ازاتتىق جولىندا

يمپەريالىق پيعىلدارعا قارسى بوي كوتەرگەن ۇلت-ازاتتىق كۇرەستەرگە «ب ۇلىك» ايدارى تاعىلىپ, حالىقتىڭ ازاپتى كۇرەسى جوققا شىعارىلدى. ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستاردىڭ تولىققاندى تاريحى بۇرمالاندى. تاريحشى مامانداردىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىز­دىڭ ءتول تاريحى وتارشىل ساياسات, يدەولوگيا, ەۋروتسەنتريستىك قاعيدالار تۇرعىسىنان زەرتتەلىپ كەلدى. ەندىگى كەزەكتە الەمدىك كەڭىستىكتە ەگەمەندى ەلدىڭ تاريحىنا جاڭاشا كوزقاراس قاجەت. وسى ماقساتتا ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ اشىقتىعى, قولجەتىمدىلىگى اسا ماڭىزدى.

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مۇرات ءابدىروۆتىڭ ايتۋىنشا, كەڭەستىك كەزەڭدە جابىق بولعان حالىق تاعدىرىنا قاتىستى قۇپيا قۇجاتتاردىڭ ءبىرشاماسى اشىلىپ, سونىڭ نەگىزىندە كوپتەگەن ەڭبەك جارىق كوردى. دەسەك تە تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا باستالعان بىرقاتار زەرتتەۋدى جالعاستىرۋ مۇمكىن بولماي وتىر. بۇگىندە رەسەي, تاشكەنت ارحيۆتەرىندە قولجەتىمسىز قۇجات­تار بار. مىسالى, پاتشالىق رەسەي تۇسىندا ونداعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس ورىن الدى دەسەك, بۇگىندە شەت ەلدەردىڭ ارحيۆ قورلارىندا ۇلت تاعدىرىنا قاتىستى تىڭ مالىمەتتەردىڭ جاتقانى ەش كۇمان تۋعىزبايدى. وسى ورايدا جاڭا زامان داۋىرىندەگى, XVIII-XX عاسىر باسىنداعى كازاك-ورىس اسكەرلەرىنىڭ جەرىمىزدى وتارلاۋى, پاتشالى رەسەيدىڭ قازاقستان مەن ورتالىق ازيانى جاۋلاپ الۋ تاقىرىبىن تەرەڭ زەرتتەگەن تاريحشى مۇرات جەتكەرگەن ۇلى ورال, ورىنبور, ءسىبىر جانە جەتىسۋداعى كازاك اسكەرلەرىنە قاتىستى مالى­مەتتەردىڭ ءوزى جازعان مونوگرافيا­لارىندا دايەكتى كەلتىرىلگەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار ارحيۆ قۇجاتتارىن ىزدەس­تىرۋدە بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى ارحيۆتەرى دە قازاق تاريحشىلارى ءۇشىن تىڭ تاقىرىپتارعا وزەك بولارى انىق. ازىرگە عالىم اتاپ وتكەندەي, ەل تاريحى ءۇشىن ماڭىزدى بىرقاتار تاقىرىپ گرانتتىق باعدارلامالار اياسىندا عانا زەرتتەلىپ كەلەدى.

ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تا­ريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى جاڭا داۋىردەگى قازاقستان تاريحى ءبولىمىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى نۇرجان جەتپىسبايدىڭ ايتۋىن­شا, جاڭا زامان تاريحى ەكى عاسىردان استام عانا ۋاقىتتى الىپ جاتقانىمەن, قازاق تاريحىندا دا, جالپى الەمدىك تاريحتا دا اسا ماڭىزدى كەزەڭدى قۇرايدى.

