-اق مۇلدە جوق بولسا, بازالىق زەينەتاقى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 60%-ىنا تەڭ بولسا, سودان كەيىن 10 جىلدان اسقان ءار جىل ءۇشىن ونىڭ مولشەرى 2%-عا ارتادى. ال ەگەر ءوتىل 20 جىل بولسا, بازالىق زەينەتاقى تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 80%-ىن قۇرايدى. ەڭبەك ءوتىلى 30 جىل نەمەسە ودان كوپ بولسا, كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ ەڭ جوعارعى مولشەرىندە, ياعني 100% بەلگىلەنەدى.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى تامارا دۇيسەنوۆا تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى بىرنەشە دامۋ كەزەڭىنەن وتكەنىن اتاپ ءوتتى.
«قازاقستان جەكە جيناق قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە كوشۋدى تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ باستادى. ءبىرىنشى كەزەڭدە جۇيەنىڭ قاتىسۋشىلارى تەك تابىسىنىڭ 10% اۋداراتىن جۇمىسشىلار بولدى. بۇگىندە ولاردىڭ جيناقتارىنىڭ جالپى سوماسى 16 ترلن تەڭگەدەن استى. ەكىنشى كەزەڭدە 2005 جىلدان باستاپ بيۋدجەتتەن بازالىق زەينەتاقى تولەمدەرى ەنگىزىلدى. مىنە, سولاي مەملەكەت جۇيەنىڭ ەكىنشى قاتىسۋشىسى بولدى. بيىل الەۋمەتتىك كودەكستىڭ قابىلدانۋىمەن جۇيەنىڭ ءۇشىنشى سۋبەكتىسى – جۇمىس بەرۋشى پايدا بولدى. كەلەسى جىلدىڭ باسىنان باستاپ ولار ءوز قىزمەتكەرلەرىنىڭ پايداسىنا اۋدارىمدار جاساي باستايدى. وسىلايشا, ءبىز كوپدەڭگەيلى ۇلتتىق زەينەتاقى جۇيەسىن قۇردىق», دەدى ت.دۇيسەنوۆا.
ۆيتسە-پرەمەردىڭ ءسوزىن دايەكتەي تۇسسەك, 2024 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ جۇمىس بەرۋشىدەن مىندەتتى زەينەتاقى جارنالار (جمزج) الىنادى. جارنالار اگەنتتىڭ (جۇمىس بەرۋشىنىڭ) ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن 1975 جىلعى 1 قاڭتاردان كەيىن تۋعان قىزمەتكەرلەر ءۇشىن عانا جۇزەگە اسىرىلادى. جاڭا جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ جمزج مولشەرلەمەسى قىزمەتكەردىڭ جالاقىسىنىڭ 1,5% قۇرايدى جانە 2028 جىلعا دەيىن 1%-دان 5%-عا وسەدى. جمزج كەزەڭ-كەزەڭمەن ەنگىزۋ جۇمىس بەرۋشىنىڭ جۇكتەمەسىن جەڭىلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جمزج ەسەبىنەن زەينەتاقى تولەمدەرى ءومىر بويىنا تاعايىندالادى, اعىمداعى اي ءۇشىن تولەنەدى جانە قايتىس بولعان نەمەسە قازاقستاننان تىسقارى جەرگە تۇراقتى تۇرۋعا كەتكەن ايمەن قوسا العاندا ەسەپتەلەدى.
جالپى, الەۋمەتتىك كودەكس بويىنشا 2023-2027 جىلدارى ەڭ تومەنگى بازالىق زەينەتاقى مولشەرىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن 54-تەن 70 پايىزعا دەيىن, ەڭ جوعارى-ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىن 100-دەن 120 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلگەن. وسى كەزەڭدە بازالىق زەينەتاقى مولشەرى ورتا ەسەپپەن 51 پايىزعا دەيىن ارتادى. وسىلايشا, بازالىق زەينەتاقىنىڭ ورتاشا مولشەرىنىڭ جىل سايىنعى ءوسىمى شامامەن 13 پايىزدى قۇراماق.
سونىمەن قاتار 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ زەينەتكە شىعاتىن ازاماتتار ءۇشىن ىنتىماقتى زەينەتاقىنى ەسەپتەۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن ەڭ جوعارى تابىس مولشەرى 46-دان 55 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن ۇلعايتىلدى. وسى شارالاردى ىسكە اسىرۋ 2025 جىلعا قاراي ءۇش جىل ىشىندە جيىنتىق زەينەتاقىنى ورتا ەسەپپەن 27 پايىزعا – 109-دان 138 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ساراپشىلاردىڭ بولجامىنا سۇيەنسەك, 2030 جىلعا قاراي قازاقستاندا زەينەتكەرلەر سانى 30%-عا ارتىپ, 3 ملن ادامعا جەتەدى ەكەن.
جالپى, زەينەتكەرلەر قاتارىنىڭ ارتۋىنا دەموگرافيالىق ءوسىم مەن ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسىنىڭ ۇلعايعانى اسەر ەتىپ وتىرعانى بەلگىلى. قالاي دەگەنمەن حالىقتىڭ كوبەيۋىمەن سوعان ساي ءومىر ساپاسىنىڭ دا كوتەرىلگەنى ماڭىزدى. سول قاتاردان قارتتارىمىز دا تابىلىپ, ۇرپاعىنان راقات كورىپ, جەتىستىگىنە ءسۇيىنىپ, ەلگە ەس بولىپ, ارامىزدا امان-ەسەن ۇزاق جۇرگەنى جاقسى.