– قازاق تاريحىندا بۇل كەزەڭ­نىڭ العاشقى عاسىرى (XVIII عاسىر) قالماق پەن جوڭعارلارعا قارسى ازاتتىق ءۇشىن كۇرەستەردەن, ۇزدىكسىز سوعىستار مەن جورىق­تاردان, رەسەي پاتشاسىنا ادال­دىققا انت بەرۋ, ولاردىڭ ىقپالىنا قارسىلىقتار مەن كوتەرىلىستەر سياقتى اسا ماڭىزدى وقيعالار تىزبەگىنەن تۇردى. بۇل كەزەڭدە حالىق ۇلى قاسىرەتتەردى باستان كەشتى, ەلدىڭ بولاشاعى, بىرلىگى جولىندا جۇرگىزىلگەن ۇلى تارتىسقا تولى بولدى. وسى كۇرەستەردىڭ, الاشاپقىن سوعىستاردىڭ سالدارىنان قازاق جەرىنىڭ نەگىزگى شەكارالارى تۇپكىلىكتى قالىپتاستى. كەلەسى ءحىح عاسىر قازاق قاۋىمدارى­نىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي ومىرىندە ءبىرشاما ۇلكەن وزگەرىس اكەلدى. بۇل كەزەڭدە ولار رەسەي ساياساتىنىڭ ىقپالىنا تىكەلەي تارتىلدى. ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى قارسىلىققا قاراماستان ولار بىرتىندەپ وسى ساياساتقا بەيىمدەلۋگە ءماجبۇر بولدى. رەسەيلىك ىقپال قازاق قوعامىنىڭ بارلىق جاعىنان دا كورىنىس بەردى. باسقاشا ايتقاندا, تولىق وتار ەلگە اينالدى. كاپيتاليزمنىڭ العاشقى نىشاندارى دا وسى جاڭا زاماندا پايدا بولدى, كەيىننەن الاش قوزعالىسىنا بىرىككەن الدىڭعى قاتارلى قازاق زيالى قاۋىمىنىڭ پايدا بولعانى دا وسى كەزەڭ. قورىتا ايتقاندا, جاڭا ءداۋىر تاريحي وقيعالارى, ءتىپتى ۇدەرىستەرى دە ءبىر-بىرىنە ۇقساي بەرمەيتىن ءارالۋان وقيعالاردان تۇراتىن, تەرەڭ قاراستىرۋدى قاجەت ەتەتىن وتە وزەكتى ۋاقىت تىزبەگىن قۇرايدى, – دەيدى تاريحشى عالىم.

قازاق حالقىنىڭ عاسىرلارعا سوزىلعان ۇلت-ازاتتىق كۇرەسى ءالى دە تولىققاندى زەرتتەلە قويماۋ سەبەبىنە توقتالعان نۇرجان ىقسان ۇلى ونىڭ ءبىر سەبەبىن كەڭەستىك داۋىردە بۇل تاقىرىپتىڭ جارتىلاي جابىق بولعاندىعى­مەن بايلانىستىرادى. «بۇل تاقى­رىپتىڭ جابىق بولۋىنا سول كەزدەگى وزىمىزدەن شىققان عالىمداردىڭ دا «ۇلەسى» زور بولدى. تاۋەلسىزدىك كەزىندە ۇلت-ازاتتىق كۇرەستەر تاقىرىبى ەڭ ءبىر تانىمال تاقىرىپتاردىڭ بىرىنە اينالعانىمەن, بۇل كەزدە دە تۇگەلىمەن تولىققاندى زەرتتەلدى دەي المايمىز. بۇل كەزەڭدە, اسىرەسە ونىڭ العاشقى جىلدارىندا بۇرىن اشىلماعان اقتاڭداقتاردى زەرتتەۋلەرگە ءمان بەرىلگەنىمەن, وعان بەلگىلى ءبىر ناۋقانشىلدىق پەن ۇرانشىلدىقتىڭ دا ارالاسىپ كەتكەنى بەلگىلى. ۇرانشىلدىق تاريحتى اڭىزدارعا اينالدىرۋى, ميفتەندىرىپ جىبەرۋى ابدەن مۇمكىن. قازاق تاريحىنداعى 300-دەن استام كوتەرىلىس دەگەن تۇسىنىك تە وسىندايدان پايدا بولعان. بۇل ءسوز تىركەسى العاش رەت وسىدان 30 جىل بۇرىن بەلگىلى تاريحشى اكادەميكتىڭ ءبىر ەڭبەگىندە ايتىلدى. سول كەزدەن باس­تاپ بۇكىل قوعام وسى ءسوز تىركەسىن ج ۇلىپ الىپ, ۇنەمى قولدانۋمەن كەلەدى. ارينە, اسا ماقتانىشپەن ايتۋعا تاپتىرمايتىن نارسە. بىراق تاريح دالدىكتى سۇيەدى. ءىس جۇزىندە پاتشالىق رەسەي كەزەڭىندەگى قازاق ۇلت-ازاتتىق كۇرەستەرىنىڭ سانى 300-گە­ جەتپەيدى. دەگەنمەن وسى جەردە كەڭەستىك كەزەڭدى, سونىڭ ىشىندە 1925-1931 جىلدار ارالىعىنداعى وقيعالاردى مۇقيات قاراستىرۋ قاجەت. سەبەبى تۋرا وسى كەزەڭدە قازاقتىڭ ءاربىر ولكەسىندە, ءتىپتى ءاربىر اۋىل-ايماعىندا دەرلىك وزبىر كەڭەستىك جۇيەگە قارسى ءىس-ارەكەتتەر وتە كوپ بولدى. تەك قازاقتار عانا ەمەس, باسقا ۇلتتار دا كوتەرىلدى. ءبىز بۇل كەزدەگى تەك ءىرى كوتەرىلىستەردى عانا بىلەمىز. نەگىزى ءىس جۇزىندە قارسىلىقتار سانى وتە كوپ بولعان جانە ەڭ ماڭىزدىسى بۇل وقيعالار قاتتالعان قۇجاتتار ءالى دە تولىق قۇپياسىزداندىرىلماعان, ياعني جابىق. قايتالاپ ايتساق, وسى كەزدەگى ءىرى كۇرەستەر عانا تاريحقا ەنگىزىلگەندەي بولىپ, سانداعان قارسىلىق ءالى دە قۇپيا كۇيىندە قالىپ وتىر. مىنە, وسى قۇجاتتار «سويلەگەن» كەزدە عانا جالپى قارسىلىقتار سانى 300-گە جەتۋى مۇمكىن دەگەن ويدامىز», دەگەن پىكىرىن ورتاعا سالدى تاريحشى.

عالىم نۇرجان جەتپىسباي كەلتىرگەن مالىمەتتەرگە سۇيەن­سەك, جالپى قازاقتىڭ باتىس وڭىرلەرى وتارلاۋعا قارسى ازاتتىق كۇرەس­تەردىڭ ءبىر ەپيتسەنترى ەسەبىندە بولىپ, حالىق تولقۋلارىنىڭ نەگىزگى ورتا­لىقتارىنىڭ بىرىنە اينالعان. وسى ورايدا تاريحشى كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, رەسمي كوتەرىلىستەر قاتارىندا 1773 جىلى پۋگاچەۆ كۇرەسى كەزەڭىنەن باستاپ 1869-1870 جىلدارى جاڭا ەرەجەگە قارسى قارۋلى كۇرەستەرگە دەيىن, ءبىر عاسىر ىشىندە ءاربىر 10-15 جىل سايىن ءبىر كوتەرىلىس تۇتانىپ وتىرعان. ولار – ساپار ماتەنقىزى (1775-1776), سىرىم (1783-1797), جولامان (ۇزىلىستەرىمەن 1822-1840), يساتاي (1836-1838), ەسەت (ۇزىلىستەرىمەن 1847-1858), ورال-تورعاي وبلىستارىنداعى (1869) جانە ماڭعىستاۋداعى (1870) كوتەرىلىستەر. بۇلاردىڭ اراسىندا قاراتاي (ۇزىلىستەرىمەن 1805-1816) مەن قايىپقالي سۇلتانداردىڭ (1827-1835) قارسىلىقتارى دا بار. 1838-1841 جىلدارى كەنەسارى كوتەرىلىسى دە اۋماقتى قامتىدى. الايدا نارازىلىقتار مەن قارسىلىقتار سانى بۇدان الدەقايدا كوپ بولعان. العاشقى قارسىلىقتار 1731 جىلدىڭ وزىندە-اق باستالعان.

تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا,­ كەيىن ورىس پاتشالىعىنا ادال­دىققا انت بەرگەن ابىل­قايىر­دىڭ ءوزى دە ءومىرىنىڭ سوڭعى ون شاقتى جىلىن پاتشا وكىمەتىمەن تەكەتىرەستە وتكىزگەن. جالپى, 1740 جىلدار شاماسىنان باس­تاپ 1840 جىلدارعا دەيىن ورىس ىقپالىنا قارسىلىقتار مەن شەپتەرگە شاپقىندار تولاستاماعان. تولاسسىز قارسىلىقتار كەزەڭى دەۋ­گە دە بولادى. عالىمنىڭ ايتۋىن­شا, كوتەرىلىس كەزدەرى ولار ءبىر كۇشكە بىرىكسە, ودان تىس جىلدارى جەكە-جەكە جورتۋىلدار تۇرىندە جالعاسا بەرگەن. ياعني وتارلاۋعا قارسى ءىرى كۇرەستەن قايتادان قاتارداعى قارسىلىقتار فورماسىنا ءوتىپ وتىرعان. مىسالى, 1740-1760 جىلداردا كىشى ءجۇز قازاقتارى ورىس پاتشالىعىمەن قارىم-قاتىناستى ءبىرجولاتا ءۇزۋ ءۇشىن شەپتەن الىس سىر بو­يىنا, جوڭعاريا جەرىنە كەتىپ قالۋدى بىرنەشە رەت ويلاستىرعان. ەشقانداي كوتەرىلىستەن تىس 1760-1765 جىلدارى ەدىلدەن ءوتىپ, رەسەي اۋماعىنا كىرىپ ۇلكەن جورىقتار جاساعان, قازىرگى ۆولگوگراد قالاسىنا قاۋىپ توندىرگەن. ودان كەيىنگى پۋگاچەۆ ناۋقانى كەزىندە شەكارادان جاپپاي ءوتىپ, كوپتەگەن ەلدى مەكەندى قيراتىپ, مىڭداعان رەسەيلىك ادامدى تۇتقىنعا اكەتكەن. 1837-1838 جىلدارى باتىس وڭىردە رەسەيگە قارسى نارازىلىق ناۋ­قا­نى شارىقتاۋ شەگىنە جەتىپ, كوپ­تەگەن حالىق سىر مەن تورعاي وڭىر­لەرىنە كوشىپ, جولامان باتىر­مەن بىرگە كەنەسارى وردا­سى­نا قوسىلعان. 1869 جىلى جاڭا رەفورمالارعا قارسى تاعى دا كەمىندە 20 مىڭ ءتۇتىن حيۋا جەرىنە قونىس اۋدارعان. دەگەن­مەن سول ءحىح عاسىردىڭ 40-جىل­دا­­رىندا ورىس پاتشالىعى قا­زاق دالاسىنىڭ تۇكپىرىنەن بىرنە­شە­ بەكىنىس سالعان سوڭ عانا قازاق­­تاردىڭ ولەرمەندىكپەن قار­سىلاسۋى بىرتىندەپ توقتاي باس­تادى. بۇعان تەك سول بەكىنىستەر عانا ەمەس, باسقا دا كوپتەگەن فاكتور اسەر ەتتى. حالىق بىرتە-بىرتە ورىس بيلىگىنە بوي ۇيرەتتى. ورىس مەملەكەتىنىڭ اسكەري كۇش-قۋاتىن ءتۇيسىنۋ, ونىڭ ۇستەمدىگىن مو­يىنداۋ سەزىمدەرى دە كۇشەيە ءتۇستى. ءحىح عاسىردىڭ وزىندە كوپتەگەن قازاق دەلەگاتسياسى رەسەيگە جىبە­رى­لىپ تۇردى. ولارعا ماسكەۋ مەن پەتەربۋرگتىڭ ءسان-سالتاناتى, عيما­راتتارى, مۋزەيلەرى, اكادەميالارى, اسكەري شەرۋلەرى, قارۋلارى ارنايى كورسەتىلدى. ورىس مەملەكەتىنىڭ كەڭ-باي­تاق­تىعى مەن ورىس قارۋىنىڭ كۇشتىلىگى, ونىمەن كۇرەسۋدىڭ ەش قيسىنسىزدىعى ولاردىڭ سانالارىنا پسيحولوگيالىق تۇرعىدا ءسىڭىرىلدى. سىي-سياپاتتار, ماراپاتتار بەرىلدى. جوعارىدا اتالعان كوتەرىلىستەردىڭ بىرنە­شەۋى تىكەلەي قاراستىرىلدى. ولا­ر­­­دىڭ قۇجاتتارى كوبىنە شا­شى­­راڭقى, رەسەيلىك ارحيۆتەردە جانە ەلىمىزدىڭ ورتالىق ارحي­ۆىن­دە دە ساقتالعان. ارينە, ءاربىر كوتە­رىلىستىڭ وزدەرىنە ءتان ەرەك­شە­لىك­تە­رى بار, ماڭىزدى دەگەن تۇس­تا­رى دا جەتەرلىك.

ەگەر دە زەرتتەۋشىلەرگە تۇپ­­­­نۇسقا نەگىزدى ماتەريال­دار­ قول­جە­تىمدى بولسا, وندا تاري­حى­مىز­دىڭ دا تولىق­تى­رى­لىپ جا­زى­لاتىندىعى ءسوزسىز. ال دەرەك­تەر­دىڭ باياۋ جەتۋى, مۇرا­عات­تىق دەرەكتەردىڭ تاپشىلىعى ورىن الاتىن بولسا, وندا كەڭەس ودا­عى­ ءادىسناماسىنىڭ نەگى­زىندە ءالى دە مونوگرافيالار دا, و­قۋ­لىق­تار دا جازىلا بەرمەك. سول سەبەپ­تى­ وتاندىق تاريحتى جاڭاشا كوز­قا­راس­پەن ساراپتايتىن ۋاقىت الدە­قا­شان كەلدى.

الماتى